и. д. от тугуттаа=; таба тугуттааһына отёл оленей.

аат. Хойутаан төрөөһүн (ынах туһунан). ☉ Поздний отёл (о корове)
[Маша:] Манна туратура, ити Алексеев этэринии, ороһулааһын дииллэр. Ол оруннаах буолуо да, былырыын ынахтар олус күүскэ ырыганнаабыттара диэн буолар. «Кыым»

совм.-взаимн. от төрөө; ынахта төрөтүс = помогать корове при отёле.

вымя; ынах синньэ улааппыт у коровы увеличилось вымя (признак скорого отёла).

м. 1. собир. куруҥ, куруҥах; 2. с. х. (время перед отёлом) уолуу кэмэ (хол. ынах уолара).

нынешний, текущий год; быйылгы дьыл нынешний год; быйылгы оҕус бычок отёла нынешнего года.

I 1) становиться тоньше, тончать; тарбахтара синньиир эбиттэр пальцы у него стали тоньше (от болезни, худобы); 2) становиться уже, сужаться; өрүс мантан синньээн барар с этого места река начинает сужаться.
II загрубеть (о вымени у коровы — признак близкого отёла).

аат.
1. Киһи-сүөһү, хамсыыр-харамай саҥа төрүүр оҕолоро, саҥа төрөөн эбиллиилэрэ. ☉ Новорождённые у живых существ, приплод
Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П. Ойуунускай
Табаны бөрө сиир. Оттон таба көтөр төрүөҕүн сиир. И. Федосеев
Сүөһү иитиитин инники кэскилэ — төрүөх. Ким элбэх төрүөҕү ылан ииппит, ол үүтү да, эти да элбэтэр. «Кыым»
2. Сүөһү төрүүр кэмэ. ☉ Пора родов у скота, отёл
Төрүөх бириэмэтигэр ыстаада олох чуумпу буолара наада. А. Данилов
Төрүөххэ бэлэмнэнии дьаалатынан уһуннарылынна. «Ленин с.». Быйыл төрүөх эрдэ саҕаламмыта. «ХС»
3. бот. Үүнээйи аһа, үөскэх. ☉ Часть растения, содержащая семена, плод
Ууну кутан үүннэриллэр хортуоппуй сирэ бары хомуллубут хортуоппуй төрүөҕүн аҕыс уон-аҕыс уон биэс бырыһыанын биэрэр. «ХС»
4. көсп. Туохтан эмэ үөскээбит көстүү, быһыы-майгы. ☉ Порождение, результат, плод чего-л.
Хос ааттаһыы оччотооҕу намыһах култууралаах, ньүкэн олох дэлэгэй төрүөҕэ. ФЕВ УТУ
♦ Төннүбүт төрүөх — кэхтибит, буомурбут, мөлтөх оҕо-уруу, ыччат (эт-хаан эбэтэр өй-санаа өттүнэн). ☉ Потомок, потерявший лучшие, ценные свойства своих предков, выродок
Хроническай алкоголиктартан олус үгүс төннүбүт төрүөх уонна аар акаары оҕолор [төрүүллэр]. УФГ ӨТАҮТ. Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) — дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр үтүө төрүттээх киһи. ☉ Родовитый, благородных корней (букв. порождение родовитого человека, детёныш почтенного человека)
Кини бэйэтин «төрүт киһи төрүөҕүнэн, ытык киһи ыччатынан» ааҕынар да, ким да ону билиэн, аахсыан баҕарбат. Н. Габышев
◊ Төрүөҕэ (төрүүрэ) тахсар — өлгөмнүк үөскүүр, төрүүр-ууһуур (хол., сүөһү). ☉ Размножаться, плодиться, давать большое потомство (напр., о скоте)
Бу нэһилиэк оччоттон билиҥҥэ диэри төрүөх тахсарынан, бурдук үүнэринэн биллэр. «ХС»

1) тетива; айа кирсэ тетива лука-самострела; 2) кручёная кожаная верёвка; кирис өтүү кручёный кожаный ремень (для привязывания клади) # кирис имнээх с продольными разрезами на ушах (о меченой лошади); ынах кирсэ хвостовая мышца коровы; кирсин быспыт хвостовая мышца ослабла (признак скорого отёла); кирсиҥ быстаарай ирон. смотри, не надорвись (говорят хвастунам).