эриир-мускуур диэн курдук
Быһа саныырга төһө да итиннигин иһин, олох эриирэ-буруура, ис-иһигэр киирдэххэ, туспа. Н. Якутскай

абар диэнтэн дьаһ
туһ. Хаппытыан холкуоһу тэрийэ сатыыр. Онтуката, абардыан иһин, эриирэ-мускуура элбэх. А. Сыромятникова
Кыһытыан туһугар, Кынчайбат мин диэки, Абардыан туһугар, Атынныын күүлэйдиир. И. Гоголев
Хатаҕалана үөрэнэн хаалбыт эмээхсини Кириһээн кытаанаҕа, ордугу-хоһуну биэрбэтэ ордук абардара. Д. Таас

туохт., кэпс. Элбэх эриири-мускууру көрсөн, эт-хаан, өй-санаа өттүнэн бөҕөргөө, бус-хат. ☉ Стать физически или нравственно стойким, пройдя через испытания, закалиться
Биһиги хара аччыгыйбытыттан үлэҕэ эриллэн, эппит-хааммыт ытаһатыйбыт дьон буоллахпыт дии. Күндэ

аат. Туруоруммут соругу ситиһэр дьулуур, дьүккүөр, ылсыһан туран үлэлээһин. ☉ Настойчивость, упорство в достижении намеченной цели, в решении поставленной задачи
Бу үлэ эриирин-мускуурун, уустугун, элбэх билиини-көрүүнү, дьаныары эрэйэрин илэ бэйэлэринэн, эттэринэн-хааннарынан эрэйдэнэн билбиттэрэ. И. Данилов
Сэбиэскэй киһи дьаныара Айылҕаны баһылаата; Сир үрдүнэн сураҕырар Кини үтүө албан аата. И. Чаҕылҕан
Дьулуур, дьаныар тугу кыайбатаҕай? «Кыым»

аат. Биир эбэтэр хас да судаарыстыба атын судаарыстыба ис дьыалатыгар күүһүнэн киирэн орооһуута. ☉ Интервенция
Гражданскай сэрии уонна атын дойду байыаннай интервенцията дойду иһигэр күүһүрэн турар кэмигэр Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр кыайбыта. П. Филиппов
Таһыттан быһаччы интервенция өйөбүлүгэр тирэҕирэн, буржуазия дойдуга гражданскай сэриини саҕалаабыта. ДИМ
Эдэр өрөспүүбүлүкэ интервенцияны уонна гражданскай сэриини, атын элбэх эриири-мускууру тулуйарга тиийбитэ. «Кыым»

туохт.
1. Үөһэттэн баттыыр ыараханы уйбакка кэдэй, аллараа өттүгүнэн тоһун (хол., өһүө туһунан), булгу бар, тоһун (хол., сылгы, таба сиһин туһунан). ☉ Надломиться, треснуть; сломаться, переламываться
[Боруллуону] үс эрэ ат уйар, атын сылгылар систэрэ бэттэн өлөллөр үһү. Саха сэһ. I
Ньыгы-ньыгы ньыгыйыкпын Ньыкырдыыра далбарайбын Соҕотох соххор хараҕым Тэстэ илигинэ, Аҥаардас аҥаар атаҕым Алдьана илигинэ, Билгэлээх биир илиим Бэттэ илигинэ Биэрэрим аата суох. П. Ойуунускай
Кыргыһыы бөҕө кытаанаҕа турда, Кырыылаах кырыылаахха кыыратынна, Биилээх биилээххэ бэтиннэ, Уһуктаах уһуктаахха уйадыйда. П. Ядрихинскай
2. көсп. Тулуурдаах буол, олох эриирин-мускуурун, охсуутун эмсэҕэлээбэккэ тулуй. ☉ Быть выносливым, стойко переносить невзгоды
Ороскуоттаах курдугун иһин, холкуос хаассатыгар биллибэтинэн-көстүбэтинэн өлгөм үбү кута турар. Оччоҕо эн дьылҕа хаан тыйыс да охсуутугар бэттэн, кэдэйэн биэриэҥ суоҕа. С. Федотов
Ханнык да соллоҥ күүс, Хаһан да кэлэн түс! — Тахсыбыт күн киирбэт, Туппут дьол бэттибэт, Баар олох кэхтибэт! Дьуон Дьаҥылы
Үлэҕэ, кэрэҕэ дьаныары, Дойдуга маҥнайгы тапталы Эр санаа бэттибэт тэтимин Эн миэхэ харыстаан ииппитиҥ, Оо, күүһүн эбитин, Күн көмүс ийэкээм! И. Алексеев

сыһ.
1. Тугу эмэ кураанахтыыр курдук харбыйыар диэри, хаптаччы (хол., саай, оҕус, үктээ). ☉ Так, чтобы сплющилось, сделалось плоским (напр., ударять, сдавливать, сжимать)
Бөрө аһаабатаҕа аҕыс хоммут, сиэбэтэҕэ сэттэ хоммут баҕайы иһэ хапсыччы сиһин тоноҕоһугар сыстыбыт. Н. Якутскай
Колька чиэрбэтин ытыһыгар ууран хапсыччы охсон, силлээн баран, күөгүтүн эмиэ бырахпыта. Ойуку
Турба батаһын окко курдурҕаччы киирэрин курдук хапсыччы охсоот, аалан уһуктуугун. ПАЕ УуАХО
2. Түүрэ, куура, хата (куччаа, дьүдьэй, ыр). ☉ Съёжившись (усохнуть); сплющив (напр., класть, помещать куда-л.)
Бурдук умнаһа, сиртэн саҥардыы быган иһэн, куоластаммыт, сиэмэтэ хапсыччы хатан хаалбыт. Л. Габышев
Уһун айан эриириттэн-мускууруттан хапсыччы хатан хаалбыкка дылы хатыҥыр, сааһырбыт Охонооһой Кучуукап баһылыктаах этибит. А. Сыромятникова
Хаптаҕай суумканы Хапсыччы кыбынан Хап-хатыҥыр дьээдьэбит Хапсаҕайданан иһэригэр Хараҕым адьас иҥнибэт. С. Тимофеев

аат.
1. Туох эмэ киһи айаҕынан (тылынан) билгэтигэр биллэр буолуута; эттиктэр оннук уратыларын этхаан билэр (эбэтэр онно хардарар) дьоҕура. ☉ Ощущение вкуса, вкус
Мунна сыты билбэт, айаҕа амтаны билбэт (өс хоһ.). Бэс амтана хаалбыта буолуо диэн, солуурун сууйан баран [Мариса] толору эт буһаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Отон курас амтана айаҕын хам ылла. М. Доҕордуурап
△ Ас үчүгэй, куһаҕан, минньигэс уо. д. а. буоларын айаҕынан (тылынан) билии. ☉ Ощущаемое (языком) качество, свойство пищи
Күөллэр атахтарыгар амтаннарынан олус минньигэс астар быыстала суох кытарчы көрөн сытар буолааччылар. Н. Заболоцкай
[Маайыс:] Ол мин аһым амтана куһаҕан үһү дуо? С. Ефремов
△ Ас минньигэһэ, үтүөтэ айахха биллэрэ; аһы астынан минньигэһиргээн аһааһын. ☉ Чувство удовольствия, наслаждения от вкусной пищи
Махтанабын, тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһан-туоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Күннэтэ эйигин суохтааммын Күн сылааһын барытын сүтэрдим. Аһыыр ас амтанын умнаммын Сэниэбин-күдэхпин бүтэрдим. С. Васильев
Балык сыттана түстэҕинэ ордук буолар, амтан киирэр диир дьоннор билигин да бааллар. Багдарыын Сүлбэ
2. көсп. Олоххо эриири-мускууру, үөрүүнү-хомолтону киһи бэйэтин этинэнхаанынан билиитэ. ☉ Испытание на себе невзгод, трудностей, радостей жизни
[Манчаары:] Эт-хаан алдьаныытын амтанын биллиҥ дуо? Эрилик Эристиин
Олох үчүгэйин, амтанын билбэккэ хаалыах кэриэтэ, ол да [биэс да хонук олорбуппут] син. Н. Заболоцкай
Төлөннөөх сыллар оҕолоро — Биһиги билэбит барытын: Дьыл дьыбарын, олох тоҕойун, Кыайыы, кыайтарыы амтанын. С. Данилов
тюрк. амтан

аат.
1. Киһи илиитинэн оҥорбутуттан ураты кинини тулалыыр эйгэ бүтүннүүтэ. ☉ Окружающий человека мир (за исключением творений его рук)
Бу киэҥи, холкуну, айылҕа кэрэтин, кини модун күүһүн үйэм тухары өйбөр, сүрэхпэр иҥэриэхпин баҕарабын. Амма Аччыгыйа
Кини [Күннүк Уурастыырап] хоһоонноругар айылҕа эҥин — эгэлгэ өттүлэрэ тыыннаах хартыына буолан бэриллэллэр. Софр. Данилов
Билигин биһиги дойдубутугар айылҕа харыстабыла сүҥкэн суолталаах судаарыстыбаннай дьыаланан буолла. «ХС»
2. Ханнык эмэ сир, дойду ньуура, үүнээйитэ, хамсыыра-харамайа. ☉ Рельеф, растительность, животный мир той или иной местности, страны, края
Айылҕа барахсан, торҕо күөх өҥө этиэх түгэнэ уларыйа охсон, барыта саһаран, кыһыл көмүстүү кылбаһыйда. Н. Заболоцкай
Суол тоҕойун анараа өттүгэр айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа уһуктан, Алааһым уйгууран, Аларга чыычаахтар туойдулар. П. Тобуруокап
△ Куорат таһа, куорат таһынааҕы сынньанар күөх сирэм, уу, хайа эҥин. ☉ Загородная местность, места отдыха (поля, воды, леса, горы). Айылҕаҕа сынньан. Айылҕаҕа таҕыс
□ Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини! С. Данилов
3. Ханнык эмэ сир, дойду, күнүн-дьылын, килиимэтин туруга (үксүгэр быһаарыылаах). ☉ Климатические условия (обычно употр. с определением) местности, страны, края
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хоту сири ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Кэмсиммэппин ол ыраах Бэрдьигэстээх сирдээхпин, Кытаанах айылҕалаах Дойдуга үөскээбиппин. С. Данилов
4. филос. Аан дойдуга, куйаарга туох баар барыта, материя. ☉ Всё, существующее во Вселенной, органический и неорганический мир, природа, материя. Тыыннаах айылҕа. Тыыммат айылҕа. Айылҕаны чинчийии. Айылҕа сокуона
□ Материя, айылҕа өйтөн-санааттан тутулуга суох, төрүкүттэн баар, оттон өй-санаа материяттан үөскүүр диир философтар материалистарга киирсэллэр. ДИМ. Былыргы дьон айылҕа уонна уопсастыба сайдар сокуоннарын бэйэлэрэ билэр, өйдүүр олохторугар дьүөрэлээн, киһиэхэ бэйэтигэр маарынныыр уобарастарын сирэйдээн көрдөрөллөрө. Саха фольк.
5. Туох эрэ ис дьиҥэ, төрүкү сүрүн свойствота. ☉ Сущность, природа, основное врожденное свойство кого-чего-л. «Буурҕа-буулдьа дьылыгар» Эллэй талаанын, айылҕатынан лирик поэт буоларын дьэҥкэтик көрдөрөр. Софр. Данилов
Төлөн туох баар итиитин, сырдыгын биирдэ эрэ биэрэн баран эмискэ бүтэн хаалааччы. Кэрэни айааччылар үгүстэрин да айылҕата оннук. Суорун Омоллоон
♦ Айылҕа оҕото — 1) айылҕаҕа төрөөн-үөскээн, кини эриирин-мускуурун тулуйар, айылҕаҕа таптаабытынан көҥүлбосхо сылдьар (хол., сылгы, дьиикэй таба, кыыл, чубуку, тайах эҥин тустарынан). ☉ Дитя природы (о приспособленности зверей к суровым условиям Севера, об их вольной жизни на лоне природы)
Сылгы былыр-былыргыттан айылҕа оҕото дэнэр, ол иһин айылҕа туругуттан үөскүүрэ-төрүүрэ ыкса тутулуктаах. АНП ССХТ; 2) куруук айылҕаҕа сылдьар, булдунан дьарыктанар, ыраас, көнө, кэнэн киһи. ☉ Дитя природы (о человеке, постоянно находящемся на лоне природы, живущем ее дарами, честном, чистом, прямодушном и наивном)
Айылҕа оҕото Эргимургум көрө турар, Күн санаалаах Киһи барахсан Күн уотугар сардаҥарар. С. Данилов
Онно [Мэйи сиригэр] былыргы өбүгэ тоҥус өлбөт-мэҥэ хоодуот бииһэ, кыһалҕаттан уонна кыһарҕантан кыйдаран, кыыл-бырах сырыттахтара, айылҕа атаахтаппатах оҕолоро. Л. Попов. Айылҕата тардар — 1) айылҕаттан бэриллибит төрүкү дьоҕур биллэр; инстинкт көбөр. ☉ Проявляются прирожденные, врожденные склонности, инстинкты
Аччыктаатаҕына, эрэйи көрдөҕүнэ, бэйэтэ да айылҕата тардан, бултуу үөрэнэр ини [иитиэх кырса оҕото]. И. Федосеев; 2) куһаҕан быһыыта-майгыта быгыалаан, күөрэйэн ааһар. ☉ Сказываются его дурной характер, дурные наклонности.
◊ Айылҕаны чинчийээччи — тыыннаах, тыыммат айылҕа көстүүлэрин, уопсай сокуоннарын үөрэтээччи. ☉ Естествоиспытатель. Айылҕа сүүмэрдээһинэ биол. — баар усулуобуйаҕа ордук үөрэммит (урудуйбут) организмнар тыыннаах буолуулара, үөскээһиннэрэ, оттон онно сөп түбэспэт өлүүтэ-сүтүүтэ — тыыннаах буолар иһин охсуһуу, тыыннаах айылҕа сайдыытын сүрүн сокуона. ☉ Естественный отбор. Айылҕа үөрэҕэ — айылҕа көстүүлэрин уонна сокуоннарын үөрэтэр наукалар бөлөхтөрө (ботаника, зоология уо. д. а.). ☉ Естествознание
Күнүс үс-түөрт оҕо кэлэн сурук ааҕан добдуйаллар, ахсаан суоттаан букунаһаллар, айылҕа, география үөрэҕэр учууталларын кэпсээнин истэн олорор буолаллар. П. Филиппов

аат., эргэр.
1. Тутаахтаах баттыга уонна алларааҥҥы олоҕо тиистэрдээх, ол икки ардыларыгар кыбыта баттаан тириини имитэр мас тэрил. ☉ Деревянный инструмент с зубьями для смягчения кожи, якутская кожемялка
Ньырбачаан оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ сахалар тириини имитэр тэриллэрин — талкыны аан бастаан көрбүтэ. Далан
Мас талкыттан аҕырбыт оҕунуох сыта аҥылыйар. Н. Якутскай
Эмээхсин кыыһын кытта күүлэҕэ ынаҕын тириитин талкынан имитэн тиритэ-хорута олороохтуур. Тулхадыйбат д. Ыалдьыппыт барыны бары сатыыр, үлэһит бөҕө киһи этэ
Биир күн иһигэр киил маһынан бэртээхэй талкыны оҥоро охсон биэрбитэ. А. Кривошапкин (тылб.)
2. түөлбэ., харыс. Эһэ. ☉ Медведь
Эһэ дьиҥнээх ааттара — аабый, талкы, хохтуула. КАЕ НТ
♦ Олох талкыта — олох охсуута, араас эриирэ-мускуура, имитиитэ-хомутуута. ☉ Тяжёлые потрясения, неудачи в жизни, удары судьбы
Олох талкыта сүрэхпэр Тайанара баҕас ыарыы!… Хаһан эрэ мин да эдэр Хоччорхой уолан баарым. С. Данилов
Олох улуу талкыта Талкылаатар даҕаны, Хоччорхой бэйэбитин Сымнаппата: Саары да, Сарыы да гыммата. Л. Попов
Оо, эдэр саас! Эн өрүү итинниккин: дэбдэҥҥин, омуҥҥун, дохсуҥҥун. Оттон кэлин олох обургу талкытыгар имиллэн уоскуйаҕын, сыһыйаҕын. В. Миронов
◊ Эриир (миэлиҥсэ) талкы эргэр. — олох буолар уонна үрүт буолар икки төгүрүк хаптаһыны ортотунан үүттээн уон икки-уон биэс сэнтимиэтир суоннаах тиит маһынан хамсаабат гына сүрүн оҥоһуллар. Төгүрүк хаптаһыннарга кулгаахтаан, ону дьөлөн, икки туруору тутаах оҥоһуллар. Тутаахтар ис өттүлэринэн хаптаһыннары үүттээн үс-түөрт сэнтимиэтир суоннаах тиистээх титириктэри туруору туруораллар. Олорго тириини уган кыбытан баран, тутааҕын биирин анньан, иккиһин бэйэҥ диэки тардан, эргитэн имитэллэр. ☉ Якутская кожемялка в виде мельницы: состоит из двух (верхних и нижних) дискообразных досок, которые соединяются через отверстие в середине стволом лиственницы диаметром двенадцать-пятнадцать сантиметров
На верхнем диске устанавливают две вертикальные ручки, с помощью которых диск приводят в движение. Вокруг основного ствола, продевая через отверстия в верхней и нижней досках, устанавливают молодые зубчатые лиственницы диаметром три-четыре сантиметра. Пропихивая между ними шкуру и продвигая её вдоль крутящихся зубчатых жердей, обрабатывали шкуру до состояния эластичности. Дьиэлэрин ортотугар эриир талкы сүөдэллэн турар. Н. Якутскай. Сылгы баһа талкы эргэр. — сылгы баһын сүлэн, куурдан-хатаран кыра кыыллар тириилэрин (дьабарааскы, буобура, куобах уо. д. а.) имитэргэ оҥоһуллубут талкы. ☉ Конский череп в качестве кожемялки для обработки шкурок небольших зверей (суслика, бобра, зайца и др.). Куобах тириитин эбэм сылгы баһа талкынан имитэрэ. Сытыары талкы эргэр. — төрүт онно тиит мастан сытыары гына, төрдүн диэки өттүгэр тиистээх эбэтэр олорорго табыгастаах буоллун диэн дүлүҥү хайытан икки өттүн суоран, үөһэнэн тиистээн ыскамыайка курдук атахтаан оҥоһуллубут талкы. ☉ Кожемялка, изготовленная из обрубка бревна в виде лафета с четырьмя ножками, на верхней стороне которого вырезаны зубья, а сверху установлен зубчатый рычаг (букв. горизонтальная мялка)
Сытыары талкы айгыраабыт кулукута кыычырҕаан-хаачырҕаан, кини элэйбит сыппах тииһэ быһыта хабырынан уонна …… Кыаһай оҕонньор ынчыктаанбөтүөхтээн, кыараҕас балаҕан иһэ өрө сүпсүллэн хаалла. Эрилик Эристиин
Сытыары талкы төрүт онно тиит мастан сытыары гына, төрдүн диэки өттүгэр тиистээх оҥоһуллар. АНП ССХТ
Тобук талкы — туруору талкы диэн курдук. Тобук талкы төрүт онно суон тииттэн лэкээни быһан бэлэмнэнэр. АНП ССХТ. Туруору талкы эргэр. — төрүт онно суон тииттэн лэкээни быһан баран туруору сааһынан тутан, ону суолахтаан, тиистээн оҥоһуллубут талкы. ☉ Кожемялка, изготовленная из толстой чурки, на срезе которой вырезаны зубья, а сверху установлен зубчатый рычаг (букв. вертикальная мялка)
Ортоку баҕанатыгар туруору талкытын, аан орон аттыгар сытыары талкытын уурталаабыт. М. Доҕордуурап
Сытыары талкы да, туруору талкы да икки чаастан турар: төрүт оннуттан уонна баттыктан. АНП ССХТ