аат., суут-сок. Доппуруостана сылдьар киһи. ☉ Допрашиваемый
Дуоспуруннаахтык туттар доппуруостанааччы уустук балаһыанньаҕа түбэспитин өтөрү билэн, сөптөөх быһаарыыны ылынарыгар кыах биэрэн, силиэдэбэтэл кэтэһэн олордо. «ХС»

көр дуоспуруннаахтык
Уол мичээрдээн мичилийдэ, туох да буолбатаҕын курдук дуоспуруннук туттан туран, харчыны ытыһыгар кистии тутта. М. Ефимов
Туруйалар дуоспуруннук Туоталдьыһа хаамсаллар. Чэчир-68

туохт., кэпс. Дьоһуннаахтык, дуоспуруннаахтык оннугун булан олор. ☉ Усаживаться основательно, облюбовав удобное место
Күрүлүүр күнүс үс күүдээх Күҥҥэ тахсан дьохтоммут, Үстэн биирэ көмүс түүлээх, Үстэн биирэ чонойбут. К. Туйаарыскай
Бу ортоку ороҥҥо ханнык уол киирэн дьохтонон олороруй? МНН
Оҕонньор кириэһилэтигэр дьохтонон олорунан кэбистэ. Хаһыаттары арыйталаата. «Кыым»

сыһ. Саас-сааһынан, бэрээдэктээхтик (тугу эмэ уур, харай). ☉ Отдельно, аккуратно (сложить, убрать что-л.)
Сэһэн Боло хомуйбут матырыйааллара бүтүннүү билигин ССК архыыбыгар чөм тутуллан уурулла сыталлар. «ХС»
◊ Чөм-бааччы — 1) чөм диэн курдук
Быстарбыт, …… аччыктаабыт киһи бу бэлэм, кураанах мастан уот оттуо, чаанньык оргутан итии киллэриэ, бэлэм өйүөттэн аһыа, туох орпутун урукку оннугар чөм-бааччы төттөрү ууран кэбиһиэ. Н. Заболоцкай
[Юрий] эспит буора төттөрү тохтубакка, чөм-бааччы, ыраах түһүтэлиир. Д. Таас
Кинилэр үүтээннэригэр киирэн дьоһуннанан ыраас хаптаһынынан чөм-бааччы сабыллыбыт биэдэрэттэн уу истилэр. В. Катаев (тылб.); 2) Дьоһуннаахтык, дуоспуруннаахтык (тутта сырыт). ☉ Достойно, уравновешенно, спокойно (вести себя)
Мылахов чөм-бааччы, кыра аайы ыгылыйбакка оргууй сылдьар бэйэтэ, ыараханнык үөһэ тыынан, ынчыктаан ылла. Н. Лугинов
Бэйэтин сатаан дуоспуруннаахтык, чөм-бааччы туттар киһи төһөлөөх да куруубай киһилиин сыһыаныгар дириҥ утарсыыга [конфликка] киирбэт. ПБН КСКТ
ср. тув. чүм ‘повальный’

сыһ. Боччумнаахтык, дуоспуруннаахтык, дьиҥнээхтик. ☉ Достойно, важно, основательно, серьезно
Остуоруйалыы олорор Микиитэни эмээхсин хаһан да тохтоппот, кэрэхсэбилин кыратык да мөлтөппөт, сүүйүүтүн бэрт дьоһуннаахтык ылар киһи. Амма Аччыгыйа
Дьулустаан саҥатаиҥэтэ суох чахчы күүһүгэр-уоҕар эрэнэр, сатыыр киһи сиэринэн дьоһуннаахтык дайбаарыччы [оту] охсон киирэн барда. Э. Соколов
Ким даҕаны кини курдук элбэх иҥээҥнээһини көрсүбэтэҕэ буолуо да, саамай тиһэх күннэргэ диэри кими да дьоһуннаахтык сөбүлээбэтэҕэ эбитэ буолуо. Л. Толстой (тылб.)

аат., кэпс. Туох эмэ (хол., кэпсээн) толору, ситэри буоларын курдук эбии-сабыы, сиһилээһин. ☉ Дополнение, приложение к чему-л. (напр., к рассказу), делающее его более полным, подробным
«Дьэ кини ити кэпсээнин сиэлэ-кутуруга бэрт уһун буолуохтаах», — диэн Ааныс Бүөтүр Сэмэнэбис диэки өрө көрөн мылаарыйбыта. П. Аввакумов
Ол-бу сиэлэ-кутуруга суох сахалыы быһа «Миитэрэй» диэ, биитэр «Миитэрэй оҕонньор» диэ. «ХС»
Тугу барытын сиһилии, сиэлинкутуругун ситэрэн, кими баҕарар аатын, аҕатын аатын, араспаанньатын толору ааттаан дуоспуруннаахтык кэпсэтээччи. «ХС»

туохт., кэпс., сөбүлээб.
1.
Уһуо суохха уһаа, бытааннык тэрин, оҥоһун. Долго собираться, очень медлить в своих действиях. Чэ, эрэ, атас, сыарҕалаах окко дылы аҥнаҥҥын, кэлэ оҕус. Саһарҕа
Хаһааҥҥа диэри аҥнан Көһүттэриэх муҥмунуй бу? И. Гоголев
2
Бэйэҕин атыттартан ордукпун дии сананан, бытааннык, дуоспуруннаахтык тутта сатаа. Считая себя лучше других, держаться подчеркнуто важно, церемонно. Чэ, чэ, аҥныма, хайа эрэ улуу араатарга дылы. Н. Лугинов
Хабырыыс эдэр сааһыттан олбуордаах хаһаайын, дьиэлээх, тэлгэһэлээх, ынахтаах эҥин ыал баһылыга буолан аҥнан олордоҕо ээ. Н. Габышев
Нэһилиэгим сис кинээһэ Ыадастан, аҥнан киирдэ. Имик-самык дьиэм иһэ Эбии күлүгүрдэ. М. Ефимов
ср. туркм. саагын ‘медлить, собираться медленно’

сыһ.
1. Итэҕэтиилээхтик, ылыннарыылаахтык. ☉ Убедительно, веско
[Кулаковскай] киһи өйүгэр түһэрдик, астыктык уонна бэйэтэ өрө көтөҕүллэн үөрэтэрэ. Суорун Омоллоон
Кинилэр Киргизия сүүмэрдэммит хамаандатын нуул үскэ очукуонан астыктык хоппуттара. И. Федосеев
Дуобакка уон алта киһи күөн көрсүбүтүттэн спорт маастара В. Жирков астыктык бастаата. «Кыым»
2. Дьоһуннук, дуоспуруннаахтык; киһи дуоһуйар гына. ☉ Достойно, серьезно; с удовольствием
Сорох уон да сыл олорбутун иһин, эн биһикки курдук, баҕар, астыктык олорон аастым дии саныа суоҕа. Н. Заболоцкай
Мылахов сөптөөх эппиэти биэрэн, кылгас моонньун ньыкыччы туттан, астыктык лиһигирэччи күлэн кэбистэ. Н. Лугинов

сыһ. Холку гынан баран модьу, күүстээх куоласкынан (саҥар, эт). ☉ Низким, ровным и сильным голосом (говорить)
Аҕаҥ түс-бас саҥата Аа-дьуо сөҥнүк иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
Кини сөҥнүк, наҕыллык саҥарар, дьоһуннук, дуоспуруннаахтык туттар. С. Никифоров
Кини ис иһиттэн ыараханнык, сөҥнүк саҥарара киһи этин сааһынан сүлүһүннүрэн киирэрэ. М. Доҕордуурап
△ Сүр улаханнык, дорҕоонноохтук, ыардык (тыаһаа, иһилин). ☉ Громко, гулко, раскатисто (звучать)
Эмэх мас сөҥнүк сөтөллөн Халыҥ хаарга сууллар. П. Тобуруокап
[Этиҥ] сороҕор ыраахтан ыардык, сөҥнүк, сир титирэстиэр диэри ньириһийэр. Н. Заболоцкай
Сөҥнүк иҥэрсийээт, үөр атыыра Саҥа тахсыбыт күҥҥэ дьохсооттуур. Н. Босиков

сыһ. Иннин-кэннин көрүнэн, сэрэнэн, суоттаан-толкуйдаан; бытааннык, дуоспуруннаахтык. ☉ Осторожно, осмотрительно; солидно, степенно
[Үстүүн] Ааҕан үктээн хардыылыыр, Ахсааннаахтык саҥарар. Күннүк Уурастыырап
Ааҕан хаампыт, ыараабыт, Ачыаһырбыт дарханы Хайаан эдэр диэххиний, Хаҥыл суолга илдьиэҥий?! С. Данилов
[Тойон] маа бэйэлээх аат аҕай харата алтахтыыр, ааҕан хардыылыыр бэйэтэ, кутталыгар, атын үлүгэрдик тибигирэтэн хаалла. Н. Заболоцкай
△ Тылы биир-биир бытааннык этэн (саҥар). ☉ Медленно выговаривая, растягивая слова (говорить)
Мария! Эн оҕолоргун илдьэ Тусневскайга көһөөр, — диэн биирдии ааҕан саҥара-саҥара, кыһыл бытыктаах кубарыччы куурбут эбирдээх сирэйин ханньары тартаран, өлүөх курдук буолан барда. Эрилик Эристиин
♦ <Ким да, киһи> ааҕан сиппэт — аата-ахса суох элбэх, киһи ааҕан муҥурун булбат. ☉ Не поддающийся исчислению, бесчисленный
Кини [Даарыйа эмээхсин] туох да ааҕан сиппэт үгүс, араас көрүдьүөстээх, уустук хоһуйуулаах, таабырыннаах. Амма Аччыгыйа
Скульптордар төһөлөөх үгүс табаны кыһан-чочуйан оҥорбуттарын ааҕан сиппэккин. В. Гаврильева