өлбөөдүй диэнтэн хай
аата. Мин өйүм өрөгөйдөөһүнэ, Өлбөөдүйүүтэ — Бүтүннүүтэ, Ытыска уурбут курдук, Ырылыччы көстөр суруктарбар. В. Гольдеров

ырылыччы диэн курдук
Туундара олоҕун-дьаһаҕын хараахтарын бу баар курдук ырылхайдык көрдөрөргө тоҕоостоох сытыы уобарастары сатаан туттуу ааҕааччыны кэрэхсэтэр. «ХС»
Улахан суруйааччыларбыт сомоҕо домохтору өлгөмнүк уонна ырылхайдык тутталлара үчүгэй холобур буолуон сөп. СЛСПҮО

даҕ. Сырдык өҥнөөх ньуурга ырылыччы көстөр. ☉ Четко, ясно видимый на светлом фоне
Бастаан миигин үрдүк уҥуохтаах, дьыр курдук синньигэс бытыктаах, эдэр комбат сэнээбиттии көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Кини сирэйэ субу ытыах курдук кытаран хаалбыт, били мааны нарын чараас уостара сөтөрүһэн түспүттэр, дьыр курдук хаастара түрдэстэн хаалбыттар. Т. Сметанин

сыһ.
1. Көнөтүк буолбакка туора, халдьы соҕус. ☉ Непрямо, чуть наискосок, чуть криво, кривовато
Мин кэлтэгэйдии, киниэхэ [суоппарга] көхсүнэн соҕус, Николай Спиридоновичка хайыһа олорбутум. Н. Заболоцкай
[Булчуттар] хайыһардарын кэлтэгэйдии үктээн, сыыры дабайдылар. Л. Попов
Киэһээҥи күн килбиэнэ түннүккэ кэлтэгэйдии тыган түһэрэ. А. Фадеев (тылб.)
2. көсп. Толорута суохтук, аҥаар өрүттээхтик, итэҕэстик. ☉ Неполно, узко, ограниченно, односторонне
Боппуруоһу кэлтэгэйдии сырдатыы буолсу. Багдарыын Сүлбэ
Айымньыны ырытарыгар кэлтэгэйдии, аҥаар өттүттэн эрдэ түмүк оҥор[оро] …… ырылыччы көстөн тахсар. «ХС»

I
аат.
1. Табаар аата суруллубут, килиэймэлээх, ону таһынан туох эмэ анал бэлиэтээһиннэрдээх кумааҕы лоскуйа. ☉ Ярлык (наклейка, бирка на предмете, товаре)
Табаар дьаралыга.  Тореадор атаҕын анныгар үрүҥ сап аҥара үрэллибит сүүнэ мотуога сытар, дьаралыгар «№40» диэн ырылыччы көстөр. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Кимиэхэ эмэ үксүгэр мөлтөх хаачыстыбатынан сыана быһар кылгас бэргэн этии. ☉ Ярлык (краткая характеристика, оценка кого-чего-л., обычно отрицательная). Манна Ойуунускай, оччотооҕуга полемика үгэһинэн, Күндэлээх Эллэйгэ «кыһыллыҥы», «кытархайдыҥы» диэн дьаралык биэртэлээн барар. П. Ойуунускай
Өктөөбүр иннинэ баайынан Нэһилиэк үрдүнэн систиирэ, Суон ааты дьаралык баайынан: «Мин сүөһүм - сүрүннүүр сис!» - диирэ. Р. Баҕатаайыскай
«Доҕоор, Артур, - Дьөгүөссэ хаана уларыйа түстэ, - бэйэ-бэйэбитигэр була сатаан араас холуннарыылаах дьаралыгы бэрсимиэх». В. Протодьяконов
II
аат., үрд. Туох эмэ сыдьаана, кэрэтэ, өрөгөйө. ☉ Блеск, ореол, прелесть кого-чего-л.
Эдэр сааспыт дьаралыга Итии хааҥҥа иэйбитэ Сүрэхпиттэн сөллүбэтин. С. Зверев
Биллин фашист баһылыга Биһи чаҕаан күүспүтүн, Кыайыы сырдык дьаралыга Биһигини кууспутун! И. Чаҕылҕан
Доҕордуулар эмиэ санаалара көтөҕүллэн, үөрүү-көтүү кынаттанан булт дьаралыгар ыллардылар. В. Башарин

I
тыаһы үт. туохт. Түргэнник үрүт-үрдүгэр «дьырдьыр» диир курдук бүтэҥи соҕус тыаһы таһаар. ☉ Издавать частый дребезжащий глухой звук, задребезжать
Трамвай дьырдьыгынаан-дьырылаан кэлэн, тохтуоҕар тиийбэккэ эрэ, ойуталаан түһэммит, …… тыйаатыр иһигэр киирэммит - мунньах аһылларын кэтэһэн олордубут. П. Ойуунускай
II
дьүһ. туохт. Ыраас ньуурга биир тэҥник кэккэлээн ырылыччы көһүн. ☉ Ясно виднеться одинаково ровным рядом
Кумааҕынан кырыйыллан, хара кырааскалаах хаптаһыҥҥа сыһыарыллыбыт буукубалар, хараҥа да буоллар, чуолкайдык дьырдьыгынаан көстөллөр. Эрилик Эристиин
Тимир аты мииммит киһи нэһилиэк кэнсэлээрийэтигэр ааспыт суола сииктээх буорга дьырдьыгынаан хаалбытын дьиктиргии көрөрүм. Сэмээр Баһылай
Кыһын куобах ойуолаабыт суола хаар үрдүгэр модьоҕолоно дьырдьыгынаабыт. «Кыым»
III
туохт. Этиҥ сааһа аһыллан, тымныы сүүрээн ааспытын курдук буолан ыл. ☉ Чувствовать неприятную дрожь в теле
«Бэйи ааҕыстахха, эһиги да холоон инигит!»- Аргыылап эт-этэ дьырдьыгынаан, биир сиргэ таба үктэммэккэ, эргичиҥнээтэ. Софр. Данилов
Ханнык эрэ кыыс хатаннык часкыйда. [Хобороос] онтон соһуйан, этин сааһа аһыллан, дьырдьыгынаан ылла. А. Сыромятникова

I
даҕ. Улаханнык эргэрэ илик, саҥа соҕус. ☉ Ещё не совсем старый, довольно новый
Иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
Адарай ороҥҥо саҥатык таптаах кус түүтэ бэриинэ, сыттык, баата суорҕан …… хомуллубут. М. Доҕордуурап
Саҥатык киис бэргэһэтин өрө анньа-анньа, тыл кыбытан хатан куолаһа чаҕааран иһилиннэ. Г. Нынныров
II
сыһ. Уруккуттан атыннык, сонуннук, саҥалыы. ☉ По-новому, свежо, иначе, чем раньше
Хаһыат эргэ сонунун саҥатык истибит үөрүүтүттэн кини ортолуу холуочук киһиэхэ маарыннаабыт. Амма Аччыгыйа
Ханнык да улуу …… саҥа суолу солооһун халлаантан түспэтин, кини норуот ааспыт култууратын саҥатык салҕаан сайыннарыы буоларын Ойуунускай курдук новатор бэйиэт тус бэйэтин айымньыта ырылыччы көрдөрөр. С. Данилов
Ира кыыс этэринэн, саас сыл аайы саҥатык, тустуһунаннык киэргэнэн, таҥнан-симэнэн кэлэр. Н. Заболоцкай
Сайын аайы ходуһабар Күөх от-мас ордук көҕөрөн иһэр, Оннооҕор кугас кумаар Тыҥкыныыра саҥатык иһиллэр. В. Сивцев

даҕ.
1. Туохтан да ымыттыбат, долгуйа охсубат, кытаанах майгылаах, ыар-нүһэр. ☉ Невозмутимый, сдержанный, непроницаемый, суровый
Кинини киһиэхэ иннин биэрэрин сөбүлээбэт, бэйэтэ дьаһайарын ордорор, дьэбир, дьиппиэн киһи дииллэр. Софр. Данилов
Шарлотта онно [кэргэнин сыһыаныгар] соччо суолта биэрбэккэ кыһанара - саха сахата өтөн, дьиппиэн, мэнээк өрүкүйүгэһэ суох ини дии саныыра. Болот Боотур
Ис санаатын киһиэхэ мээнэ биллэрээччитэ суох, дьиппиэн майгылаах - кырдьаҕас киһи туохтан үөһэ тыыммытын Сергей хантан билиэ баарай? В. Яковлев
2. Киһи сүрүн-кутун баттыыр, ньыгыл, сүдү, бигэ-таҕа модороон көрүҥнээх. ☉ Массивный, громадный; мрачный, действующий подавляюще
[Берлин] аан дойду норуоттарын кулут гынар кудьумньулаах сидьиҥ былаан иитиэхтэнэн тахсыбыт, уруккута көстөр дьүһүннүүн да дьиппиэн, тыйыс, кырдьык да, аба-сата этиҥэ сааллыан сөп куората этэ. С. Тарасов
Мин көҥүл тойугум дорҕооно Эһиги тоҥ хорооҥҥутун буларыныы, Таптал, доҕордуу санаа тиийиэҕэ Эһиги дьиппиэн хаайыыгыт түгэҕэр. Амма Аччыгыйа
Хоту дьиппиэн хайалары, Муустаах, хаардаах куйаардары Биһи дьоммут баһылаата, Олох күүскэ хардыылаата. А. Бэрияк
3. көсп. Кытаанах, ыар, тайыс; нүһэр. ☉ Убедительный, веский; суровый, жесткий
Кини [Сметанин] «Саллаат сүрэҕэ» диэн кинигэтигэр бэчээттэммит кэмчи, дьиппиэн тыллардаах хоһоонноруттан бу сэбиэскэй саха буойун тыйыс мөссүөнэ, кини сырдык дууһата - ырылыччы көстөн кэлэр. Софр. Данилов
Манна герой ревкомовец батталы түҥнэрэр иһин охсуһуута, - кэлэр кыайыыга бигэ эрэлэ бүтүннүүтэ өйтөнсүрэхтэн умнуллубат тыйыс, дьиппиэн, өргөстөөх тылларынан ойууланар. «ХС»

1. көр дьэҥкир
2. Тимир кытыылаах, сырдык уулаах, сыа балыктаах дьэҥкэ байҕал баар үһү (тааб.: хобордоох, арыы, алаадьы). Үөр-көт, сырдык мичиктэн, мин тапталлаах Сахам сирэ, аҥаат-муҥаат алаастарым, дэбилийэр дьэҥкэ өрүстэрим, дьалкылдьыйар тайҕа тыаларым! Амма Аччыгыйа
   Таас үрэх барахсан уутун дьэҥкэтэ, ырааһа диибин диэн. Н. Заболоцкай
3. көр дьэҥкир
   2
   Дьыбардаах дьэҥкэ сарсыарда хойдубут тымныы салгын кымыстыы уймахтанар. Амма Аччыгыйа
   Сааскы дьэҥкэ Сарсыардаҕа Сайдам хоһоон Сатараата. Күннүк Уурастыырап
   Лоокуут чөкчөҥө саҥата …… күөх дьэҥкэ халлаантан таҥнары кутуллубута. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Сэдэх мастаах-оттоох, сырдаан көстөр, сэндэҥэ. ☉ Редкий, хорошо просматриваемый (о лесе)
   Талах тулата ыраахха диэри дьэҥкэ эбит. Амма Аччыгыйа
   Күн уота дьэҥкэ тииттэр быыстарынан дьэрэличчи тыган турар. Т. Сметанин
   Кини иһирик ойуурга киирбэккэ, наар дьэҥкэ тыаны батыһан истэ. А. Сыромятникова
5. көсп. Мунааҕа суох, чуолкай, ырылыччы көстөн (биллэн) турар, үчүгэйдик өйдөнөр; булкуура суох, ырылхай. ☉ Четкий, ясный, понятный
   «Саҥа ырыалар» …… олоҕу тутууга тус бэйэнэн кыттыы суруйааччы айар үлэтигэр үтүө сабыдыаллааҕын дьэҥкэ туоһута. Софр. Данилов
   Беляев дьэҥкэ, быһаарыылаах этиитэ …… саарбаҕалааһыны суох оҥорбута. В. Протодьяконов
   [Ньукулааскы] үрдүк идеяҕа бэриниилээҕинэн, өйө-санаата дьэҥкэтинэн уратылаах киһи. И. Никифоров
6. көсп. Ыраас, чуолкайдык иһиллэр (саҥа, куолас). ☉ Чистый, хорошо слышимый, внятный (о голосе, речи)
   Тойон хотой обургу …… Ыраас дьэҥкэ куолаһынан Саҥаран чаҥырҕатта. Саха нар. ыр. III
   Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын, күлүүтүн истэрбит иһин - биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
   Өлөксөй сайаҕас, дьэҥкэ куолаһынан дакылаатын саҕалаата. В. Протодьяконов
   ◊ Дьэҥкэ өлүү эргэр. - киһи иһигэр эбэтэр этигэр уу үөскүүр ыарыыта. ☉ Скопление жидкости в полостях и тканях тела при болезнях сердца, почек и др., водянка
   Боруллуо кырдьан өлөрүгэр этэ дьэҥкэ өлүү буолан хоргуна ууллан үс сыл устатыгар сыххаран сытар. Саха сэһ. I

I
ас диэнтэн хай
аата. Хамначчыт дьахтар, төрүт да аанньа аһаабат эрэйдээх, күлүүһү аһыытыгар тарбахтара титирэстээн, мөхсөн ылбыттарын, Болот көрөн ааспыта. Н. Заболоцкай
Ханнык да улуу саҥаны аһыы халлаантан түспэтин поэт тус бэйэтин айымньыта ырылыччы көрдөрөр. «ХС»
Эмиэ да саҥа күн тыргыллар — Аҥаардас биһиэхэ ананан, Саҥаны аһыыга ананан. С. Данилов
II
аат.
1. Сиэмэх кыыллар уонна сорох атын да харамайдар балталарын иннинэн үүнэр уһун, уһуктаах тиистэрэ. ☉ Клыки хищных зверей и некоторых других животных
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕу тардан кээһэр. Саха фольк. [Мэхээлэчээн] кэннин хайыһан көрбүтэ, сүүнэ улахан сур бөрө аһыылара туртайбытынан кинини эккирэтэн субуруйан иһэр эбит. Т. Сметанин
[Бөрөм] үрдүгэр үктээри атахпын өрө көтөҕөн эрдэхпинэ, кыылым ырдьыгынаат, ынырык аһыылара килэстилэр, ойон турда. «ХС». Тэҥн. анаҕас, мохсоҕол
△ Киһи тииһин тас өттүгэр, үөһэ соҕуһунан үүнэр хос тиис. ☉ Глазной зуб, или клык верхней челюсти
Нэһилиэктэртэн киирэн үрүт-үрдүлэригэр үллүктэнэ турар суорҕан саҕа биэдэмэс кумааҕыларын үрдүнэн арай кини ачыкылаах аһыыта килэҥниир. Амма Аччыгыйа
«Чэ, икки киһи кэлиҥ, кыайыаххытынан маста көтөҕөн киллэриҥ», — диэн били дьуһуурунай киһи, күлэн аһыылара атыгыраан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ биитин кырыылара, уһуга. ☉ Острые края, лезвие, жало чего-л.. Сүгэ аһыыта. Баһымньы аһыыта
□ [Хаппытыан] ол сылдьан, биир күн мас суора туран, тэрэгэр сүгэ аһыытынан алҕас уҥа атаҕын тойон тарбаҕын хайа охсон, атаҕа суох буолан хаалбыта. А. Неустроева. Үтэһэ кыһан эт үөллүлэр, чохороон аһыытынан сото чоҥкутун охсон силии оборон сиэтилэр, быартан тэлэ быһан ыраахтан уокка сырайдылар. БН ЫБ
ср. тюрк. аҕыг ‘клык’
III
1. даҕ.
1. Киһи кыайан элбэҕи сиэбэт, испэт ураты сытыы, кытаанах амтаннаах. ☉ Обладающий своеобразным острым вкусом; крепкий, горький
Барыта ыксал, аһыы хартыыһаҕа чачайбыт киһилии, икки хараҕын уута сарт түстэ, онуоха аҕылаан эрэ кэбистэ уонна өрө хатыыстаспытын кубулуппата. Эрилик Эристиин
Кыра баҕайы аһыы отону таах төннүөхтээҕэр итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Аһыы, кураххай амтаннаахтарын [дьаабылыкалары] эмти ытыран, амсайан эрэ көрөөт, сөбүлээбэтэхпитинэ сиргэ быраҕабыт. Н. Якутскай
2. Наһаа хабархай, киһи өр тулуйбат (сыт туһунан). ☉ Резкий, вызывающий раздражение, горький, кислый, едкий (о запахе)
«Үспүйүөн суолугар сыҥсыыр табаҕы дуу, атын аһыы сыттаах эми дуу куппут», — диэбит пограничник хомойбут куолаһынан. Н. Якутскай
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар, тыыннарын хаайар, тумнара сыһар. В. Протодьяконов
Халҕаммыт дьэ аһылынна, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
2. аат суолт.
1. Киһи кыайан тулуйбат эбэтэр элбэҕи сиэбэт, испэт туох эмэ сытыы, кытаанах амтаннааҕа. ☉ Кислота, горечь; острота, крепость чего-л.
Сотору соҕус буола-буола сиикэй эриэхэни ууга буһаран сии сатыыллар да, аһыыта, амтана куһаҕана бэрт. Н. Павлов
[Араҕастыҥы туус] аһыытынан тууска тиийбэт буолан баран кураххай, ордук сиэрэтиҥи амтаннаах. И. Данилов
2. көсп. Кутурҕан, санаарҕабыл, мунчаарыы. ☉ Горе, печаль, скорбь
Өлбүт киһи аһыыта үс хонуктаах (өс хоһ.). Кэтириис эмээхсин соҕотох оҕотун аһыытыгар баттатан сылдьар. Амма Аччыгыйа
Норуот ол дириҥ аһыытын [А.С. Пушкины өлөрүүнү], модун уордайыытын оччотооҕуга соччо биллэкөстө илик эдэр М.Ю. Лермонтов «Поэт өлүүтэ» диэн хоһоонугар эппитэ. Софр. Данилов
♦ Аһыы уу кэпс. — арыгы (үксүгэр үрүҥ арыгы). ☉ Спиртное (в основном спирт, водка)
Бу дойду дьоно аһыы ууну — арыгыны отой испэттэрэ, табаҕы тардар киһи тарбаҕынан эрэ ааҕыллар аҕыйаҕа, куһаҕан ыыс-бурут тыллары туттан этиспэттэрэ киһи хараҕар тута быраҕыллар. «Кыым»
Үтүө, кураан күннэргэ звено биир эмэ киһитэ «аһыы ууну» эккирэтэ сырыттаҕына, үлэ тохтуур, таһаарыыта намтыыр. «ЭК»
Аһыы ууну ас оҥостубут Арамаанап суоппар Аттыгар тиийэн, Ньыыпантап Ньыыкан, Ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, Хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай. Олох аһыыта-ньулууна — киһи олоҕун устатыгар көрсүһэр ыарахан-чэпчэки түгэннэрэ, үөрүүтэ, хомойуута. ☉ Трудные и радостные моменты, невзгоды и удачи, встречающиеся в жизни человека
Онто суох, мутугунан быраҕар муҥур үйэҕэ, олох аһыытын-ньулуунун, кэнэҕэс да кэмсиммэт гына, билэн хаалар ордук. Болот Боотур
Мин олох аһыытынньулуунун амсайбыт, олох туһунан ырыҥалаан, арааһы эргитэ саныыр улахан дьоҥҥо анаан суруйабын. В. Яковлев
Көхсүлэриттэн көрөн хаалбытым, оҕонньотторум барахсаттар, дьыл-күн өксүөнүн эрэ буолбакка, олохпут бары аһыытын-ньулуунун, бары сүөгэйинсүмэтин сүгэ сылдьар курдук көһүннүлэр. С. Федотов