1) приблизительное определение; предположение; 2) первоначальный план, набросок, эскиз; үлэ бастакы барыла первоначальный план работы; кэпсээн барыла набросок рассказа.

прил. 1. (первоначальный) бастааҥҥы; 2. (низовой) маҥнайгы (сүһүөх); первичная парторганизация маҥнайгы сүһүөх партийнай тэрилтэ.

прил. 1. (служащий началом) саҕалааһын, бастакы; начальный период саҕалааһын кэм; 2. (первоначальный, низший) начальнай, маҥнайгы сүһүөх; начальная школа начальнай оскуола.

даҕ. Олус кирдээх, өҥө көстүбэт буола киртийбит. ☉ Очень грязный, потерявший первоначальный цвет от грязи
[Сүөдэр] лабай курдук кирдээх былаатынан хараҕын оннун, моонньун, сирэйин соттумахтыыр. Амма Аччыгыйа

туохт., кэпс. Кумахха киэптэн түһэриллибит кирпииччэни олус хата илигинэ, лаппаакынан таптайан форматын көннөр. ☉ Править (напр., первоначальный кирпичный отлив)
[Ольга:] Кирпииччэм барахсан, чэ эрэ, үчүгэйдик быраапсайдаан ис [Лаппаакытынан кирпииччэни тула таптайар]. С. Ефремов

аат.
1. Муоранан устар уу аала (урут — баарыстаах, билигин — үксүн байыаннай, ону таһынан элбэх маачталаах баарыстаах суднолар тустарынан). ☉ Морское судно (первоначально — о парусных; сейчас — преимущественно о военных судах, а также о многомачтовых парусных судах с прямыми парусами), корабль
Испания хараабыллара кыра арыыга тохтообуттара. Онтон Колумб кыһыл көмүһү көрдөөн, соҕуруу аттаммыта уонна Куба, Гаити диэн улахан арыылары аспыта. АЕВ ОҮИ
Хараабыл штурмана хотулуу-илин майаак баарын көрбүт. ВНЯ М-4
Арай эмискэ хараабылга тыас-уус бөҕө буолта. Отсектарга уу тоҕо көтөн киирбитэ. ССС
2. Киһи салайан ыытар көтөр аппараата (хол., салгыҥҥа, куосумаска көтөр хараабыл). ☉ Пилотируемый летательный аппарат (напр., самолёт, космический корабль)
Маҥнайгы космическай хараабыл биһиэнэ. И. Данилов
Сыыдам түргэн сырыылаах Күүстээх «Восток» хараабылы Миинэр миҥэ оҥостон, Хоһуун мохсоҕолбут Космонавт Гагариммыт Сир саарын эргийэ көттө, Эгэлгэ дьиктини арыйда. Н. Степанов
Москва Внуково аэропордуттан 1956 сыллаахха «ТУ-104» салгын хараабыла көтүөҕүттэн ыла, биһиги дойдубутугар реактивнай сөмөлүөтүнэн тиһигин быспакка көтүү саҕаламмыта. ДьДьДь
ср. др.-тюрк., тюрк.-монг. хара, кара

туохт. Имиллэн, иирсэн, киртийэн үтүө көрүҥҥүн сүтэр, нэгир (үксүгэр түүлээх, кыыл, сүөһү түүтүн этэргэ). ☉ Спутаться, сваляться, сбиться в клочья, потерять первоначальный вид (обычно о шерсти, мехе)
Олорбут сир олоҕос буолла, сыппыт сир таахатыйда (өс ном.). Нэк буола таахатыйбыт түүлээх икки хара ыт, тылларын таһааран баран кини диэки ыстанан иһэллэр эбит. И. Никифоров
[Кыылы] тараатахха таахатыйбыт түүтэ суох буолар, кылааннаах уонна ньуолах түүлэрэ үчүгэйдик үүнэр. ТИиС

1. маҥнайгы диэн курдук. Икки сыл буолан баран бастакы кылааһы бастыҥынан бүтэрэргэ кыыс тылын биэрбит. Амма Аччыгыйа
   Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр. «Алтынньы бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», – диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
   Атырдьах ыйын бастакы күннэригэр кулууп хара муостата оҥоһуллан, үрдэ сабыллан, даҥа ыһыллан, хоруобуйатын саайыыга киирдилэр. М. Доҕордуурап
2. Инники сылдьар, атыттар иннилэригэр баар. ☉ Находящийся впереди других, передовой, головной
   Уйбаан оҕонньор Тогойкинныын бастакы сыарҕаҕа олороннор, үрүйэни өрө сыыйан, сис оройугар дьоннорун кытта бииргэ тахсыһан бараннар улам куоттар-куота турдулар. Амма Аччыгыйа
   Бастакы аттаахтар Лоҥкууданы өҥөс гына түспүттэригэр …… ыарҕа толоон кутаа уотунан кытыаста олороро көһүннэ. М. Доҕордуурап
   Алта уон биирис гвардейскай дивизия бастакы эшелоҥҥа кимэн киирэрэ. «ХС»
3. Олох эрдэтээҕи, маҥнайгы. ☉ Первоначальный, самый ранний
   Архыып Абаҕыыныскай – саха сэбиэскэй суруйааччыларын бастакы көлүөнэлэрин бэрэстэбиитэлэ. Софр. Данилов
   Аан дойдуга бастакы паарынан барар массыына аатырар Темзаҕа айыллыбыта. П. Филиппов
   Дьокуускайга учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт, оскуола туһунан саҥа сокуону олоххо киллэрии бастакы опыттарын түмэн кинигэ бэлэмниир үһү. «ХС»
4. Хайа эмэ өттүнэн атыттартан ордук, үрдүктүк сыаналанар. ☉ Лучший среди прочих в каком-л. отношении, отличный
   Урукку сөмөлүөт түһэр сирэ бастакы кылаастаах бетон суоллаах бөдөҥ аэропорт буолбут. И. Данилов
5. Сүрүн, тыын суолталаах (хол., дьарык). ☉ Основной, жизненно важный (напр., о занятии). Былыргы дьон бастакы үлэтэ – булт бултааһына. Саха фольк.
   ◊ Бастакы көмө – оһолго түбэспит эбэтэр эмискэ улаханнык ыалдьыбыт киһиэхэ (сүөһүгэ) оҥоһуллар маҥнайгы суһал көмө. ☉ Первая медицинская помощь
   Оһолго бастакы көмөнү оҥорууттан эмсэҕэлээччи доруобуйата улахан тутулуктаах. «ХС»
   Сэминээрдэргэ, атын араас боппуруостары сэргэ, табаһыттары ыалдьыбыт табаларга бастакы көмөнү оҥорорго үөрэтэбит. «Кыым»

туохт.
1. Сөрүүдүй, итиитэ, сылааһа суох буол. ☉ Теряя тепло, становиться холодным, остывать
Сойо охсон хаалбыт чэйин тоҕо ыһан баран, куруускатыгар итии чэйи кутунна. Л. Попов
Тимир оһохпут сойбута ырааппыт. С. Никифоров
Күнүс күн уотуттан умайбыт сир түүн үөһүгэр эрэ сойон дьиҥнээхтик сөрүүкээтэ. М. Шолохов (тылб.)
2. көсп. Күүрээниҥ, күүһүҥ ааһан хараа, мөлтөө (хол., киһи иэйиитин туһ.). ☉ Терять первоначальный пыл, ослабевать, угасать (напр., о чувствах человека)
Эмискэ таптааһын диэн күөс үллэрин курдук, сойдун да, уостан хаалар. Н. Павлов
Онтон мичээрэ улам сойон, устунан сирэйэ кубарыйан барда. Г. Колесов
Сонурҕаабыт уохтара-төлөннөрө хайыы-үйэ сойбут. Н. Заболоцкай
△ көсп. Ааһан умнулун. ☉ Забываться со временем
[Маайыс:] Дьэ, муода киһигин, Ваня. Сибилигин таптал, таптал дии олорбутуҥ, ол сойо илигинэ, аны харчы көрдөһөн бардыҥ. С. Ефремов
Саҥа сайаҕас ырыалар дьиэрэйиэхтэрэ, сойбот сонун тыллар этиллиэхтэрэ. П. Аввакумов
Аҕыйах литературовед дьоннордоохпутун …… наар былыргыны хасыһан, сойбут тиэмэлэргэ диссертация суруйар кыһалҕалаахтар диэн саҥараллара. СГС ӨСҮДь
3. көсп. Айаннаан эбэтэр үлэлээн кэлэн баран тохтоон, итийбиккин аһар, уоскуй (көлөнү уонна киһини этиллэр). ☉ Успокаиваться, остывать после езды или физической нагрузки (о рабочем скоте и человеке)
Аттары далга киллэрэн, сойбуттарын кэннэ аһатаар. Ф. Захаров
Аттарын, сойбуттарын кэннэ, сиибиктэлээх сиргэ өртөөтүлэр. В. Миронов
Сүүрэн кэлэн баран, биэсуон мүнүүтэ хааман сойор, эти сөрүүкэтэр үчүгэй. ИПА СДьДьС
♦ Суола сойбут көр суол
Уол сыппыт тордоҕор аргыый үөмэн киирэн көрбүттэрэ, онно оҥойбут, суола сойбут этэ. Далан
Быраканьыардар хайа сахха суоллара сойбут. И. Гоголев
Дьэ, онон Яковка итиитигэр, дьахтар суола сойо илигинэ, ир суолун ирдиир, тор суолун тордуур санаа киирдэ. Н. Заболоцкай
тюрк. соу, суу, соо, соҕы

даҕ.
1. Толору эттээх-сииннээх, дьоһун көстүүлээх (киһини этэргэ). ☉ Мощный, здоровый; солидный (о человеке)
Хата, мин көрдөхпүнэ, үлэлээбэт дьон кимнээҕэр баайдар-талымнар, эмистэр, талалар, оттон эн ньалҕарыйбытыҥ көстүбэт. Суорун Омоллоон
Бэрт Хара киэбэ талата кутан оҥорбут курдук. Эрилик Эристиин
Тальков киэбин талатын, атыгар олорон иһиитэ толуутун, дарханын дьоно бэркиһии, хайҕыы көрбүттэрин билбэккэ эрэ этэрээт иннигэр киирэн бастаата. Ж. Верн (тылб.)
2. Дьиҥнээх дьүһүнүн, киэбин сүтэрбит, киһи иилэн ылбат буолбут (тыыммат барамай туһунан — буолб. ф.). ☉ Потерявший свой нормальный первоначальный облик, ставший негодным (в отриц. ф. и отриц. оборотах). Илиммит талата суох буолбут. Бу таҥас талата биллибэт (эргэрэн, алдьанан)
□ Аан дойду талата биллибэт Алдьархайа ааҥнаата, Улуу дойду уҥуоргута көстүбэт Уот буурҕата уһуутаата. Саха нар. ыр. III
◊ Көрүөх талата (тиий) — <көрөн баран> чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар) диэн курдук (көр көр I)
Мөрүөн Бүөтүр таһырдьа ойдо уонна Дуняша үлэлиир хонтуоратыгар, «сельстройга» матасыыкылынан көрүөх талата астаран тиийдэ. Э. Соколов. Көрүөх талата (көр) — хараххын быраҕан тугу эмэ биирдэ анаар (түргэнник, бэргэнник). ☉ Одним взглядом (окинуть)
Сүүһүнэн көстөөх дойдулары көрүөх талата көрөн олорор. С. Зверев
ср. телеут. тала ‘мышцы’, джаг. тал ‘жир’