1) караул, охрана; ср. кэтэбил 2, харабыл; 2) пастьба.

аат.
1. Кими-тугу эмэ араҥаччылыырга анаммыт харабыллааһын, кэтээһин. ☉ Караул, охрана, пост
Эмискэ саба түһүүттэн дьаарханан дэриэбинэҕэ кыһыллар манааһыны олус күүһүртүлэр. «ХС»
[Харачаас:] Мантан антах аналлаах манааһын суох. Эрэспиэскэҕэ дэҥҥэ түбэһиэхпитин сөп. ХКК
2. Дьиэ сүөһүтүн көрүү-харайыы, кэтээн аһатыы, мэччитии. ☉ Пастьба
Уһук хотугу сир сорох оройуоннарыгар табаны симиэнэнэн манааһын көрүҥэ киэҥ ник туттуллар буолан эрэр. «ХС»
Табаны үөрдээн манааһын ньымата сатаан туһаннахха улахан барыһы биэрэр. ГНК ТССМ

I
аат. Уоту ыытан ходуһа сэтиэнэҕин сиэтии. ☉ Выжигание остатков прошлогодней травы (на сенокосных лугах)
Сыллата аайы саас хаар хараарыыта сэтиэнэҕи өртөөһүн киэҥник ыытылынна. В. Протодьяконов
Ол икки ардыгар ходуһаны ыраастааһын, лаҥханы өртөөһүн киэҥник ыытылынна. И. Аргунов
Өртөөһүнү күһүн табыгастаах кэмҥэ, эрдэттэн бэлэмнэнэн ыытыллыахтаах. ПАК НТ
II
аат. Сүөһүнү уһун быанан баайан аһатыы, мэччитии (сүнньүнэн сылгыны этэргэ). ☉ Пастьба домашнего скота на привязи (обычно о лошадях). Сылгыбын өртөөһүҥҥэ ыыттым
□ Өртөөһүҥҥэ үөрүйэх ат быатын хаһан да окко-маска иилиһиннэрбэт, эрийбэт даҕаны. АНП ССХТ

I
аат., түөлбэ. Чиҥ кырыстаах сиргэ үүнэр үкэргэ маарынныыр эрээри синньигэс кылыстаах, төбөтүгэр туораахтаах элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Кобрезия (трава).
II
аат.
1. түөлбэ. Дьиэ сүөһүтүн (хол., табаны) көрүү-истии, манааһын. ☉ Пастьба, охрана домашнего скота (напр., оленей)
Холобур, билигин хотугу сахалар булка, таба буостугар сырыттахтарына (көс олох саҕана мэлдьи) чуумҥа олороллор. ВМС СДО
2. эргэр. Бытархай бэдэрээтчит, бэдэрээттэһэн үлэлиир дьон салайааччылара. ☉ Мелкий подрядчик
Буостук буолуу диэн маннык бэдэрээтчит …… буостук буолар киһини тэрийэр: харчыны, аттары, табалары, эти, арыыны, бурдугу, эбиэһи иэс диэн биэрэр. Саха сэһ. II
Буостук үлэтин туттарбыт сууматыттан бэдэрээтчит диэн 6–7 % тутан ылар, онон улаханнык барыстанар. Саха сэһ. II

I
аат.
1. Ким эмэ олус улахан, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий, напряжённый, сильный звук голоса, громкое восклицание, крик
Ынах үүрэр оҕолор хаһыылара, хотонноругар тахсыбыт дьахталлар саҥалара чаҥкынаһаллар. Софр. Данилов
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. Н. Лугинов
Маайа ыксаабыт, ыгыллыбыт хаһыыта бу айдаан ортотугар иҥэнсүтэн, иһиллибэт буолан хаалла. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ (кыыл-сүөл, көтөр) үөгүлүүр, ыһыытыыр саҥата. ☉ Громкий звук, издаваемый животными, птицами, крик
Кини туруйа хаһыытын, күөрэгэй ырыатын таптаан иһиллиирэ. Суорун Омоллоон
Таас хаспаҕын иһигэр уот оттон аһыы олорон суор хаһыытын истибитэ. Т. Сметанин
Чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
2. Сигнал биэрэр анал оҥоһук тыаһа (хол., борокуокка, пуойаска). ☉ Громкий протяжный, монотонный низкий звук, гудок (напр., парохода, поезда)
Борокуот тиһэх хаһыыта дуораһыйбыта... Софр. Данилов
Араадьыйа ыллаан ньиргийэр, Ыстаансыйа хаһыыта иһиллэр. С. Васильев
Бэс ыйын бастакы күннэриттэн биирдэстэригэр сарсыарда эрдэ бөһүөлэги теплоход хаһыыта уһугуннарбыта. С. Тумат
3. көсп., поэт. Ханнык эмэ иэйии, долгуйуу дохсуннук биллиитэ. ☉ Бурное выражение сильного чувства, переживания (напр., крик души)
Бу хаһыы — буурҕа сатата! Уох-кылын уордаах күүһүн, Уоттаах санаа төлөнүн, Кыайыы дьиҥнээх эрэлин, Бу хаһыыга, былыт истэр. И. Чаҕылҕан
Саллаат сүрэҕин хаһыытын, тойук сибиниэһин Мин түөһүм төлө тэбэр. Т. Сметанин. Уйуһуйбут өйүм Уолуйар хаһыы Таммаҕа буолан Саккыраата. Доҕордоһуу т.
♦ Дууһа хаһыыта көр дууһа
Кырдьыга, ити тугу да туһалаабат дууһа хаһыыта этэ. Н. Босиков. Хаһыы иччитэ кэпс. — олус улахан саҥалаах. ☉ Обладающий громким голосом, горластый
[Агдам — оҕонньору:] Сатана баара, чахчайа сытыйдар да, бүтүннүү хаһыы иччитэ эбит. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. хахы ‘сердиться’
II
1.
хас I диэнтэн хай. аата. Ордон хаалбыт ыччаты барытын саанан куттаан окуопа хаһыытыгар үүрбүттэрэ. Суорун Омоллоон
Ганя шурф хаһыытыгар, ол-бу илии үлэтигэр тэҥнээҕин булбатаҕа. И. Федосеев
Роталар бары кэриэтэ землянка буорун хаһыытыгар үлэлээтилэр. А. Бродников
2. Күһүҥҥү, кыһыҥҥы кэмнэргэ сүөһү (хол., таба, сылгы) хаһан аһыырыгар сөптөөх аһылыга, ото; күһүн кыһын сүөһүнү анаан хастаран аһатыы. ☉ Добываемый из-под снега скотом (напр., оленями, лошадьми) корм в виде травы лугов и пастбищ, осенний, зимний подножный корм; осенняя, зимняя пастьба скота на заснеженных пастбищах, тебенёвка
Аҕыйах ардахтаах кураан ый буоллаҕына сылгы хаһыыта үчүгэй туруктаах буолар. Сылгыһыт с. Хаһыыга төрүөх сылгы уонна кырдьыбыт биэлэр эрэ хаалаллара. АНП ССХТ
Хаһыы бириэмэтигэр хаар кытаатыыта, олус халыҥааһына эмиэ улахан кутталлаах. КТЫы
3. арх. Сири хаһан былыргы олохдьаһах малын-салын көрдөөһүн. ☉ Раскопки
Хаһыы кэмигэр буор күөс үлтүркэйдэрэ, күөс охсор бөкүнүк таас уонна биир хаптаҕай тимир көстүбүттэр. БИГ ӨҮөС
Ити сыл күһүнүгэр манна хаһыылар саҕаламмыттара. Үс, биэс тыһыынча саастаах неолит саҕанааҕы көмүүлэр көстүбүттэрэ. «Кыым»
Хаһыылары ыыта сырыттахха көстөр былыргы үйэтинээҕи дьон уҥуохтара кичэйэн үөрэтиллэллэр. «Кыым»
4. хайа. Сир баайын хостуурга анаан хаһыллыбыт аһаҕас хайа сирэ. ☉ Место, где производится добыча ископаемых открытым способом, открытая горная выработка, разрез
Саамай үөрүүлээҕэ диэн баар, бу бачча өр халтайга хааман бараммыт биир хаһыыттан икки алмааһы буллубут. Н. Лугинов
Мирнэй, Айхал хаһыылара наһаа дириҥнэр. Баайдара билигин да элбэх. ПНИ ЭД
Хорҕойорго шахталары уонна да атын хаһыылары туһанар үчүгэй буолааччы. МКББ
◊ Дүлүҥ (хаһыы) тыы (оҥочо) көр дүлүҥ
Хаһыы оҥочонон даҕаны тайылҕаннаах айаннарга сылдьар, сири хоротор кыаллыбат дии саныыбын. Багдарыын Сүлбэ
Оччолорго арыыттан арыыга (ол аата, тумултан тумулга) болуотунан уонна хаһыы тыынан сылдьаллара эбитэ үһү. «ХС». Хаһыы көлүйэ — сир оҥхойугар анаан куттарыллыбыт уу. ☉ Пруд
Хаһыы көлүйэ саҥардыы тумана көтөн эрэр. И. Тургенев (тылб.)