хадаҕалаа диэнтэн бэй., атын
туһ. «Хотун ыытта, маны таҥныаҥ үһү. Олус хадаҕаланан эрэр кыыскын», — диэт, Өкүлүүнэ тахсан барда. Н. Павлов
Оччолоох уохтаах уоҕурдуунан хадаҕаламмыт хортуоппуй хаһаайын үтүөтүн-өҥөтүн ситэ-хото сыаналаабат үүнээйи буолан биэрдэ. Күрүлгэн
Мииринэйдээҕи халбаһы сыаҕа эмискэ сабыллыаҕыттан, олохтоохтор ханна оҥоһуллубута биллибэт халбаһынан хадаҕаланарга күһэллибиттэрэ. «Кыым»

аат. Тииһинэн тарыйан от мунньар, буор көбүтэр, сир ыраастыыр уһун уктаах тэрил. ☉ Грабли
Мас кыраабыл. Тимир кыраабыл. Кыраабыл тииһэ.  От кыраабыла диэн эмиэ оччолоох уустук сэп буолаахтыа дуо?! Амма Аччыгыйа
◊ Ат (көлө) кыраабыла — оту мунньарга аналлаах атынан тартарыллар тыа хаһаайыстыбатын массыыната. ☉ Конные грабли
Куурбут оту ат кыраабылынан мустаран субулдьутан, кэнниттэн хойуу бугулу бачыгыраччы туруоран иһэллэр. М. Доҕордуурап
Үс-түөрт көлө кыраабылын Үргүлдьү состорон, Үчүгэй күөх оту Үмүрүччү тартаран, Уһун субуу оҥорон Субурутан барбыттар. Н. Степанов

частица словообразующая, образует от прил. наречия, выражающие высокую степень признака действия или состояния: күтүр үлүгэрдик очень сильно, очень громко; түргэн үлүгэрдик очень быстро; улгум үлүгэрдик очень проворно; улахан үлүгэрдик очень громко; эмискэ үлүгэрдик совершенно неожиданно; бачча (или итиччэ, оччо) үлүгэрдик так, настолько (напр. быстро, сильно); баччалаах (или итиччэлээх, оччолоох) үлүгэрдик, маннык (или итинник, оннук) үлүгэрдик то же, что бачча (или итиччэ, оччо) үлүгэрдик с * *ещё большим усилением; *бу *(или ити, ол ) үлүгэрдик вот так вот (напр. сильно, быстро, поспешно); төһө үлүгэрдик как много, сколько (напр. говорить, работать); как долго, сколько (напр. ждать, искать); как, как сильно (желать, хотеть чего-л.) # атын үлүгэрдик вопреки ожиданиям, неожиданно; атын үлүгэрдик айдааран турда вопреки ожиданиям он вдруг шумно запротестовал.

туохт.
1. Кыратык өрө көтөҕүллэн таҕыс (хол., сиртэн), өндөй. ☉ Приподняться, слегка привстать
Дыбдык оҕонньор ити элбэхтик истибит суостаах аатыттан соһуйан, сыҥаһаттан эгдэйэн иһэн лах гына олордо. И. Гоголев
[Туруйалар] кынаттарын даллах гынан хамсатаат, өрө эгдэйэн көтөн тахсыбыттара. П. Аввакумов
Үөһээ салгыҥҥа эгдэйэн турар мууһу уонна ол мууска сүһүөҕүн булуна сатыы турар киһини көрө-көрө, …… тугу да гыныан булбакка тэпсэҥнии турда. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. көсп. Үөрэн көтөҕүллэ санаа, улаханнык чэпчээ. ☉ Воспрянуть духом, повеселеть, оживиться. [Уол] дьиэтигэр санаата көтөҕүллэн көтөн түстэ, ону аҕата бэлиэтии көрдө: «Хайа, бу туохтан маннык эгдэйдиҥ?» И. Гоголев
Оччолоох дьоһун оонньууру көрбүт киһи эгдэйэ түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Ахмед тойон эрбэҕин көрдөрөөт, үөрэн эгдэйдэ. У. Ойуур
ср. туркм. егдеклемек ‘быстро шагать, спешить, идти стремительно’

I. беда, горе, несчастье, бедствие; напасть; үлүгэр бөҕө буолла разразилась страшная беда; 2. частица усил. выражает интенсивное усиление признака предмета или действия: күүстээх үлүгэр очень сильный; эмискэ үлүгэр слишком неожиданно; сотору үлүгэринэн в очень скором времени; ыксал үлүгэринэн с большой поспешностью; ый-хай үлүгэрэ буолла поднялся большой крик-шум; киһи билбэт үлүгэр уларыйбыт он изменился до неузнаваемости; саҥарпат үлүгэр он просто не даёт слова сказать; бачча (или итиччэ, оччо) үлүгэр а) такой (напр. сильный, умный, большой); б) так (напр. сильно, быстро, поспешно); баччалаах (или итиччэлээх, оччолоох) үлүгэр, маннык (или итинник, оннук) үлүгэр то * *же, что *бачча *(или итиччэ, оччо) үлүгэр с ещё большим усилением; бу (или ити , ол) үлүгэр а) вот такой вот (напр. сильный, умный, большой); б) вот так вот (напр. сильно, быстро, поспешно); төһө үлүгэр как много, сколько (напр. работать, говорить, прочитать); как долго, сколько (напр. ждать, искать, говорить); как, как сильно (напр. желать, хотеть чего-л.); төһөлөөх үлүгэр то * *же, что *төһө үлүгэр *с ещё большим усилением; хайа үлүгэрин как так; туох үлүгэрин что за...; туох үлүгэр что за такой; туох үлүгэрэй что это такое; хайа үлүгэрэй неужели, не может быть; күтүр үлүгэр очень большой, громадный.

I
1.
хаалаа I диэнтэн бэй., атын. туһ. Ньукулай сотору соҕус тоҥ отону сонун икки сиэбигэр толору хааланна. Амма Аччыгыйа
Мөһөөччүгү толору хара саарба хаалана сылдьар. И. Гоголев
Ботуоҥкатын иһигэр хаалана сылдьар малларын илиитинэн булкуйа-булкуйа хаста. С. Никифоров
2. көсп., кэпс. Тото-хана аһаа-сиэ, элбэҕи аһаа, симин. ☉ Поесть плотно, набить желудок
Ити курдук, Саадьаҥка ынахпыт күөх оту култаччы хааланан, ыраас ууну ыадаччы иһэн, үүт бөҕөнү биэрэр ээ. Р. Кулаковскай
Сылаас сыаны харса суох хааланан, быһыыта, уҥуоҕурдаабыт этэ. А. Сыромятникова
3. көсп., кэпс. Аһара мунньулун, элбээ (хол., сонуну этэргэ). ☉ Накапливаться, набираться (напр., о новостях)
Ээ, ол миэхэ туох оччолоох билгэһитэ хааланыай? В. Протодьяконов
Хоодуотап: «Оттон сонуну эн толору хаалана сырыттаҕыҥ дии». С. Ефремов
Төбөм эргийэн хаалбыта, олус элбэх санаа-оноо баспар эмискэ хааламмыта. «ХС»
◊ Ууну хаалан кэпс. — хойууну буолбакка, убаҕаһынан аһаа; элбэх уута ис. ☉ Принимать жидкую пищу; пить много воды. Бу оҕо бүгүн үчүгэйдик аһаабата, ууну хааланан таҕыста
□ Өстүөпэбит миин диэн биһиги саамай ытыктыыр аспытын билиммэт, ууну хааланаҕыт диир. Э. Соколов
II
хаалаа II диэнтэн бэй., атын. туһ. Хомус чыычааҕа алдьамматын наадатыгар, хайаан да хааланыахтаах. ЧАИ СБМИ

туохт.
1. сап I диэнтэн атын. туһ. Аан сабылынна. Маҕаһыын сабыллыбыт
□ Быыс сабыллаатын кытары …… сыанаттан сүүрэн тахсыбыта. Н. Лугинов
Манан биир сүрүн дохуот киллэрэр салаалара сабылынна. Эрилик Эристиин
Гаврил Романович ынах кэмиттэн-кэмигэр сабылларын ситиһэр. ҮБНьТ
2. кэпс. Туга эмэ суох буолан кыһалҕаҕа ыллар, буорайар суолга киир, ыал аатыттан аас. ☉ Быть лишённым самого необходимого для жизни, оказываться в бедственном положении, бедствовать. Дьиэнэн бары ыалдьан сабыллыах курдукпут
□ Итинтикэтэ [үрдүкүлэргэ бэлэҕэтуһаҕа] суох букатын сабыллыах дьоммут. Н. Лугинов
[Кэччэгэй Кэтириинэ уолугар:] Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы. Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. Эрилик Эристиин
♦ Аана сабыллыбат кэпс. — (ханна эмэ) сылдьааччылар быыһа суох кэлэллэр, (ким эмэ) кэлээччилэртэн быыс булбат. ☉ Нет отбою от посетителей, гостей (букв. дверь не закрывается)
Кырдьык, куораччыттар кэллэхтэрин күн Мещеряковтар дьиэлэрин аана сабыллыбатаҕа. И. Федосеев
Буруота сабылынна көр буруо. Арай истиллэр: былыр буолуталыыр ынырык ыарыылартан ыал ыалынан буруота сабылларын, аас-туор сут дьыллар суодуйдахтарына иэримэ дьиэлэр иччитэхсийэллэрин. Айталын. Хараҕа сабылынна кэпс. — 1) хараҕа ыалдьар эбэтэр көрбөт буолар. ☉ Утрачивать на время способность видеть; терять зрение. «Илииҥ тугу гынарын хараҕыҥ көрбөт дуо? — Эмээхсин дьиппиэнник ыйытта. — Икки хараҕыҥ сабыллыбыта дуо эйиэнэ?» Амма Аччыгыйа
Бу булт саҕана хараҕынан сабыллан иэдээн буолуо. Болот Боотур; 2) киһи билиэҕин, өйдүөҕүн билбэт-көрбөт, кыайан өйдөөбөт. ☉ Перестать замечать, понимать, воспринимать происходящее вокруг
[Кыталык кыыл Ньургун Боотурга:] Икки хараҕыҥ сабыллыбыт эбит, Икки кулгааҕыҥ бүөлэммит эбит [оччолоох сураҕы истибэт буола]. П. Ойуунускай
Оо, харах сабыллара муҥ да буолар эбит, саамай табаарыһым дии саныырым, онтукам киһим ол күлүү-элэк оҥосто сырыттаҕа. «ХС»; 3) өлөр, тыына быстар. ☉ Умирать (букв. глаза закрываются)
Хааннарым тохтоннор, мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай

1. даҕ.
2. Судургута, боростуойа суох; эрэйдээхтик оҥоһуллар. ☉ Сложный, трудный; осложнённый
   Киэһэнэн сылайан барыы саҕана, ааҕар кытаатар. Сорох уустук формулалар туох да омуна суох тоһоҕо курдук сааллан киирэллэр. Н. Лугинов
   Тымныы тыыннаах, тоҥ-болуо буордаах Саха сиригэр ботаническай саады тэрийии ичигэс эбэтэр сымнаһыар килиимэттээх дойдуга тэрийэрдээҕэр тыһыынча төгүл кытаанах уонна уустук суол. И. Данилов
   Сорох дьон кинигэнэн эргиниини уустуга суох дьыаланан ааҕаллар. Дьону үөр.
3. Уран, мындыр буолары эрэйэр (үксүгэр ханнык эмэ сатабылы этэргэ). ☉ Требующий изысканного, утончённого подхода (обычно о каком-л. умении, мастерстве)
   Муҥу дьолго эргитэр — Дьэ ол уустук сатабыл. С. Данилов
   Оҕоҕо моральнай хаачыстыбаны иҥэрии — сүрдээх уустук, сыралаах дьыала. Дьиэ к.
4. Дэбигис өйдөммөт, бутуурдаах (үксүгэр олоҕу, киһи майгытын, ис санаатын этэргэ). ☉ Запутанный, непонятный, непростой (обычно о жизни, о характере человека)
   Олох уустук оҥоһуутун, Утарсыыта солоҕойун Кырдьан иһэн киһи билэр, Хойутаан билэн кэмсинэр. С. Данилов
   Мин киммин эн олустук Билиэххин баҕараҕын, Бэйэбэр бэйэм уустук Мин таабырын буолабын. И. Гоголев
   Кини хараахтара уустук, бэйэтэ этэринии, «бутуур», олох элбэххэ үөрэппит киһитэ. ФЕВ УТУ
   Билии-көрүү уустук, диалектическай майгылаах. ДИМ
5. Эриэхэбэй оҥоһуулаах (хол., тиэхиньикэни эбэтэр үүнээйини этэргэ). ☉ Сложно конструированный (напр., о технике); сложносоставной (о растении)
   От кыраабыла диэн эмиэ оччолоох уустук сэп буолаахтыа дуо?! Амма Аччыгыйа
   Биир чиэски нэһилиэк күөх биэрэгэр Уон араас уустук массыыналар Улуу борохуокка тиэллэн кэлэннэр Кырааскалаах хайалыы кыстаннылар. С. Данилов
   Биһиги төрүттэрбитигэр суукка иһинээҕи бириэмэни билэргэ чаһы диэн уустук мэхэньиисимнээх прибор суох этэ. АНВ СТУ
   Моркуоп, укуруоп, петрушка дьукаах сибэккилэрэ — хастыы да боростуой суончуктан оноһуллубут уустук суончуктар. МАА ССЭҮү
6. аат суолт. Ханнык эмэ дьыала, үлэ күчүмэҕэйэ, судургута, боростуойа суоҕа; уран, мындыр буолары эрэйэрэ. ☉ Сложность, трудность какого-л. дела, работы; изысканность, утончённость подхода
   Айар тыл уустугун оһуордуур харахпар Айылҕам сиэдэрэй симэҕин арыйда. И. Эртюков
   Дьэ онно кинилэр албас көмөтүнэн хайдах да быччыҥнаах киһини начаас охторору илэ харахтарынан көрөн, тустуу уустугун биирбиэс тыла суох итэҕэйбиттэрэ. НЕ ТАО
   Дьыл бу кэмэ хаһан баҕарар сүөһүнү иитээччилэргэ үгүс уустуктары үөскэтээччи. «Кыым»
7. сыһ. суолт. Ыарахан, күчүмэҕэй, судургута суох. ☉ Сложно, трудно, непросто
   Доҕоор, дьиҥнээх доҕордоһуу Оттуллубут оһох курдук: Умуруоруоҥ ол оһоҕу — Иккиһин отторуҥ уустук. С. Данилов
   Атын киһини толору өйдүүр уустук. Н. Лугинов
   Ньээҥкэни булар уустук. Н. Габышев
   ◊ Уустук бэссэстибэ хим. — араас көрүҥнээх аатамнартан турар мөлүөкүлэлэрдээх бэссэстибэ. ☉ Сложносоставное вещество
   Уустук бэссэстибэлэр …… бөлөхтөрүнэн эбэтэр кылаастарынан наарданаллар. КДМ Х. Уустук этии тыл үөр. — икки эбэтэр хас да судургу этииттэн турар этии. ☉ Сложное предложение
   Оҕолор учуутал салалтатынан бастаан судургу этии тутаах чилиэннэрин булаллар, онтон уустук этии тутаах чилиэннэрин этэллэр. ПНЕ СТ
   ср. др.-тюрк. узлуҕ ‘опытный, ловкий’, узлух ‘мастерство, ловкость’

туохт.
1. Киэҥ буол, тэний (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Стать широким, расшириться
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Күнтэн күн ырбыы уута улам кэҥээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Таас хайаҕаһа улам кэҥээн барар. Н. Якутскай
△ Улаат, тэний (туох эмэ ис киэлитэ). ☉ Стать просторным, вместительным
Ити курдук Микиитэлээх аҕалара баран хаалла, кыракый балаҕан соҕотохто кэҥии, курааныхсыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Мунньах дьоно тарҕаһан, Сидоровтар дьиэлэрэ улаханнык кэҥээбит курдук буолла. М. Доҕордуурап. Агония иккис биричиинэтинэн атын ыарыылартан соллурдаан көбөрө буолар. Холобур, сүөһү сөбүлүүр аһын наһаа сиэн ханна кэҥээтэҕинэ. Ыанньыксыт с.
△ Оруобуна сөп түбэспэт буол, улахан буол (хол., таҥас). ☉ Стать просторным, широким, большим по размеру
Биллэ кэҥээбит хаар маҥан ис ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыт. Н. Габышев
Арай туура эминньэҕин олбох хайаҕаһын укка оҥостубута кэлин элбэхтик туттууга кэҥиир кутталлаах. ПАЕ ЭАБ
△ Элбээ, улаат (ахсаан, сабардам өттүнэн). ☉ Увеличиться в числе, объеме, расшириться
Үгүс ыаллаах «Өлөҥнөөх» алааска Эмиэ тутуу кэҥээтэ, Эрбии ыллыы-туойа эйээрдэ. С. Васильев
Дьиэ, уот киирэн киэркэйбит Дэриэбинэм кэҥээбит. Дьуон Дьаҥылы
Кэскил иһин тэриллибит Кэҥээн эрэр кэлэктииптээх, Үтүө олоҕу үөдүппүт Үүнэн иһэр артыаллаах. С. Зверев
2. көсп. Элбээ, хаҥаа, улаат, күүһүр. ☉ Стать шире, расшириться, усилиться, углубиться (о знаниях, влиянии и т. д.)
«Ол киһи үүммүт» диэн буоллаҕына, ол киһи билиитэ, сайдыыта, өйө-санаата кэҥээн иһэрин ааттанар. Суорун Омоллоон
Бииктэр биэлсэр сабыдыала …… кэҥээн истэ. Амма Аччыгыйа
Уруккута буолбатах, кини былаана билигин кэҥээбитэ. Н. Заболоцкай
Кэпсэтии улам-улам сайдан, кэҥээн истэ. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Холкутуй, уоскуй, чэпчээ (туохтан эмэ ыгылыйа-ыксыы, туохха эмэ ыктара сылдьан баран). ☉ Успокоиться, отойти, вздохнуть с облегчением, почувствовать облегчение
Василий Иванович Батараак отоһукка үс түүннээх күн эмтэтэн улаханнык кэҥээтэ. Болот Боотур
Улам кэҥээтэхтэрин аайы, үөрбүт быһыылара сирэйдэригэр биллэн истэ. Эрилик Эристиин
Даша эмиэ уоскуйан, кэҥээн барда. М. Доҕордуурап
Киэһэ Даниил Егорович кэҥээбит, үчүгэй буолуох курдук үһү диэн буолла. Н. Босиков
♦ Көхсө кэҥээтэ көр көҕүс II
Хараҕын уутун соттон, оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ, көхсө арыыйда кэҥээтэ. П. Ойуунускай
Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. С. Никифоров
Уруккутун, оҕо сааһын санаан, көхсө балачча кэҥээтэ, уоскуйда. «ХС». Кулгааҕахараҕа кэҥээбит киһи — билэрэ-көрөрө элбээбит, интэриэһэ кэҥээбит киһи. ☉ Человек с обширным кругозором, с широкими интересами, любознательный
Аныгы киһи санаатын реактивнай да сөмөлүөт астыннарара саарбах. Сырыыайан, кулгаах-харах кэҥээбитэ оччо. Ф. Софронов. Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи — оччолооҕу көрсүбүт, кыраҕа кыһаммат киһи. ☉ Видавший виды, бывалый человек
Бу бурдук сытыйыытыгар ким да эппиэттээбэт. Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Крылов оччону көрөн баччаҕа кэлбит, муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи. В. Ойуурускай
Кутуйах кыыл Күтэргэ тиийэн, Куолутунан, халыта түһэн, Муҥхатын хараҕа кэҥээбит быһыынан, Муннугар сыт аҕатан, кэпсии олордо. В. Чиряев. Хардыыта кэҥээтэ — 1) тэтимэ түргэтээтэ, күүһүрдэ. ☉ Быстро набирать темп, скорость
[Ат] Харбаатаҕыҥ аайы Хардыыҥ кэҥээтин, Ууннаҕыҥ аайы Уһун чүөмчүлэн. П. Ойуунускай
Күн аайы, чаас аайы Күүстэрбит күүрдүлэр, Хаамыыбыт чиҥээтэ, Хардыыбыт кэҥээтэ. Күннүк Уурастыырап
От үлэтигэр хоннох аһыллыбыта, хардыы кэҥээбитэ ыраатта. «Кыым»; 2) кэлэрэ-барара элбээтэ, сылдьар сырыыта кэҥээтэ. ☉ Стал много ездить, бывать в разных местах
Тойоммут хардыыта сыллата кэҥээтэ, Сырыытаайана, билсиитэ-көрсүүтэ, Ситимэ-сибээһэ сир ахсын диэлийдэ. А. Бэрияк. Ыыра кэҥээтэ — сылдьар, билэр-көрөр, өйүүр-толкуйдуур, үлэлиир-хамныыр эйгэтэ улаатта, кэҥээтэ. ☉ Поле его деятельности, действий расширилось
Төһө да мин түспэдийдэрбин, Төһө да ыырым кэҥээтэр, Билигин да мин итэҕэйэбин: Ыраах кытыастар дьиктилэр. Кинилэр миигин ыҥыраллар, Кырдьар диэни умуннараллар. С. Данилов
Атыттар салайааччы аатын ылаат, санаалара улаатан, ыырдара кэҥээн, үлэ үрдүгүнүптээҕин, миэстэ сымнаҕаһын-сылааһын эккирэтэллэр. ТМН ЫМК