даҕ. Сэриигэ бөҕөргөтүнүү оҥостуммут. ☉ Укрепленный оборонительными сооружениями. Бөҕөргөтүнүүлээх куорат
□ Үрүҥнэр бастакы бөҕөргөтүнүүлээх сирдэрин тоҕо астараат, хос-хос турар баррикадаларынан уонна сир очурунан-чочурунан хаххаланан, куоппуттара. Эрилик Эристиин

аат. Очур-чочур, быллаар-аҥхай. ☉ Ухаб, выбоина, неровность
Оччоҕо эрэ таба сыарҕата араас оллорооттору, тыа ыллык суолун мутугун-силиһин, маардар дулҕаларын, өрүстэр, үрэхтэр кытылларын таастарын мүччү-хаччы түһэн, уҥа-хаҥас быраҕаттанан, уйдаран айанныыр кыахтаах. Я. Семёнов

аат. Суол очура-чочура. ☉ То, что вызывает тряску на дороге: неровности, колдобины, ухабы, рытвины
Дэрдиэ охсуутугар өрүтэ эккирээн ылар бобуллаҕас куолаһынан арай туран ыллаан барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
Көлүйдүлэр миэхэ көлүөһэ тэлиэгэни, көхсүбэр уйабын эниэни, дэрдиэни. Р. Гамзатов (тылб.). Тэҥн. нэксиэ

даҕ., фольк. Ыраас уонна дэхси, очура-чочура суох. ☉ Ровный, гладкий
Аҕыстаах байтаһын биэ аҕыс ойоҕостоох аҥаар холун саҕа кырыылаах сылбараҥ маҥан былаайахтаах кылааннааҕа буолбут Күн Толомон Ньургустай удаҕан кэллим. ПЭК ОНЛЯ VI
[Кулун Куллустуур] Хастаабыт тиит курдук Сылбараҥ маҥан харылаах, Суллаабыт тиит курдук Ньондо хаан сотолоох. ТТИГ КХКК
Хомурах кыайан хоммотох Холбороҥ маҥан хонуулардаах эбит, Сылбах кыайан сыстыбатах Сылбараҥ маҥан сыһыылардаах эбит. Күннүк Уурастыырап

аат. Туох эмэ очура-чочура, эрэйэ-муҥа; ыарахан, уустук туох эмэ. ☉ Тяжёлые испытания, трудности чего-л. (напр., жизни)
Бу үлэ эриирин-мускуурун, уустугун, элбэх билиини-көрүүнү эрэйэрин …… эттэринэнхааннарынан эрэйдэнэн билбиттэрэ. М. Доҕордуурап
Биһиги көлүөнэ дьон олох араас эриирдэрин-мускуурдарын аастыбыт эбээт. С. Никифоров
Уһун айан эриириттэн-мускууруттан хапсыччы хатан хаалбыкка дылы хатыҥыр Охонооһой диэн баһылыктаах этибит. А. Сыромятникова
Бу бэйэлээх эрииримускууру тулуйбут дьону аны туох ааттаах моһуоктуо, мускуйуо буоллаҕай?! Н. Кондаков

1. аат. Кыра тэхтир, оҥхой, очур-чочур, быллаар-аҥхай (хол., суол охсуута, нэксиэтэ, очурачочура). ☉ Бугристость, неровность, ухабистость
   Күһүҥҥү түүн …… хараҥатын бэйэҕит да билэр инигит. Хас силиһин, оллурун-боллурун билэр омоон суолбунан хааман дэллэрийэбин. Софр. Данилов
   Доҕотторунаан кини үгүстүк төттөрү-таары сырсыакаласпыт кырдалларын оллурун-боллурун, хас ыырын-ыллыгын биэс тарбах курдук билэрэ. Далан
2. даҕ. суолт. Кыра тэхтирдээх, очурдаах-чочурдаах (хол., суолу этэргэ). ☉ Ухабистый, неровный (напр., о дороге)
   Тайах оллур-боллур таастарга сыыһа-халты тэбинитэлээн, эрчимнээхтик илгистэн, эһэни олоҕун булларбакка өгдөҥөлөөтө. В. Протодьяконов
   Ларьяна Никитична, нухарыйыах буолан иһэн, оллур-боллур сирдэр охсууларыттан сэргэхсийэн хаалла. Р. Баҕатаайыскай
   Оллур-боллур суолунан, Түҥкүр-таҥкыр түһэн-тахсан, Онно-манна батыллан, Отой түүнүн тиийбиттээҕим. В. Гольдеров

аат.
1. Үөһэ-аллара хамсааһын. ☉ Движения вверх-вниз, спуск-подъём
Айдаар суол хас биирдии бүгүйэҕин, түһүүтүн-тахсыытын ааҕа билэ олордо. Н. Лугинов
Биһиги өр айаннаатыбыт, элбэх түһүүнү-тахсыыны этэҥҥэ туораан, сыарҕабытыгар хатаастан истибит. Н. Заболоцкай
Өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттө олус халтархай, элбэх түһүүлээх-тахсыылаах суоллаах дойду. «ХС»
2. көсп. Олох очурун-чочурун, ыарахаттарын туорааһын. ☉ Взлёты и падения в жизни
Ол эрээри, доҕоруом, Сотору мин туорхаһыйтым, Билэ охсуохпун баҕаартым Олох түһүүтүн-тахсыытын. С. Данилов
Энчирэ-тэхтирэ, түһүүтэ-тахсыыта суох уу-дьулугур олох баар буолуон сатаммат. М. Ефимов
Уочаркалар уонна ахтыылар геройдара — олох очурдаах-чочурдаах, түһүүлээх-тахсыылаах уһун суолун ааспыт дьоннор. ОГГ СМ

1. аат. Очур-чочур, быллаар-аҥхай. ☉ Неровности, ухабы, кочки
   Үрүҥ көмүс чаҕылҕан хотуура бэйэтэ имиллэҥнээн биэрэн, уот дьөлүтэ сиэбит, сүөһү тобулута үктээбит оллороотун-боллороотун куота көтөн, курбуулаталаан, атын отчут хотуура халты көтөн тахсар. Амма Аччыгыйа
   Улуу ойуун Ыарыһах кыыс кутун-сүрүн Уоран барбыт абааһылары Ситэ охсон ылаары Оллорооту-боллорооту Үрдүнэн атаралыыр. «ХС»
   Кинилэр [Мас, сэппэрээк тыынарыгар аналлаах куччугуй хайаҕастар] тас көстүүлэринэн оллороот-боллороот курдуктар, көннөрү харахха чуолкайдык көстөллөр. КВА Б
   △ Көнөтө суох, онон-манан томтордоох, аппалаах, аҥхайдаах сир. ☉ Неровная местность с холмами и обрывами
   Оҕонньор мааҕыҥҥыттан курдук тиэтэйбэккэ, көҥүс хас оллороотун-боллороотун сирийэн көрөр. В. Миронов
2. даҕ. суолт. Очурдаах-чочурдаах, көнөтө суох ньуурдаах, нэксиэлээх (хол., суол). ☉ Ухабистый, неровный (напр., дорога)
   Куһаҕан оллороот-боллороот суол. Н. Заболоцкай
   Куобах уоһа сир — ойуурга дьөлүтэ түспүт, киһи хаамарыгар куһаҕан, оллороот-боллороот сир. Багдарыын Сүлбэ

лаппингалааһын (оҥоһуллубут дэтээллэр уонна инструменнар үлэлиир ньуурдарын ыраастаан, хатыытын аалан, харахха көстүбэт очурдарын-чочурдарын тэнилээн ирдэниллэр кэриҥнэригэр диэри массыына көмөтүнэн, араас аналлаах паасталары уонна наһаа мэлии килбэчитэр атын матырыйааллары туттан ситэрэн, ту пса ран биэрии.)

1. даҕ.
2. Оллура-боллура суох, кылааккай, көнө ньуурдаах. ☉ Гладкий, ровный (о поверхности)
   Дьөгүөрдээн күлэн дэхси тиистэрэ килэриспитинэн уолун одуулаһар. Амма Аччыгыйа
   Тоҕой сэлэ устуруустаммыт курдук дэхси ньуурдаах, быйаҥынан аатырбыт ходуһатын өбүгэ саҕаттан Бадаайаптар удьуордара бас билэллэр. Л. Попов
   Массыына оҥоһуулаах дэхси суол устун элээрэн истэ. Н. Лугинов
3. Көнө сурааһын курдук, тэҥ (кэккэ). ☉ Прямой, ровный; равный (по размеру)
   Дэхси хаамыынан чиҥник үктэнитэлээн, холкутук, күүстээхтик нэлэччи дайбаталаан, колонналар кэлэн олбуорга киирэллэр. Амма Аччыгыйа. Отучча булуук, бэрт элбэх тимир бараналар, субу үлэҕэ киирэрдии, биир дэхси кырылаабыттар. А. Федоров
4. Ханна баҕарар биир тэҥ, биир кэлим. ☉ Сплошь одинаковый
   Хабысхараҥа ортотугар уот умайан күндээрэрэ көрүөххэ кэрэ да буоллаҕа ээ. Аан дойду үрдүгэр дэхси ити курдук уот умайан олоҕу сырдатыахтаах. А. Софронов
   Дэхси холбоһуктааһын баран, тыабыт хаһаайыстыбата бастыҥ тиэхиникэлээх, баһаам элбэх массыыналаах, биэс уон сопхуостаах, түөрт уон холкуостаах буолла. Эллэй
5. Биир тэҥ (тыас туһунан). ☉ Равномерный
   Иһирдьэ им-дьим сыттахтарына, таһырдьаттан дэхситэ суох, хоһооно иһиллибэт ырыа мөлтөхтүк доргуйан иһиллибитигэр, Попов хаһыаты ууммутунан баргыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
   Улуу куорат биир дэхси ньиргиэрэ, Үүммүт күнү айхаллыыр өрөгөйдөөх ырыата Сири сиигинэн эҥсиллэ дуорайар. А. Бэрияк
   Хотуттар диэки өттүгэр [остуолга] биир дэхси кэпсэтэн чубугураһаллар. Л. Толстой (тылб.)
6. көсп. Холку (быһыы-майгы). ☉ Ровный, уравновешенный (характер)
   Кини [Наташа] дэхси, холку, букатын уруккутун курдук, үөрэ-көтө сылдьар. Л. Толстой (тылб.)
7. көсп. Очура-чочура суох (олох, олох суола). ☉ Спокойный, размеренный (о жизни, жизненном пути)
   Ийэлээх аҕата соҕотох оҕолорун суола көнө уонна дэхси буоларын туһугар туохтарын да харыстаммат этилэр. Н. Лугинов. Институкка киирэр суол биир дэхситэ, ньулууна суоҕа. ЧЮМ ТӨК
8. аат суолт. Көнө, оллура-боллура суох ньуур. ☉ Гладкость, ровность
   Эн суолуҥ дэхситэ дэһимэҥ, Элбэх сыыс от суолбар сытара, Оҥооччу, тигээччи, күлүмэн, Эриллэр эриэн үөн да баара. Эллэй
   Эрдээх дьоннуун аргыстаһан Суол дэхситин талымаар. С. Данилов
   Кинилиин [быраапсай киһилиин] дэхсигэ халтарыйыам. Ойуурга мунан муҥнаныам. Л. Попов
9. сыһ. суолт.
10. Ханна баҕарар биир тэҥник. ☉ Везде; одинаково
    [Оҕонньор:] Икки атахтаах эрэйи көрөөрү төрүүр диэн этэллэр. Мин итини бэйэм ааспыт олохпун эргитэ санаан баран этэбин. Биир дэхси үчүгэй, олус үүт-тураан чуумпу олоҕу олорбут киһи, бука, ахсааннаах буолуо. С. Никифоров
    Эһиил бурдук сириттэн дэхси кэриэтэ үүнүүнү ылар суолга үктэннибит. М. Доҕордуурап
    Биэни бары сиргэ дэхси ыатыахха. С. Васильев
11. Тугу да көтүппэккэ, барытын. ☉ Все до единого, ничего не пропуская
    Илларион Леонтьевич бэйэтин хорсун сырыыларын бүтүннүүтүн дэхси кэпсээтэҕинэ, ол олус уһун буолуох этэ. ССХУо
    ◊ Дэхси сир - көнө, элбэх оллураболлура суох ньуурдаах киэҥ нэлэмэн сир. ☉ Равнина
    Сир шарын ньуура эҥин араас сорох сирдэргэ уонунан килэмиэтиргэ дэхси сирдэр нэлэһэн сыталлар, сорохторго хаар, муус арҕастаах хайалар нөрүһэллэр. МНА ФГ
    Дьон үлэлэрэ бадарааны уонна курааны кыайара. Дэхси сири ханааллар быһыта сүүрэллэрэ. КФП БАаДИ
    Ташкентан тэйэн истэхпит аайы хайата суох көнө ньуурдаах дэхси сир тус арҕаа диэки сыыйа намтаан, кэҥээн, ыраатан көҕөрүмтүйэн көстүтэлиир. «ХС»