несов. см. передвинуть.

с. 1. (по гл. передвинуть) сыҕарытыы, халбарытыы, көһөрүү; 2. (по гл. передвинуться) сыҕарыйыы, сылдьыы, халбарыйыы; # средства передвижения сылдьыһыы средстволара.

сов. 1. что (катя передвинуть) төкүнүт, үҥкүрүт; 2. кого-что (провезти) хатааһылат, күүлэйдэт; прокатить на санках салаасканан хатааһылат; 3. что и без доп., разг. (быстро проехать) көтүтэн аас, тэптэрэн аас.

туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ, сыҕарыт, турар оннун уларыт. ☉ Передвинуть, отодвинуть с места на место, сдвинуть с места
Бөх хомуйааччылар кытта итини билэр буолан, оҕонньор дьааһыгын хаһан да бырахпаттар, халбарыппаттар. Огдо
Маша олоппоһу тыастаахтык халбарытан куукунаттан тахсан барар. Т. Находкина
2. көсп. Атынынан солбуй, уларыт (хол., кэпсэтии тиэмэтин). ☉ Менять, изменять, переводить (напр., тему разговора с одной на другую)
Иккитэ ас туһунан саҥаран иһэн, иккиэннэригэр атыҥҥа халбарыта оҕуста. Амма Аччыгыйа
Серёжа Гришаҕа ханнык эрэ кыыс албыннаабытын олус хомойон кэпсиирэ. Мин аралдьытан атыҥҥа халбарытан иһэрим. Т. Находкина

сов. 1. кого-что (переместить) көһөр, уларыт, илт; перевести больного в другую палату ыарыһаҕы атын палатаҕа көһөр; 2. кого (через что-л.) туорат; перевести слепого через улицу хараҕа суоҕу уулуссаны туорат; 3. что (передвинуть) сы^арыт (халбарыт); перевести стрелку часов чапы стрелкатын сыҕарыт; 4. что (устремить) көһөр, уларыт, атыҥҥа уларыт; перевести взгляд хараххын атыҥҥа уларыт; 5. что, перен. (разговор и т. п.) көһөр, уларыт; 6. кого (назначить) көһөр, уларыт; перевести на новую должность саҥа дуоһунаска уларыт; 7. кого (при обучении) таһаар; перевести во второй класс иккис кылааска таһаар; 8. что (деньги) переводтаа, ыыт; 9. что (на другой язык) тылбаастаа; 10. что (в другую систему мер) таһаар; П. что (свести изображение) түһэр; перевести рисунок на что-л. ойууну түһэр; 12. кого-что, разг. (истребить) эс, бараа; перевести мышей кутуйаҕы эс; 13. что, разг. (попусту истратить) бараа, матайдаа; # перевести дух (или дыхание) тыыҥҥын ыл, тыынна ыл.

1. сыҕарый диэнтэн дьаһ. туһ. Кэнникинэн кинилэр күнүтүүнү да арааран билбэт буолбуттара, сылбалара быстан, сыылан ыла-ыла, аатын эрэ атахтарын сыҕарыталлара. Суорун Омоллоон
   Көөстөөн, хачыгыраччы хаппыт сэбирдэхтэр тэлгэммит сирдэрин одуулаһа-одуулаһа, оргууй аҕай атаҕын сыҕарытар. Уустаах Избеков. Уйбаан, атаҕын сэрэнэн сыҕарытан, онтон сыыйа үөрэнэн, олбуорун таһыгар таҕыста, халдьаайытын хантайан көрдө. М. Тролуков
2. Кими, тугу эмэ атын сир диэки ас, уур, көһөр. ☉ Отодвинуть, передвинуть, подвинуть кого-что-л.
   Серафим Тимофеевич күөрт ыттан ыраах туран хаһыытыыр: «Ыккын, баһаалыста, атын сиргэ сыҕарыт». М. Попов
   Тото-хана, өр олорон чэйдээн, ыллаан баран, аны остуолу дьахтар үксэ саба түһэн хомуйдулар, сылабаардаах остуолу муннукка сыҕарыттылар. Н. Габышев. Муҥхаларын тардан да диэн үөтэлээҕи сыҕарыппатылар, үс-түөрт хардыы эрэ сири хамнаттылар. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Атын кэмҥэ эбэтэр атын сиргэ көһөр, анаа. ☉ Перенести что-л. на другое место или время
   [Уйбаан:] Онон ити көрдүүр сулуугуттан кыратык сыҕарыта түһүөххүн хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Мэлдьи чэ, бэйи, мантан инньэ, эһиил, онтон эһиил диэн сыҕарытан испитим. Сэмээр Баһылай
   Нууччалыы тылбаастанан тахсарыгар ол кэрчиги, ис хоһоонунан сөп түбэһэр сиригэр, поэма бүтэһигэр сыҕарытан биэрбиттэрэ. «Чолбон»
   △ Уларыт, атыҥҥа көһөр (хол., кэпсэтэр тиэмэни эбэтэр биир үлэттэн атыҥҥа). ☉ Сменить (напр., тему разговора, работу)
   «Ити туһунан өссө уһуннуккиэҥник толкуйдуохха наада», — диэн баран, кэпсэтиини атыҥҥа сыҕарытта. «ХС»

1. хаамп диэнтэн дьаһ. туһ. Трофим мас сүллүгэһи төлө тарпыта, быраата Бааска тыраахтары хаамтарбыта. Далан
   Таня оҕуһун эмискэ охсон кускуурдаан, өссө түргэнник хаамтаран биэрэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Иккис диаграммаҕа бастаан үрүҥ, онтон хара ньыкааны бэйэ-бэйэлэригэр утары хаамтарыҥ. ПРД ДДь
2. кэпс. Ханна эмэ бар, айаннаа. ☉ Идти, ехать, направляться куда-л. [Ыналба:] Хайа, доҕоор, Хабырыыс, хайа диэки хаамтаран ханньардаттыҥ? П
   Ойуунускай. Дьэ, бу эһиги, тойоттор, хайа диэки хаамтардыгыт? Н. Якутскай
   [Быркынаа:] Бачча от үлэтин саҕана ханна хаамтардыгыт? «Чолбон»
3. кэпс. Тугу эмэ (хол., муҥханы) сыҕарыт. ☉ Отодвинуть, передвинуть что-л. (напр., невод)
   Мэхээс муҥханы хаамтаран, өссө биирдэ ыга тарта. Н. Габышев
4. көсп., кэпс. Таһынан халый, халааннаа (ууну этэргэ). ☉ Разливаться (о воде), выходить из берегов (о реке)
   Соччо уһуна суох үрэх үөһээ өттө хайыы-үйэ хаамтаран барбыта. В. Яковлев
   Бэл оннук сылларга Нам бааһыналара адьас таһынан хаамтарбыттара диэн суоҕа. «Кыым»
5. көсп., кэпс. Иитэр сүөһүгүн кимиэхэ эмэ биэр биитэр ыл. ☉ Отдавать вынужденно, по принуждению свою скотину кому-л.
   Кинилэргэ бүтүн сүөһүнэн хаамтарыа дуо, онон-манан аахсыа буоллаҕа дии. Болот Боотур
   Оҕуспут бардаҕына хайдах да сатаммаппытын билэ-билэ, ити хара баттыгастаах хаамтардаҕын көр. Эрилик Эристиин
6. көсп., кэпс. Харчыны киллэрэритаһаарары сатаа, харчыны эргит. ☉ Уметь торговаться, обмениваться деньгами
   Кыратык киһиргии таарыйа эттэххэ, харчыны сатаан хаамтарыахха эрэ наада. В. Ойуурускай
   ♦ Биир муостанан хаамтар көр биир
   Барыбытын биир муостанан хаамтарар, түҥ-таҥ тутаттыыр, биир угунньаҕа симитэлиир. ТТК
   Туора-маары хаамп (хаамтар) көр хаамп. Сорох эдэр дьахталлар үҥкүүгэ, оонньууга эрдэрин уҥа-хаҥас хаамтарымаары, кутурук баттаһа сылдьаллара ханна барыай. И. Никифоров
   Мин эйигин таптыыбын, ол эрээри туора-маары хаамтарыам суоҕа. «ХС». Хаамтарбат эрэ — олус сиэдэрэйдик, тупсаҕайдык оҥорор, сатабыллаах, мындыр. ☉ Изготавливающий что-л. очень изящно, искусно, умелый, мастеровитый (букв. только что не заставляет ходить)
   Хаҥас илиитинэн тугу барытын хаамтарбат эрэ бэтэрээ өттүнэн үчүгэйдик уруһуйдуур. Н. Босиков
   Бу дьааһык курдук кыракый дьиэни, Өлөөнө кэргэнэ маһы хаамтарбат эрэ мындыр тарбахтаах Сэмэн бэйэтэ туппута. В. Гаврильева
   Сысой Иванович Тумууһап тимири хаамтарбатах эрэ үчүгэй уус этэ. Ходуһа х. Харыс да <сири> хаамтарбат — ким эмэ ханна эмэ барарын бопсор, ыыппат. ☉ соотв. не давать шагу ступить куда-л. [Маня:] ийэм букатын кыра оҕо курдук саныыр, бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
   Мылайбыт мап-маҥан, Быыкайкаан барахсан Харахтыын мичээрдии-мичээрдии Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Хаһыҥҥа хаамтар, <сииккэ сиэллэр> кэпс. — кими эмэ туга да суох хааллар, мэлит. ☉ Обделять кого-л. чем-л.
   Эдэрдэр бүгүн биһигини хаһыҥҥа хаамтараллара, сииккэ сиэллэрэллэрэ буолуо. «Чолбон»
   Миэхэ бу мохсоҕол булду тосхойбот эбит, бүгүн хаһыҥҥа хаамтарда. ҮҮА
   ◊ Быһа хаамп (хаамтар) көр хаамп
   Дьахтар аймаҕы балыктыыр тэрил таһыгар чугаһаппаттар, быһа хаамтарбаттар. КЕФ СТАҮө. «Туйах хаамтара сиик» иис. — чугас-чугас анньыллар бытархай сиик. ☉ Шов из коротких мелких стежков. Сахаларга сиик арааһа элбэх эбит, холобур, «туйах хаамтара» сиик. «Хаамтара анньыы» сиик иис. — икки кэккэнэн чугас-чугас анньыллар бытархай сиик. ☉ Шов из коротких мелких стежков в два ряда. Хаамтара анньыы сиигинэн тик

1. аат.
2. Хойуутук үүммүт мастаах сир, ойуур. ☉ Лес
   Хонуу киэркэйбит, тыа тырымнаабыт, мутукча тыаһа куугунас, сэбирдэх тыаһа тэлибирэс. П. Ойуунускай
   Улам-улам баран истэҕим аайы тыам маһа хойдон, хараҥаран истэ. Н. Неустроев
   Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Орой мындаабын Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай. С. Зверев
   Ити хойуу күөх тыалар Эркиннэрин иһигэр Эдэр мааны хатыҥнар Эһиэкэйдээн эрэллэр. Баал Хабырыыс
   △ Күндү түүлээҕи булан бултуур сир, ыраах сис, тайҕа. ☉ Лес, тайга — место, где добывают пушнину. Түүлээхситтэр тыаҕа таҕыстылар
   □ «Тыаттан түүлээхтээх улахан атыыһыт киирбит!» — дэстилэр [дьон]. Суорун Омоллоон
   «Хомуньууһум» холкуос булчута Дайыыла Дарамаайап тыаттан бэҕэһээ киирбитэ. Софр. Данилов
3. Куораттан ыраах дьон түөлбэлээн олорор сирдэрэ, дэриэбинэ. ☉ Сельская местность, село, деревня
   Тыабыт олоҕо Тупсан барда, Холкуоспут үлэтэ Хотуулаах буолла. Саха нар. ыр. III
   Куораттан тахса сылдьар хомсомуол тыаҕа хомсомуолу, пионеры ахсааннаахтык көрсөр. Амма Аччыгыйа
   [Дьоннор мэктиэлээх үлэнэн хааччыллыылара] тыаҕа даҕаны, куоракка даҕаны үлэтэ суох буолууну төрдүттэн эспиттэрэ. АИА КХО
4. даҕ. суолт. Куорат олоҕор-дьаһаҕар, үгэстэригэр үөрүйэҕэ суох, сыста илик, куораттан ыраах. ☉ Сельский, деревенский
   [Оҕону] ити тыа эмээхсинэ тыалыы иитэн кэбистэҕинэ сатанымаарай? Далан
   [Кини] дьиэ үлэтин бурҕалдьытын кэппэт, тыа дьахтарыныы. Р. Баҕатаайыскай
   [Байбал] тыа киһитин быһыытынан, бырастыыласпакка-хайаабакка, саҥата-иҥэтэ суох тахсан барда. Күндэ
   ◊ Арыы тыа көр арыы I
   Мин арыы тыам уҥуоргу саҕатыгар таҕыстым. Суорун Омоллоон
   Булчут сыыдам айаныгар Арыт куобах туртас гынар, Арыт саһыл кутуруга Арыы тыаҕа субуллар. Эллэй
   Арыы тыа хонноҕор, куобах уоһун курдук, быллаардаах сиргэ сэттэ уонча киһи төбүрүөннээн олороллор. М. Доҕордуурап. Куруҥ тыа көр куруҥ
5. Ыарҕа маардары, бадарааннары, күөх халлааҥҥа өрө хороһон турар кубалаҥ куруҥах мастардаах куруҥ тыалары аастылар. Күндэ
   Бөлөх тииттэри мүччү түһэрин кытта кини иннигэр киэҥ куруҥ тыа нэлэс гына түстэ. Т. Сметанин
   Урукку ааспыт сахтарга Уот сиэн хараарпыт үрдүк тыам барахсан Үтүө симэҕэ үлтүрүйэн, үөдэнтаһаан буолан, Курулуу кууран Куруҥ тыа буолбута Куппун-сүрбүн долгуттаҕа үһү! С. Зверев. Куула тыа — ханнык эмэ ыраас сир (хол., алаас) соҕуруу өттүнээҕи тыата. ☉ Лес, растущий на южной стороне какой-л. открытой местности (напр., поля)
   «Куук» кэҕэ Куула тыаҕа Кукууктаан бүттэ. Күннүк Уурастыырап
   Куула тыаттан, хайаттан Көтөр-сүүрэр бииһэ манна Көбүөхтэс гына мунньуһунна. Болот Боотур
   Мас-от тиэнэр ала оҕуһун миинэн, сарсыарда хойутуу соҕус куула тыа диэки үөмтэрэн эрэрэ көстөн ааһар. В. Яковлев
   Кэрии (кэрискэ, кэриэн) тыа көр кэрии. Кыараҕас соҕус алаассыһыы уҥуоргу өттүнээҕи кэрии тыа хара сарбынньах илбиргэһин быыһынан …… күдээригэс былыт быыһынан сайыҥҥы күн кытара киирэн эрэрэ көстөр. Күндэ
   Сыҕарым киһи аһаан бүтэн барыытыгар күн куула хайа кэрии тыатын чыпчаалыгар сардаҥатын кутта. М. Доҕордуурап
   Кэрии тыа кэтэҕэр кэҕэ кыыл этэрин Кэрэтик истэммин сүрэхтиин үөрэбин. П. Тулааһынап. Ой тыа көр ой II
6. Ой тыаҕа дьэдьэним буспута кэрэтин, Тэтэркэй имнэргин дьэдьэҥҥэ тэҥнээтим. Эллэй
   Ыркый ойуурдаах баай хара ой тыабын Ытыктыы, таптыы көрөбүн. Баал Хабырыыс
   О, ахтылҕаннаах Аар тайҕам, Эн ой тыаҥ Уоскутар нуурала Отунмаһын лабаатын Уруйдуу уунара — Барыта миэхэ истиҥ Кэрэ, Күндү. Кыраһа к. Сатыы тыа — кыҥырай 1 диэн курдук
   Саабан хаары аннынан саптаары, Сатыы тыа саһархай торҕону тардынна. С. Васильев. Сарсыныгар сандал маҥан күн Сатыы тыа үрүт өттүнэн Сайа күөрэйэн Сандаарыйан тиийэн кэллэ. С. Зверев. Сис тыа көр сис
   5
   Халыҥ сис тыаны быһа түһэн ходуһалаах алааска ойутан тахсыбыттарыгар, иннилэригэр уоттар кыламнастылар. Н. Лугинов
   Байкал бүрээттэригэр Убса-Нур күөл кэтэҕинээҕи үрдүк хайалардаах халыҥ сис тыа олоҕо сөп түбэспэтэҕэ. Эрилик Эристиин
   Төгүрүччү сис тыа сэлэлээн турар буолан, тоһуур ньыматын үрүҥнэр үгүстүк тутталлара. Б. Лунин (тылб.). Тумул тыа — алааска, сыһыыга чорбоччу үүнэн киирбит тыа. ☉ Лес, мысом выдающийся в открытую местность (напр., поле, равнину)
   [Ньургун Боотур] тумул тыа быстыбытын саҕа тэбэр Тураҕас ат сылгыны тоҕус томторҕолоох тойон аас сэргэҕэ тумул хайа саҕа туора баайан кэбиспит. Ньургун Боотур
   Мотуок солко Мутукчалаах Тумул тыабыт Долгуйбахтаан Нусхал-күөгэл Нуоҕалдьыйда. Күннүк Уурастыырап
   Оччотооҕуга бу …… хатыҥ чараҥ, тиит мас булкуһа үүнэр тумул тыата этэ. С. Данилов. Тумус тыа — тумул тыа уһук, баранар өттө. ☉ Окраинная часть леса, мысом выдающаяся в открытую местность
   Кинилэр суол бэтэрээ өттүнээҕи чараас тумус тыаҕа киирдилэр. Н. Заболоцкай
   Анараа тумус тыаҕа аттары баайталаан уон киһини харабыл хаалларар буоллулар. Эрилик Эристиин. Тыа баһа — тыа үөһээ, үрүт уһуга. ☉ Верхушка леса
   Түөртүүр ыамҥа сүппүт ынахтарын булан иһэр дьахтар «һайдыыр» саҥата тыа баһынан дуораһыйан ааһар. Амма Аччыгыйа
   Тыал-буурҕа улуйан ытыыра, Тыа баһа куугунуу тыаһыыра. Күннүк Уурастыырап
   Тыа баһа, Ньургуһуну суохтаабыттыы, суугунуу айманара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тыаҕа тарт түөлбэ. — тугу эмэ (үксүгэр оргуйбут күөһү) уот суоһуттан тэйиччи кытыыга, оһох чанчыгар тарт, таһаар. ☉ Передвинуть что-л. (обычно закипевший котелок) к краю огня, плиты, костра
   Вася балыгын амсайан баран тыаҕа тарта. Н. Лугинов
   Уот бачыгыраччы умайа турар, чаанньык оргуйан, тыаҕа тардыллыбыт. И. Никифоров
   Бүлүү дьоно күөс оргуйдаҕына: «Тыаҕа тарт», — дииллэр. «Тыаҕа тарт» диэн ол аата кытыыга тарт, уот суоһуттан ыраатыннар, тэйит диэн буолар. Багдарыын Сүлбэ. Тыа саҕата — тыа кытыыта, бүтэр уһуга. ☉ Опушка леса
   Арҕаалаабыт сааскы күн сардаҥата тыа саҕатын сырдата тыган турар. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр сотору тыа саҕатыгар кэллилэр. Суорун Омоллоон
   [Дьиэ] турар сирэ да тыа саҕата, томтор сир. Н. Лугинов
   Тыа сирэ көр сир II. Остолобуойга күн аайы аҕыс уонча киһи сылдьан аһыыр, ити тыа сиригэр аҕыйаҕа суох. П. Степанов
   [Өлөксөөскө] тыа сиригэр үөскээбит кыыс быһыытыгар-майгытыгар, хас биирдии туттуутугар-хаптыытыгар туох эрэ кэрэ, туох эрэ ордук ыраас-чэбдик уонна саҥа уһуктан эрэр дьикти далааһын баара. А. Бэрияк
   Өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин үлэһиттэрэ сааскы ыһыы бэлэмнэнии үлэтигэр, пиэрмэлэргэ эбии аһылыгы бэлэмнээһиҥҥэ күргүөмнээх тахсыылары оҥоруохтара. «Кыым». Тыа хаһаайыстыбата — норуот хаһаайыстыбатын биир салаата (хол., сири оҥоруу, сүөһүнү иитии о. д. а. киирсэллэр). ☉ Сельское хозяйство
   [Кыыс] Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун бүтэрэн, огурунуом буолан төрөөбүт алааһыгар төннүбүтэ. В. Титов
   Ити үлэ географтарга эрэ буолбатах, ону ааһан тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр, тутуу үлэһиттэригэр итиэннэ дойду килиимэтиичэскэй уратыларын интэриэһиргиир хас биирдии киһиэхэ туһалаах буолуоҕа. И. Федосеев
   Тыа хаһаайыстыбата — уустук, үгүс салаалаах хаһаайыстыба. ТХЭ. <Баай> хара тыа фольк. — хойуу, халыҥ, дьон-сэргэ олорор сириттэн ыраах, өлгөм бултаах-алтаах тайҕа. ☉ Густой, глухой, дремучий лес, тайга
   Бу хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
   Олохтоох дойдум туонатыгар Баай хара тыам Байанайдаах булдуттан Ойдоох бууру охторон Отууланар саҕа Уол оҕоҕо Уйгу баарын билбэтэҕим. С. Зверев
   Хара тыа байанайа көлөһүнүн харыстаабакка, күнүстэри-түүннэри сиэлэр киһини күндүлүүр диэн мээнэҕэ эппэттэр. С. Никифоров
   Аан дойдуга аатырбыт алмаастаах дойду үрдүнэн сөмөлүөтүнэн көтөн иһэн көрдөххө, киһи хараҕа ыларынан баай хара тыалар адаардаах арҕастара күөх тунаҕынан бүрүллэн сыталлар. И. Данилов
   ср. др.-тюрк. таҕ, тюрк. таҕ, тау, ту ‘гора’