побуд. от сеҥ = отстаивать; отцеживать что-л.; үүтү сөҥөрт = отцедить молоко.

ж. 1. (положение, расположение) позиция (сир ылан туруу быһыыта, балаһыанньа); 2. воен. позиция, кирбии; передовые позиции инники кирбии; выгодная позиция барыстаах позиция; 3. перен. (точка зрения) позиция, сүрүн санаа; отстаивать свою позицию бэйэҥ позицияҕын туруулаһан көмүскээ.

с. 1. (по гл. убедить) итэҕэтии, өйдөтүү, ылыннарыы; действовать путём убеждения өйдөтүүнэн оҥор; 2. (по гл. убедиться) итэҕэйии, өйдөөһүн, билии; 3. (твёрдое мнение) итэҕэйии, итэҕэйэр санаа; 4. (взгляды, мировоззрение) итэҕэбил санаа, итэҕэбил; отстаивать свой убеждения бэйэҥ итэҕэбил санааҕын туруулаһан көмүскээ.

сыһ. Бэйэ кыр дьыгын быһаарсан айдааннаахтык (саҥарыс, мөккүс). ☉ Бурно, страстно (отстаивать свою правоту, мнение)
[Ла боратория научнай семинара] үксүгэр буоларын курдук, аатыгар эрэ буолбакка, чахчы кэрэхсэбиллээхтик, мөккүөр дээхтик барыах, киирсиилээх, харсыы лаах да буолуох кэриҥнээҕэ. Г. Угаров

туохт.
1. Булгуруйар, олох быһа барар курдук тоһут, олох тоһут (туох эмэ модьуну, кытаанаҕы). ☉ Ломать напрочь, под корень, переламывать (что-л. твердое и нетонкое)
[Холорук] Уолах тиити ортотунан булгурутар, Тоҥ тиити төрдүнэн тоһутар. Суорун Омоллоон
Тоҕус киһи кыайан олуйбат суон модун олуурдарын булгуруттулар. ПЭК ОНЛЯ V
2. көсп. Туохха эмэ утарылаһар, туох эмэ туһугар охсуһар, туруулаһар күүһүн тоһут, утарылаһар кыаҕа суох оҥор. ☉ Сломить, лишать сил кого-л. сопротивляться кому-чему-л. или отстаивать что-л. Өстөөх тыылыгар түүҥҥү эмискэ саба түһүүгэ биһиги төһө эмэ баһыйар күүстээх утарсааччыны кэбэҕэстик булгурутарбыт. ССС
Ити тыллар Мичил бастакы санаатын булгуруппуттара. И. Федосеев
Өстөөх Өргөһүн тоһуттум, фашист Батаһын булгуруттум. С. Васильев

туохт.
1. Булгу бар, олох быһа барар курдук тоһун (туох эмэ модьуну, кытаанаҕы этэргэ). ☉ Ломаться напрочь, под корень, обламываться, переламываться (о чем-л. крепком и нетонком)
Улахан кыргыһыылар буола сыдьыбыт сибиэннэрэ өтө биллэр: сорох мас ортотунан булгуруйбут, сороҕо төбөтө тэбис-тэҥҥэ сэлэммит. И. Никифоров
Олуурдаах улуу дьыл оҕуһа Унаар маҥан күн Уһуурун кытта Ураа муостара булгуруйан, Удурҕаччы санаата уурайан, Улуу муора диэки Уста турда. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тыраахтар] Бохтообот, булгуруйбат Модун болуо тимир Муҥутуура Буруһууналардаах эбит. Саха фольк.
2. көсп. Туохха эмэ утарылаһар, туох эмэ туһугар охсуһар, туруулаһар кыаххыттан таҕыс, утарылаһар кыаҕа суох буол. ☉ Быть сломленным, лишаться сил сопротивляться кому-чему-л. или отстаивать что-л. Чэпчэкитик киирии ухханыгар байыастар өстөөх утарылаһыыта булгуруйда дии санаабыттара. Д. Кустуров
Айар үлэтин бүүс-бүтүннүү булгуруйбат модун таптал, уостан-хоронон бараммат модун санаа арыаллыыр. «Кыым»

туохт.
1. Б э й э ҥ к ы р д ьы ккын, санааҕын көмүскээн атыттары кытта тыл аахсыс, күрэстэс. ☉ Отстаивать своё мнение, свою правоту, спорить
[Учууталлаах аҕабыыт] улам-улам са ҥа лара х о й д о н , балачча өр нууччалыы м ө к к ү стүлэр. Амма Аччыгыйа
Кырдьык туһугар ханна баҕарар мөккүһэр куолу. Л. Попов
Ханна эрэ ыраах дьахталлар мөккүһэр саҥалара өрө умайыктаммахтаан ылла. Н. Заболоцкай
△ Туох эрэ туһугар туруулаһан туран киирис, охсус. ☉ Упорно бороться за что-л., оказывать достойное сопротивление
Сир үрдэ киэҥ — Үлэлиирбит курдук үлэлиэхпит, Үрүҥнэри кытта мөккүһүөхпүт. П. Ойуунускай
Баар итэҕэстэри туоратар иннигэр илистиэххэ да сөп, мөккүһүөххэ да сөп. С. Васильев
Холкуос тэриллиэҕиттэн ыла холкуоһу үрэйэргэ мөккүспүт сидьиҥ өстөөхтөр буортулуур оҥоһуулара барыта силиэстийэнэн арыллыбыт. Эрилик Эристиин
ср. алт. маргыш ‘биться об заклад, держать пари’, эвенк. мэккус-мии ‘спорить, противоречить’

несов. 1. тур; стоять у окна түннүк аттыгар тур; 2. (выполнять работу и т. п.) тур; стоять в карауле харабылга тур; стоять в обороне оборонаҕа тур; 3. за кого-что, перен. (отстаивать кого-что-л.) тур; стоять за народ норуот ипин тур; стоять за мир эйэ ипин тур; 4. (располагаться) тохтоо, тохтоон олор; стоять лагерем лааҕырынан тохтоон олор; 5. (помещаться где-л. в вертикальном положении) тур; цветы стоят в вазе сибэккилэр вазаҕа тураллар; 6. (быть, находиться, располагаться) тур; дом стоял на берегу дьиэ кытылга турара; 7. перен. (иметься в уме, в памяти) баар буол; 8. перен. (занимать какое-л. место) тур; на первом плане у меня стоит учёба миэхэ үөрэҕим маҥнайгы миэстэҕэ турар; 9. на чём (быть установленным, отмеченным) тур, уурулун, баттан; на бумаге стоит печать кумааҕыга бэчээт баттаммыт; 10. (держаться, иметься) тур, буолан тур; стоит жара куйаас буолан турар; стояло лето сайын турбута; 11. (не действовать) тур, тохтоо; часы стоят чаһы тохтообут; 12. стой!, стойте! повел, тохтоо!, тохтооҥ!; # стоять на карте (или на кону) улахан кутталга тур (улахан кутталлаах балаһыанньаҕа киир); стоять на реальной (или твёрдой) почве бэйэҥ дьыалаҕар эрэллээх буол; стоять у власти государствоны салай, салалтаҕа олор; стоять у ворот субу кэл, ыган кэл.

туохт.
1. Кимтэн, туохтан эмэ быыһаа, харыстаа. ☉ Защищать от кого-чего-л., заступаться за кого-что-л., оберегать кого-л. от чего-л.
Таһыйаары гыннаҕына ийэбитигэр сөрөнүөхпүт. Ийэбит көмүскүөҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Иккиэйэх киһи бандьыыттары утары туруулаһар, кэпэрэтиип лааппытын малын көмүскүүр кыахтара суоҕа. Н. Якутскай
Илиҥҥи-арҕааҥҥы эҥээртэн Быгыахтыыр сидьиҥтэн Ийэ сир көҥүлүн көмүскээн, Кытаатыҥ, эрэттээр. А. Абаҕыыныскай
2. Киһи туохха эмэ буруйданарын утар, буруйдааччыларга кини буруйа суоҕун өйдөт. ☉ Доказывать невиновность кого-л., защищать кого-л. (в суде), заступаться за кого-л.
Суукка буруйдааҕы көмүскээн тыл эттэ. — [Чоочо — эмээхсиҥҥэ:] «Түөкүн, ороспуой-уоруйах уолгун көмүскүүгүн дуо?» — диэн саҥарпат. Саха фольк. [Суоппуйа:] Чэ, эн төһө да көмүскүү саҥарбытыҥ иһин, кэм булан сылдьар оҕо буолуо. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ санааны, этиини кырдьык, таба диэн өйөө, ол туһугар мөккүс. ☉ Выступать в поддержку кого-л., отстаивать чье-л. мнение, интерес, солидаризуясь с ним
Кэлэктиип миниэнньэтин көмүскээ. — Бэртээхэй тыллар, — Айааны Никита көмүскээтэ. Н. Лугинов
4. Туох эмэ саҥаны оҥорон, суруйан дьон дьүүлүгэр туруоран, сөптөөҕөр, табатыгар итэҕэт. ☉ Защищать (напр., диссертацию, проект)
Үйэтин-сааһын тухары сыралаһан кэлбит үлэтин чөмчөтөн, дуоктарыскай диссертациятын, туох да омуна суох, чаҕылхайдык көмүскээтэ. Н. Босиков
Кууһума кинилэри кытта былырыын саас дипломун бииргэ көмүскээбитэ, онон үчүгэйдик билэр. Тумарча
Аҕыйах хоноот обсерватория салалтата бырайыагы көмүскүү соҕуруу көппүтэ. В. Яковлев

I
туохт. Туох эмэ туһугар туруулаһан көмүскэс, охсус. ☉ Бороться за что-л., отстаивать что-л. перед кем-л. [Ап-чарай:] Сир үрдүгэр хара дьуоҕа бадараантан айыллыахпыттан сырдыгы, кэрэни, үчүгэйи кытта күрсэбин, хатыһабын. И. Гоголев
Көҥүл, эйэ иһин күрсэҥҥин, Утуйар уугун да умун! Эллэй
Бэйэлэрин үрдүк сыалларын ситиһэр туһугар кинилэр тыйыс айылҕалыын күрсэллэр, ыарахаттары, күчүмэҕэйдэри утары күүстэрин харыстаабакка охсуһаллар. «ХС»
ср. тюрк. күрэш ‘бороться, сражаться’
II
даҕ. Тохтоон баран эмискэ күүһүрэн кэлэр (тыал туһунан). ☉ Резко усиливающийся, порывистый (о ветре)
Күрүс тыал балаһата сиртэн кураанах сэбирдэхтэри хабан ылан эргичитэн кулахачыппыта. Далан
Күрүс тыалга долгуннуран Күөх ача симириктиир, Күн толбонун туора уобан Күөл үрдэ килбэчиҥниир. С. Руфов
[Балыксыты] күрүс тыал охсон, арыычча уйуттар. В. Миронов
◊ Биир күрүс — биир кэм тохтообот, быстыбат. ☉ Непрекращающийся, постоянный
Онтон бандьыыттар сааларын тыаһа эмиэ элбээн барда, сороҕор биир күрүс дорҕоон буолан, томороон улахан кыыллыы орулаан ылар. Амма Аччыгыйа
Сыарҕа хоҥунна уонна биир күрүс санньылҕаннаах ырыатын кыыкынаппытынан барда. Уустаах Избеков
Биһиги бары даҕаны биир күрүс үлэлээх дьоммут — күн тура-тура маһы кытта өрө тустан тахсабыт. С. Федотов