1) уст. потомок; 2) пренебр. отродье, выродок; фашистар урдустара фашистские выродки.

1) малёк, молодь; потомство (пресмыкающихся, насекомых); 2) перен. потомок, отпрыск; ытык киһи ыамата отпрыск почтённых родителей; 3) бран. отродье; кулаак ыамата кулацкое отродье.

туохт., эргэр., сэнээн. Төрөө-ыамалаа (былыр абааһы көрүллэр дьахтар төрүүрүн сэнээн, үөҕэн этии). ☉ Рожать (в старину — о презираемой женщине как выводящей всякое отродье (гл. от аһай III)).

I
туохт. Соруйан хатайан туран, арахпакка куһаҕаны оҥор, өһөө. ☉ Преследовать кого-л. постоянно, вредить, мстить кому-л.
Бу үөр бөрөлөр [фашистар], бу кулан курдьаҕалар аан ийэ дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаатылар, аһайан туран алдьаттылар. В. Протодьяконов
Аар тайҕа дуолан баһылыга моҕуһун, аһайан булбутун, ыспытын-тохпутун! Бу ханнык эһэ буолуой. «ХС»
Өлөр, син биир аһайыам, Арҕаскар сүгэһэр буолуом, Хомурдуостуу хатаныам. А. Твардовскай (тылб.)
Өрүскэ киирбитим, мотуорбун ууга ылан бырахпыт. Куорпуспун үлтү тэпсэн кэбиспит. Аһайдаҕына оннук кыыл [эһэ]. «Кыым»
ср. тунг.-маньчж. аса ‘преследовать (напр., зверя)’
II
аат.
1. Дьахтар оҕону үөскэтэр сиэмэтэ. ☉ Женская половая клетка, яйцеклетка.
2. Дьахтар төрүүрүгэр тахсар убаҕас. ☉ Выделения у роженицы.
III
аат., үөхс., сэнээн. Дьон абааһы көрөр, олус куһаҕан өйдөбүллээх ким-туох эмэ үөскэппит, төрөппүт киһитэ, дьоно; ыама, ыамалар. ☉ О человеке, людях как о резко отрицательном порождении кого-чего-л.; урод, отродье
Хайа абааһы аһайа булла буолла? ПЭК СЯЯ

аат., эргэр.
1. Ким эмэ ыччата. ☉ Потомок, отпрыск
Оо! Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
[Дуолан Хара:] Баҕар, ол устан кэлбит ураты биистэр били Мартыын диэн чулуу Боотур урдустара буолаайаллар. И. Гоголев
Ханна тиийэн улуу дойду урдустарыттан боҕуттан уһун уҥуоҕа урусхал, кылгас уҥуоҕа кыдьымах буолуоҕун ким билиэй? Далан
2. сөбүлээб. Оттомо, харса-хабыра суох майгылаах киһи (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Отчаянный, дерзкий, бесшабашный (обычно о мужчине)
Бэрт сытыы-хотуу, сырыыны да сылдьыах, кэпсэтиини даҕаны кэпсэтиэх урдус быһыылааҕа. Далан
Бэрдимсийбит, тылларын кыана туттубат урдустары уҥа-хаҥас бурайталыа, үлэҕэ ылларбыт дьүөгэтин кытта үтэйиэҕэ. У. Ойуур
Оттон манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. «ХС»
△ Булугас өйдөөх, киитэрэй (хол., кыыл). ☉ Умный, хитрый (напр., о звере)
Тыа кыыла тыатыгар сылдьаахтаатаҕа эбээт, хапкааҥҥа дэбигис үктээн биэриэ суох урдус сылдьар ээ, быһыыта. Н. Борисов
3. үөхс. Төннүбүт төрүөх, ыама. ☉ Отродье, выродок
Кырдьыкка кыһаммат, Эйэни сэҥээрбэт, Иирээҥҥэ бэһирэр Баай-илбис аймаҕа, Ороспуой урдустар Уотунан тыыналлар. С. Зверев
Биһиэхэ уоран саба түспүт Гитлер урдустара бэйэлэрин баһылыктарын ыйааҕын лопбааччы толорорго кыһаммыттара. Н. Кондаков
Кыбар-таһар Кыыбаҕалаах кыыллар, Алдьатар-уорар адьынаттаах урдустар — Уруккуттан уоруйахтар, Төрүкүттэн түөкүттэр. ДьТ
◊ Туора урдустар — олохтоох буолбатах, кэлии дьон, кэлии биистэр. ☉ Инородное племя, иноземцы
Кэлии, туора урдустар тоҕо бороҥ дьүһүннээхтэрий, хааннара хара өһөх. Болот Боотур
Мин санаабар, сибилигин туора урдустарга өлбүгэ төлөбүрүн саҥалыы түһэриэххэ. В. Протодьяконов
Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, кыргыс үйэтин кэмигэр Танда аҕатын ууһун дьоно туора урдустары кыайбыттар. Багдарыын Сүлбэ
ср. МНТ уридас ‘предки’; ‘более ранний’

1. аат.
2. От, бурдук өлгөмнүк үүнүүтэ (ол сүөһү иитиитэ дьарыктаах сахаларга баай-дуол төрдө буолара). ☉ Обильный травостой на сенокосных угодьях (что было основой достатка, богатства якутов-скотоводов)
   «Таҥара биэрбитэ таах буорга иҥмэтин! Быйаҥтан баспахтаан хаалыах!»— диир. Эллэй
   Тоҕой Сэлэ ходуһата быйыл сайын күөх быйаҥа ордук күөгэйэ үүммүтэ, салгына ордук ырааһырбыкка дылы буолбута. Л. Попов
   Сир быйаҥын түргэнник хомуйан ыларга механизатордар улахан дьулуурдаахтар. «Кыым»
3. Баай-дуол, ас-үөл дэлэйэ, өлгөмө; үбүнэн, баайынан-дуолунан толору хааччыллыы. ☉ Изобилие, богатство, достаток
   Бу күргүөм үлэ таһаарбыт быйаҥыттан киһи сүрэҕин үөрүүнэн сылытар сылаас-сымнаҕас салгын сайа охсо турарга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр [сахалар] олохторо сылгы, ынах төрүөҕүттэн, быйаҥыттан тутулуктааҕа. Саха фольк. Аҕалаах ийэм уонча сүөһүлэрин быйаҥынан быр-бааччы ыал буолан олорбуттара. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Ардах, самыыр (уйгубыйаҥ төрдө от үүнүүтэ хааччылларын иһин). ☉ Сильный теплый дождь (обеспечивает хороший травостой на сенокосных угодьях)
   Кутта дии курулас быйаҥмыт — Дьэ күннүө от-бурдук, чэлгийэн! Күннүк Уурастыырап
   Бүгүҥҥү халлаан, бу бүтэй былыт Быйаҥын биһиэхэ биэрэр. И. Чаҕылҕан
5. көсп., кэпс. Сиртэн хостонор туһалаах баайдар (металлар, таас чох, минераллар эҥин). ☉ Полезные ископаемые
   [Геолог — Киириккэ:] Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан уонна, баҕар, бүтүн Сойууска суолталаах сир быйаҥын булбуккунан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
   [Былыр] Баайга биир кутуу Чэй иһин хамнаска барар Дьадаҥы саха Урал, Баку Быйаҥын билигин баһар. П. Тулааһынап
   Саха сирин кистэлэҥ быйаҥын киһи-аймах туһатыгар тиэрэ тардыһан биэрэр геолог буоллар төһөлөөх үчүгэй буолуо этэй?! «ББ»
6. кэпс., сэнээн. Аанньа ахтыллыбат, сэнэбилгэ сылдьар киһи оҕото. ☉ Отродье, отпрыск (о ребенке неуважаемого человека)
   Эминэ туомуй! Эчикийэ, көрөн-истэн, өргөстөнөн, бу киммит быйаҥа турарый? Болот Боотур
   Кууһума-а! Чиэһинэй быйаҥы, Үбү да мин үөҕэ барбаппын. Сиилиибин эн курдук быйаҥы! Бар дьонтон мин туораан барбаппын. Р. Баҕатаайыскай
7. даҕ. суолт. Олус элбэх баайдаах, аһара дэлэй, өлгөм, илгэлээх. ☉ Изобильный, благодатный, богатый
   Онтон уоҕа Улам астан, Быйаҥ уулаах Былыттара, Иэтэн-ирэн, Иэнигийэн, Уһун самыыр Олохсуйда. Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Балык, үөн-көйүүр эбэтэр кыыл төрүөҕэ. ☉ Молодь рыбы, личинки насекомых, приплод животных
Дьараҕа мустар быыкайкаан балык ыамаларын тута сатыыра да, уон тарбаҕын быыһынан саккырыыллара. Далан
[Кырса] ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Ыран өксөччү тартарбыт тыһы бөрө уонна кини ыамалара — эдэр бөрөлөр — салааска тула үөмэхтэстилэр. В. Протодьяконов
Чыып [кутуйах] буор анныттан ханнык эрэ хомурдуостар ыамаларын булан ылбыта. В. Бианки (тылб.)
2. көсп., эргэр. Ким эмэ ыччата, төрүөҕэ. ☉ Чей-л. потомок, отпрыск
Сатана бөҕө ыамата дэлэйин бэркиһиибин ээ. Тохсуолар дуу, үөдэн дуу. Суорун Омоллоон
«Биллэр дьон ыамалара эбиттэр, — дии саныыр. — Онно-манна тиийэн-түгэнэн, кинилэртэн киһи тугу да кистиэ суох». Н. Якутскай
Ыамаларыҥ сыгынньах истэрэ кытара сылдьар. И. Гоголев
3. көсп., бот. Үүнээйи силиһин самалык үнүгэһэ. ☉ Отпрыск корневой, придаточный побег (у растения)
Биэ эмиийин уонна атын да үүнээйилэри силис ыамаларынан ууһаталлар. КВА Б
Кэйигэс уга ыамаларынан ууһуур. КВА Б
Ыт тылын силиһин ыамаларын уһуна биир квадратнай миэтэрэлээх сиргэ тоҕус уон миэтэрэҕэ тиийэр. ЛИК СОТҮҮүТ
4. көсп., сөбүлээб. Киһини (ордук оҕону, эдэр киһини) төрүттэринэн үөҕүү курдук туттуллар. ☉ Бранное слово, обычно адресуемое ребёнку или молодому человеку по отношению к их происхождению, отродье
Лобуох ыамата чолоҕор, оттон бэйикэй! Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эйиэхэ төрөппүт ийэҕинээҕэр, кырдьык иннигэр өлөн эрэр бырааккынааҕар ити туора топпут, кытарчы уойбут баай ыамалара ордук буоллахтара дии! С. Ефремов
Ол иһин, тууһут Ньукулай ыамата туох аанньа буолуой. М. Попов
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
Эн даҕаны Ытык ыал Ыамата буоллаҕыҥ, Төрүт ыал Төрүөҕэ буоллаҕыҥ. П. Ойуунускай. Төрүт киһи төрүөҕэ Ытык киһи ыамата Буолуо дии санааммын, Үтүө киһи истэҕэ диэммин Алта уонча сүүстээх остуол аһа Астаабытым таах хааллаҕа. Саха фольк.

I
аат.
1. Удьуору, төрдүууһу салҕааччы. ☉ Потомство, потомок. Төрүт-уус саҕаттан ырыаһыттар сыдьааннара
□ Биһиги сыдьааннарбыт хайа да түгэҥҥэ атыттартан ордо, баһыйа, сабырыйа туруохтаахтар. Н. Лугинов
Былыр үгүс суруга-бичигэ суох биистэргэ бастакы төрүттэрэ таҥара буолара, ол иһин итэҕэлэ суох омук төрдө-ууһа суох сыдьаанынан ааҕыллыан сөп. ВВЕ СТИ
Иванна кинилэр сыдьааннарыттан соҕотох хаалла. ТТК
△ Туох эмэ төрүөҕэ, удьуора (киһиттэн ураты тыынар тыыннааҕы этэргэ). ☉ Потомство, отпрыск (у животных)
Кырбый [ыт аата] сордоох күөрт көхсүнэн эрэ буолбакка, быһыытынан-майгытынан бөрө сыдьаана буолара билигин хаһааҥҥытааҕар да чуолкайдык көһүннэ. Н. Лугинов
Ити бөлөхтөр истэригэр кыра да, бөдөҥ да төрүөхтээх, уойумтуо, кыстыгы тулуйумтуо удьуордар, ардыгар быһымах, быһый атахтаах сылгылар сыдьааннара көстөллөр. Сылгыһыт с. Аҥаар Муос [тыһы чубуку аата] айылҕа биэрбит сиэринэн, бэйэтэ да билбэтинэн, инникигэ тарбачыһар, сыдьааннара быстыбатыгар дьулуһар. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Өбүгэ, төрүт-уус. ☉ Предок. Өксөкүлээх Өлөксөй үлэлээбит үлэтин, былыргы олох умнуллубут сыдьааннарын чинчийбит, билбит, ыйбыт үтүө үлэтин бэлиэтээн, аатын ааттаан айхал эппиттэрэ. П. Ойуунускай
Дьоно-сэргэтэ даҕаны, төрдүлэрин-уустарын ыйыталастахха, үксүлэрэ ити оройуоннартан сыдьааннаах буолаллар. НС ХСБС
Сиэннэнии диэн — улуу дьыала, Эн сыдьааныҥ салҕаныыта. Былыргыттан саха ыалын Сүрүн-кутун уол сиэн тутар. И. Баишев
3. көсп. Өрүс, үрэх ханан эмэ туора сүүрүгүрдэр тардыыта (хол., сээн, үрүччэ). ☉ Ответвление от основного русла реки или речки (напр., рукав)
Сирин быһыытыттан көрдөххө, манна хайа да өттүттэн атын үрүйэ да, сыдьаан да киирбэт. Н. Якутскай
Үрүйэтин диэки бардахха, уулаах сыдьааны батыстахха, олус хойуутук үүнэр моонньоҕон угар тиийэҕин. Н. Босиков
Эр дьон ыраах үрэхтэр сыдьааннарыгар бултуу барбыттара. «ХС»
4. эргэр., сөбүлээб. Хайа эмэ уопсастыба бөлөҕүн кыттыылааҕа, ол бөлөх өйүн-санаатын тутуһааччы (үксүн куһаҕан сыанабылга тут-лар). ☉ Отродье
Бу баайдыы сыдьааннарга кимэн киирии улааппытынан сибээстээн, кылаас охсуһуута күүһүрэн эрэр. Болот Боотур
Бүлүү уокуругар бандьыыт сыдьааннара өрө турбуттара. «Кыым»
Никиитэ өстөөх сыдьаанын албыныгар киирэн биэрбитин дьэ өйдүүр. ПНИ ДКК
♦ Туора сыдьаан — туох эмэ түмсүү иһигэр төрүт туспа өйдөөх-санаалаах киһи (дьон бөлөҕө). ☉ Чуждый элемент в каком-л. обществе
Дьиҥэ, эйигин биһиги ханнык да туора сыдьаан буолбакка, бэйэ киһитэ дии саныыбыт. Д. Таас
Биһиги испитигэр кылаас өстөөхтөрө уонна туора сыдьааннар суох буолбатахтар. Болот Боотур
Саҥа олоҕу тутууга хаалынньаҥнар, араас туора сыдьааннар улахан харгыс буолаллар. КНЗ ТС
◊ Сыдьаан уруу — ойоҕос уруурҕаһыы алтыс салаата. ☉ Шестая боковая линия родства. Ойоҕос уруурҕаһыы алтыс салаата сыдьаан уруу дэнэр. Хайа сыдьаана — хайа сырыынньа сирэ, эниэтэ. ☉ Склон горы. Хайа сыдьаанын кыйа бардылар
II
даҕ., поэт. Сырдаан көстөр, сырдык дьүһүннээх. ☉ Светозарный, светлый
Сыһыы-сыһыы муҥунан Сыспай сиэллээхтэргэр Ымсыыраахтаан кэлбэтэҕим, Сырдык сыдьаан сырайгар Ымсыыраахтаан кэлбитим. Саха нар. ыр. II
Сыһыы алаас сирдэргэ Сыдьаан ньалака сиэллэрдээх Сылгы сүөһү үөрдэрэ Төннүбэттик үөскээннэр …… Төбүрүөннээн сылдьаллар. Саха нар. той. IV
Сэттэлээх сыдьаан сылгы Сиэллээх кутуругун Сыыйа-баайа туппут курдук Тииһин быыһынан Чыыртчаарт силлээн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Кынаттаах да, кыната да суох бытархай харамайдар (хол., түүлээх үөн, чиэрбэ, оҥоойу). ☉ Насекомое (всякого рода)
[Дьөгүөссэ:] Ийээ, ити арааһынай от-мас үөнэ, арааһынай уу үөнэ, ити хомурдуос, бырдах, сахсырҕа эҥин ыама буолан иһэр ээ. Күндэ
«Өйдөөх сылгы барахсан үөнтэн күрэнэн, ууга киирэн сытар буоллаҕа», — диэн хайгыы саныыра. И. Федосеев
Нөҥүө сарсыардатыгар Яков оҕонньор кэлэн, кириэстэнэн баран, хатырыктарын арыйталаан көрбүтэ, сир араас үөннэрэ: хомурдуостар уонна ооҕуйдар хас хатырыгын аннын аайы туолбут этилэр. М. Доҕордуурап
2. Киһи тириитигэр тахсар төгүрүк бөлтөҕөр. ☉ Бородавка
Кырдьык-хордьук аҕыйах күнүнэн илии үөнэ суох буолан хаалар. Хомус Уйбаан
Биир уол тарбаҕын үөнүн ыйга көөчүктээн эмтээбитин туһунан Спиридон учууталга кэпсээбитигэр күлсүү бөҕө буолбута. «Чолбон». Чистотел үүнээйи араҕас сүмэһинэ тириигэ тахсыбыт үөнү суох гынар дьоҕурдаах. МАА ССКОЭ
3. көсп. Дьээбэлэнии, дьээбэ майгы, куһаҕаны, дьээбэни оҥорор майгы. ☉ Проделка, проказа, склонность к шалости
[Уолака:] Күтүр кэм үөнэ суох сылдьыбат ээ. Суорун Омоллоон
Үөнүм эмиэ тулуппата, хайаан да дьиибэрдэхпинэ сатаныыһы. И. Гоголев
«Ити тоҕо иккиһин дорооболоһоҕун?» — диэн, биллэрбин даҕаны, үөммэр ыйытабын. С. Руфов
4. көсп., үөхс. Куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Гадина, выродок, тварь
«Уу, үөн!» — Микиитэ кытаанах тарбахтарынан Байбал уолугуттан түүрэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Өстөөх үөннэри өлөрүҥ! Эллэй
[Маайа:] Ийээ, мин абарабын, аҕабын сиэбит үөннэргэ хаһан да умнуллубат өс санааны саныыбын. С. Ефремов
5. көсп., күл.-ооннь., сэнээн. Ким-туох эмэ оҕото, ыамата. ☉ Чей-л. детёныш, отпрыск, отродье
Ар-дьаалы, ити үөннэри [кус оҕолорун] харыһыйбыта буолан, сирэйгитин сөрүөһүннэри туттугут дуо? Р. Кулаковскай
Баҕар, мин оҕолорбун Мултас Ньыыкан үөннэрэ диирэ буолуо. Э. Соколов
♦ Үөн хаата — дьиибэлээх, куһаҕаны оҥорорун бэркэ сатыыр киһи. ☉ Каверзник, вредина, пакостник
«Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ: «Аргыый, доҕоор!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Уваровскай ити ньылбырыйан сылдьарын көрүмэ — үөн хаата. Далан
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит. У. Ойуур. Үөнэ хамсыыр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ куһаҕаны оҥоруон баҕарар, оннук санааланар. ☉ Не терпится напакостить, сделать гадость кому-л. (букв. насекомое его шевелится)
[Балбаара:] Ити сааспытыгар муҥнанан-муҥнанан булбут биир кунаммытын улаатыннардым, ол ымсыытыгар иҥсэрэн [Быыпсай Сүөдэр] үөнэ хамсаан эрэр. Эрилик Эристиин
Эмиэ үөнэ хамсаабыт быһыылаах, арыгылаары муҥнанан эрэр. ТХХ АС. Үөҥҥэ тиллэр кэпс. — дьээбэлэниэх санаата кэлэр, дьээбэлэнэр. ☉ Строить проказы, делать пакости
«Сырбатар [киһи аата] иһиттэҕинэ, кырдьаҕас эҥин диэн, бука, хараххар үүт ыкпат дьээдьэ буолуохтаах», — Бобо Тутар үөҥҥэ тиллэр. «Чолбон»
Бу дэриэт уола эмиэ үөҥҥэ тиллэн, ырбыыта ыпсыбакка барда! Күрүлгэн
◊ Түүлээх үөн көр түүлээх
Кырбый араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥкаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
Чэ, эһиги бүгүн түүлээх үөннэ, аһыҥата, хомурдуоста, үөннэ-көйүүрдэ элбэхтик хомуйуҥ. И. Федосеев. Эриэн үөн — уһун синньигэс эттээх, атаҕа суох, имигэстик түллэҥнээн сыҕарыйар харамай. ☉ Змея
Сэмэнчик, эриэн үөнү туппут курдук, сиргэнэн, тутан турар кумааҕытын ыһыктан кэбиһэр уонна атаҕынан тэпсэр. Н. Якутскай
Өлүөхүмэҕэ элбэх эриэн үөн баар. В. Миронов
Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
ср. калм. үүн ‘бородавка’