м. 1. (план) төрүк; 2. (текст) оҥкул; проект договора дуогабар оҥкула; 3. (замысел) санаа.

м. 1. (предварительный набросок) эскиз, оҥкул, барыл; 2. (рисунок, по которому что-л. создают) эскиз; эскиз костюма көстүүм эскиһэ.

көтүөккэлэт диэнтэн хай
аата. Уруок оҥкулун бүдүмүк үтүктүү оҕолору мээнэ тиэтэтиигэ, үрдүнэн-аннынан көтүөккэлэтиигэ тиэрдиэн сөп. КИИ МКТТҮө

көр ыйыс. Суол тоҕойугар көрсүһэн, барар сирдэрин ыйсыһан биэрдилэр
□ «Кыым» ааспыт түөрт уон сыл устатыгар баартыйа бэлиитикэтин норуот көрдөбүлүнэн салайтаран биһиги литературабыт ситиһиилэрин бэлиэтээн, …… инники сайдар суолун ыйсыһан, кини үтүө доҕоро, муударай сүбэһитэ буолла. Софр. Данилов
Эһээ, эбээ өйүн муударай кэскилэ, Эйэ дэмнээх олох оҥкулун ыйсыһыа, Кыаҕырыы, ситиһии аргыстаах буоларгар, Кэскил төрдүн айар утумҥун арчылыа. «ХС»

сыһ.
1. Олус үчүгэйдик көстөр гына, дьэҥкэтик, чуолкайдык. ☉ Очень разборчиво, отчётливо, чётко
Саҥа хаар саппыкыга-бачыыҥкаҕа отой сыстыбат — атах суола бэчээт курдук ырылыччы олорон хаалар. Далан
Туман көтөн, сотору сир үрдэ дьэҥкэрэ түстэ уонна бүтүннүү ырылыччы көһүннэ. Д. Кустуров
Сөтүөлүүр сиргэ киһи быһыытын-тутуутун туох баар итэҕэһэ, оҥкула дьон хараҕар ырылыччы көстөөччү. ДьБ
2. көсп. Олус дьэҥкэтик, чуолкайдык биллэр-көстөр, өйдөнөр гына. ☉ Ясно, чётко, наглядно
Сэрии ыар сылларыгар ким хайдаҕа ырылыччы көстүбүтэ. В. Титов
Марк Михайлович — мындыр психолог. Кини оҕо ис дууһатын ырылыччы көрөр. «ХС»
География аан дойду континеннарын, норуоттарын олохторун-дьаһахтарын ырылыччы көрдөрөр. «Кыым»

сыһ.
1. Сиэр быһыытынан, сиэри тутуһан. ☉ Как должно, как положено, честь по чести
Холкуостар хотонноро Хороһон туралларын Ситиилээх тэрээһиҥҥэ Сиэрдээн эҕэрдэлээтим. А. Софронов
Эн оҥорор оҥкулларгын Биһи сиэрдээн ситэриэхпит! Күннүк Уурастыырап
Сэриигэ өлбүт убай дьоннорун Сиэрдээн кэриэстиир ыччаты биллим. И. Егоров
2. Сирдэтэн, сиэттэрэн. ☉ В связи с чем-л., исходя из чего-л., из-за кого-чего-л.
Куораты эн күнү быһа да кэрийэн барыахтаах сиргэр билэр аргыстаргын булуоҥ суоҕа, арай пуортан эрэ бобо харбаан ылыаххар сөп. Кинилэринэн сиэрдээн атын да дьону кытта билсэҕин. С. Руфов
Нуучча сухатынан сир үрүт араҥатын тиэрэ бырахтаран хоруттараллара, онтон сиэрдээн тиэрдэрии өйдөбүлэ хоруттарыыга синоним буолбута. ЕВФ УуДК
Васяттан сиэрдээн интэринээт оҕото үксэ Тулааһынабы тута сылдьар буолан хаалла. «ХС»

туохт.
1. Борук-сорукка улаатан, үрдээн, күлүк курдук буолан көһүн. ☉ В сумерках выделяться большим темным силуэтом, большой тенью
Оһох чанчыгар, борук-сорукка, Маайыс барыйан олорор. Амма Аччыгыйа
Хараҥа түүҥҥэ барыйан олорор дьиэ үөлэһиттэн оргул кыым өрө хоройон, харыйалар лабааларын үдүк-бадык сырдатан ылар. А. Федоров. Арай үрдүк күүлэ хабыс-хараҥанан субу утары көрөн барыйан турар эбит. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ оҥкулун, торумун оҥор. ☉ Составить в общих чертах предварительный план, сделать набросок чего-л.
Маҥнай санааны толору, киһи өйдүүр гына барыйан суруйуохха наада, дьэ ол кэнниттэн бу барыйыыны улам-улам тупсаран иһиэххэ сөп. П. Ойуунускай
[Чүөчээски] үрэхтэрин, сиэттэрин хаарта оҥорон барыйан баран, соҕуруута, хотута ханан баарын быһаарарга соруммута. Суорун Омоллоон
△ Туох эмэ хайдах, төһө буолуохтааҕын сабаҕалаа, оннук буолуо дии санаа. ☉ Сделать предположение, допускать возможность чего-л.
Үргүүк үрүҥ сүүрүгүн бачча буолуо диэн барыйан көрбөтөҕө үһү. П. Ойуунускай
Туундара көһүнэн-биэрэстэнэн кэмнэммэт, күннүктээх айанынан барыйыллар баҕайыта. «ХС»
3. кэпс., эргэр. Кырдьа, сааһыра быһыытый, сорсуй. ☉ Начинать стареть, стариться, дряхлеть
Барыйан бардым. Эн эрдэ барыйбыккын. ПЭК СЯЯ

аат.
1. Ким эмэ туохха эмэ, тугу эмэ оҥорорго баҕарыыта, баҕа санаата. ☉ Желание чего-л. добиться, что-л. осуществить, устремлённость к чему-л., мечта
Кинилэргэ ити сырыы [кыраныысса таһыгар күүлэйдээһин] атын планетаҕа баран кэлии курдук хаһан да туолбат ыра этэ. Н. Лугинов
Бүгүҥҥүттэн сиппитинэн барар Циолковскай кынаттаах ырата, Саҕаланна үрүҥ күн анныгар История космическай эрата. Эллэй
Санаа ырата буолбут Сааскылаах дьэ чугаһаата. С. Федотов
Ол эрээри кыра да ыраны ситиһэр туһугар киһи үрүҥ сүнньэ быстыар диэри үлэлиэхтээх. П. Аввакумов
2. эргэр. Ким эмэ кэлэр кэскилэ эбэтэр кини инники олоҕор буолуохтааҕа. ☉ Предсказание или предчувствие чего-л.
Олоххутун ойуулуур Олоҥхоһут тыппыгар, Ыраҕытын тускулуур Ырыаларгыт тылыгар Алмаас тааскыт күлүмүн, Айылҕаҕыт кэрэтин, Аймах дьоҥҥут дууһатын Аҕалбыккыт диэбиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Ити гынан баран былыргы да саха төрөөбүт буоругар дьол тааһа баарын, ыра-таҥха да курдук буоллар, син билэр эбит. Суорун Омоллоон
«Дьэ, киһи бэрдэ үс кырыылаах!» — Дииллэрин истэрим кырабар. Олоххо сылаалаах-ырыылаах Оҥкул суох курдуга ырабар. Р. Баҕатаайыскай
◊ Ыра санаа — баҕа санаа (хоту) диэн курдук (көр баҕа II)
Эдэр эрдэҕинээҕи курдук ыра санаа кынаттанан кыырайа көтөр аны суох. Софр. Данилов
Лаана Серёжаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан. өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов
Коля итинник ыра санаа кынатыгар уйдаран, бэрт элбэҕи эргитэ санаата. Кэпсээннэр
ср. др.-тюрк. ырх, алт. ырым ‘предсказание, пророчество’

аат.
1. Тугу эмэ уулларан баран кутан оҥорор киэп. ☉ Форма для литья
Арарбаас «тарбаҕа» алтаны кыбытта. Араас суол халыыбар түһэрэн халытта, Эҥин суон тимири тиэстэлии мэһийдэ. Таллан Бүрэ
Тимир халыыптар түгэхтэригэр «БСС» диэн буукубалар хомурута охсуллубуттара. «ХС»
Скульптура — туойу мэһийэн, тааһы эбэтэр маһы суоран, металы уулларан, халыыпка кутан уус-уран айымньылары оҥоруу ускуустубата. КФП БАаДИ
△ Туох эмэ оҥоһукка киэп (хол., килиэп буһарарга). ☉ Форма для чего-л. (напр., для выпекания хлебобулочных изделий)
Кыыстаах уол иннигэр кэрдиистээх халыыпка кутуллан буһарыллыбыт килиэп уонна минньигэс бөрүөк туруоруллубут этэ. Ойуку
Дыраһааҥкыны халыыпка кутарга буспут сымыыты төгүрүк гына элийтэлээн угуохха сөп. Дьиэ к. Аны бэкээринэ суоҕа
Килиэп халыыбын биэрэннэр, оһохпутугар бэйэбит буһарынабыт. ОҮҮА
△ эргэр. Саа буулдьатын кутан оҥорорго аналлаах хаптаҕай чыскы: биир өттүгэр буулдьа кээмэйигэр сөп түбэһэр хаһыллыбыт оҥхойдоох, онно ууллубут сибиниэһи кутан, сойутан баран атыттахха, бэлэм буулдьа холкутук түһэр. ☉ Форма для отливки пуль: тиски, с одной стороны губок которых высверлено углубление, соответствующее величине и форме пули
Залив в это углубление расплавленный свинец и дав ему остыть, тиски разжимают, тогда готовая пуля свободно выпадает. Сибиниэс кылааккын Элийэ суоруоҕум: Уулларан ыламмын Халыыпка кутуоҕум. С. Васильев
2. тыл үөр. Грамматическай пуорма. ☉ Грамматическая форма
[Аат туохтуур] сирэйдэнэр халыыба этиигэ кэпсиирэ буолар. СБТМ
Сыһыат халыыба аат тылтан, солбуйар ааттан уонна аат туохтууртан буолуу сыһыатын үөскэтэр. ФГГ СТ
3. көсп. Куруук биир мээрэй, биир киэп. ☉ Шаблон, стандарт, модель
Соторутааҥҥа диэри үөһэттэн халыып курдук ыйаах наһаа элбэҕэ муҥнуура. П. Егоров
Уруок оҥкула биир халыып буоларын ирдиир сатаммат. СОТТҮө
Уонча сыллааҕы халыыбынан кэпсэтии бара турар. «Кыым»
Саха төрүт итэҕэлэ дириҥ силистээх-мутуктаах, элбэх өрүттээх буолан, биир халыыпка кыайан киирбэт. ВВЕ СТИ
◊ Тыл халыыптара — халыыбы үөскэтэр уонна тылы уларытар өлүүскэлэр биирдэмнэрэ. ☉ Единицы словообразующих и словоизменяющих морфем
Тыл халыыптара бары биир халыыбынан уларыйаллар. СБТМ. Халыыпка баттааһын эргэр. — үрүҥ көмүһү анал халыыпка кутан, баттатан, таптайан киэргэл, симэх оҥорор саха көмүсчүттэрин (симэх-тиэрбэс уустарын) туттар ньымалара. ☉ Приём обработки серебра давлением или чеканкой у якутских мастеров-серебряников (кузнецов-мастеров по мелким украшениям), штамповка. Билигин халыыпка баттааһын ньымата умнуллубут
тюрк. калып

туохт.
1. Кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнээ, майгыннат. ☉ Уподоблять кого-что-л. кому-чему-л., сравнивать
Киһи оҕо сааһын сарсыардаҕа, ситэр сааһын күнүскэ (күөгэйэр күнүгэр), оттон кырдьыытын киэһэҕэ холууллар. Саха фольк. Дойдутугар тахсарыгар, уруккутугар холоон, мунду бөҕөнү сиэм диэн саныыра, хата, биир мунду баһын хампы ыстаабатаҕа. Н. Якутскай
Ээ, биһиги дьоммут тэллэйи аанньа билэ иликтэр, улахан аска холооботтор. Е. Неймохов
2. Тугу эмэ быһа холуйан, барыллаан кэмнээ, быһаар, холуй. ☉ Определять что-л. приблизительно, прикидывать
Хотону саамай улааттаҕына, икки сүүс ынахха холоон тутуоҕуҥ. В. Титов. Биирдэ сиэнэ ыйытта: «Эһээ, ити тоҕо балыккын мунньаҕын, бэйэбит эрэ тоторбутун холоон буһарыаххын?» КФА СБ
Убаҕаһы утах ханарынан холоон иһиэххэ наада. Дьиэ к.
3. Тугу эмэ тургутан көр, сибикилээ, билгэлээ. ☉ Пробовать, оценивать что-л. [Булчут хаары] Сөмүйэтинэн оймоото — Суоллара тоҥо илик, Билгэлээн көрдө, холоото — Сүүрэ туртар тус илин. Эллэй
[Ходоров] хайдахтаах да уустук бырайыагы маҥнай толкуйдаан, холоон, ыараҥнатан көрөн баран, бырайыак сүрүн оҥкулун начаас курдурҕаччы оҥорон кэбиһэр. Н. Лугинов
Омурҕанныы тохтуубун, Охсор сирбин холуубун. А. Бродников
♦ Кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот көр кумаар
Икки саалаах кииртим. Биир куһаҕан булгу тутуунан үс төгүл ыттым даҕаны, кумаар да сиэбитигэр холообото. Багдарыын Сүлбэ
Өлөрү утуйарга холоо көр өл I. Дьон-норуот туһугар Эрэйин дьолго солбуйбута, Өлөрүн утуйарга холообута. С. Зверев
Күтүр дойду көлдьүнэ Аймаан-алдьатан баартын Ситиһэр иннигэр, Өлөрбүн даҕаны Утуйарга холуом! Суорун Омоллоон
Хоҥуруутугар <да> холообот (хоннорбот) көр хоҥуруу. [Лэкиэс:] Чэ, аныгы киһи санаата уларыйбыта, тугу да хоҥуруутугар холообот буолта сүрдээх. А. Софронов
«Кэһэйдин, тугу да хоҥуруутугар холообот», — Пуд Ильич сэтэриир. Далан
◊ Быһа холоон көр быһа I
Сахалыы добдугураччы ааҕара, нууччалыы даҕаны быһа холоон сурук ис хоһоонун син өйдүүрэ. Софр. Данилов
Утуйуон иннинэ эһэ көннөрү бириэмэтээҕэр быһа холоон үс төгүл элбэҕи аһыыр, түөрт уонтан тахса киилэ сыаны мунньунар. ЭБЭДьА. Хараҕынан холоо — тугу эмэ көрөҥҥүн барыллаан, быһа холуйан быһаар. ☉ соотв. определять что-л. на глаз
Кыһыахтаах чороонум быһыытынтутуутун барыллаан, илиибэр ылан, тэйитэ-тэйитэ харахпынан холоотум. Н. Борисов
Кыылы уонна хоруолугу иитэр научнай-чинчийэр институт сүбэтинэн хаһаайыстыба усулуобуйатыгар аһылык сыатын хараҕынан холуохха сөп. БЗИ СА. Холоон көр — кими, тугу эмэ тургутан көр, бэрэбиэркэлээ, боруобалаа. ☉ Пробовать, испытывать кого-что-л. [Оҕонньор:] Нойоон, төһө хоһууҥҥун, хапсаҕайгын уонна быһыйгын мин холоон көрүөм
Саха фольк. [Дьээбикин:] Бэртэр кэлбит буоллаххытына, тоҕус ох сиртэн туран ыта холоон көрүҥ. Н. Габышев
Дьоннор улахан күүстээх киһи кистэнэ сылдьар быһыылаах диэн уорбалаан, киһилэрин холоон көрөргө сүбэлэспиттэр. «Чолбон»