пересуды; хула; хоһу-сии хула.

1) пристальное, внимательное разглядывание, рассматривание; 2) разг. осуждение, нарекание; пересуды; одуу быһа олор = осуждать кого-л. за что-л.

наружный, находящийся вне (недалеко); дьиэ таһынааҕы ампаар амбар, находящийся во дворе; дьиэ таһынааҕы сэһэн а) разговоры, идущие по соседству; соседские пересуды; б) обыденные разговоры.

аат. Этиһии-үөхсүү, быдьардык тыллаһыы, хобулаһыы (сэдэхтик тут-лар). ☉ Ругань, сплетни, пересуды (редко употр.)
Дьэ, дьыл бачча буолуор диэри туох да этэҕэ-бытаҕа суох, туох да иһитэ-хоһута суох олордулар. ПЭК ОНЛЯ III

аат.
1. Өр, уһуннук, хараххын араарбакка көрүү. ☉ Внимательное разглядывание, рассматривание, пристальный взгляд. Болҕомтолоох одуу буолла
2. көсп. Сии-сэмэ, сиилээһин-хоһулааһын. ☉ Осуждение, нарекание; пересуды
Онно туох одуута баарый? Далан
[Хандыы:] Бэйэм көлөһүммүнэн сүөһүлэммитим одуу буоллаҕай. А. Фёдоров
Былыргы хараҥа үйэҕэ өбүгэлэрбит атын суолу кыайан тобулбатахтара сии-одуу буолуон сатаммат. Багдарыын Сүлбэ
♦ Одуу быһар көр быс
Мин илииматаҕым хайдах хамсыырын туораттан одуу быһан кэтээччилэр баалларын билэбин. В. Яковлев
«Кыыл таба тугутун курдук дии», — диэн Чуура иһигэр одуу быһар. Л. Попов
Кинилэри [Нарыйалааҕы] Степанида түннүгүнэн көрөн одуу быһа турда. Айысхаана
ср. телеут. аду ‘почтение, уважение’

I
аат.
1. кэпс. Туох эмэ туһунан элбэх буолан иҥэн-тоҥон кэпсэтии, санаа атастаһыы; ол-бу туһунан ыаһахтаһыы. ☉ Свободный разговор, обмен мнениями о чём-л. между несколькими лицами; толки, пересуды.
2. эргэр. Туох эмэ бытархайа, көөбүлэ (хол., оту атырдьаҕынан сахсыйдахха тохтон аллара хаалара). ☉ Мелочь, оседающая при перетряхивании сена (напр., вилами), труха. Сахсааһын от
□ [Көрдүгэн уота] Салаа оту булан салаата, Сахсааһыны тиийэн кутаалаата …… Холоруктанна, ынырыктанна, Хочоттон кытылга ыстанна. Болот Боотур
3. түөлбэ. Устан кэлэн, күөл кытылыгар мунньуллубут от. ☉ Куча травы, прибитая к берегу озера.
II
най сахсааһын баттахтаах фольк. — кэлимсэлэһэ липпэрбит арбаҕар баттахтаах. ☉ С косматыми и взъерошенными волосами
Икки сыарҕалаах хардаҥ оту Хаардаах тибии тибэн кээспит Халдьаайы далын иһигэр Хардарыта-таары тартартаан баран Таҥнарыта анньыталаан кээспит курдук Наҥнардаах най сахсааһын баттахтаах эбит. Күннүк Уурастыырап

1. сипсис диэнтэн хай. аата. Ньамалас саҥа маҥнайгы утаа килбик сипсиһиини солбуйда. И. Гоголев
   Дьон сипсиһиилэрин Одуну ойуун тохтоппута. «Чолбон»
   Арай, биир балаакка иһигэр Аргыый сипсиһии иһиллэр. А. Пушкин (тылб.)
2. Атыттар истибэттэрин курдук кистээн кэпсэтии, сэкириэттэһии. ☉ Разговоры по секрету, секретничанье
   Сэрии туһунан саллааттар кэпсээннэрэ …… куорат-тыа устун тилийэ сүүрэр. Сир аннынан сипсиһии үксүүр. Н. Якутскай
   Биһиэхэ биэлсэр кыыс үлэлии тахсыбыт сураҕын сарсыарда оскуолаҕа тиийээт, учууталлар сипсиһиилэриттэн истибитим. П. Чуукаар
   Билиҥҥиттэн кистэлэҥнээх. Дьону ыытар сурахтарын истээт, Сашатынаан сипсиһии бөҕө этэ. «ХС»
3. Ким-туох эмэ туһунан олоҕо суоҕу, хобу-сиби кэпсэтии. ☉ Сплетни, пересуды
   Кини [кэргэнин туһунан] өһүөннээх сипсиһиини итэҕэйбэт этэ. «ХС»
   «Москва туохтааҕар да ордук араас сипсиһиилэри кэрэхсиир», — диэн кини салгыы этэн барда. Л. Толстой (тылб.)

I
1. аат. Сэрэйэн көрөн этии, оннук тыл-өс, сурахсадьык. ☉ Догадки и пересуды, информация, основанная на догадках
Таҥараны, абааһыны Талан намылҕалаама, Сэрэхтаамах курдук Сэһэни кэпсээмэ. А. Софронов
Мааҕын суунар хоско оҕонньору киһи өлөрбүт үһү диэн этэн эрэллэрэ да, баҕар, сэрэх-таамах буолуо. Софр. Данилов
Улуус кулубата куоракка киирэн тахсан баран, …… сэрэх-таамах курдук кэпсээн тахсыбыта. Болот Боотур
2. даҕ. суолт. Сэрэйэн көрүүгэ олоҕурбут, саарбах соҕус. ☉ Основанный на догадках, сомнительный
Топонимы итинник быһаарыыны маҥнайгы барыйаан курдук этэбит уонна сэрэх-таамах быһаарыы диэн аһаҕастык билинэбит. Багдарыын Сүлбэ
II
даҕ. Олус сэрэхтээх, сэрэхтээхтик сыһыаннаһар. ☉ Очень осторожный, относящийся к кому-чему-л. осторожно, с оглядкой
Былыр-былыргыттан икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх, бокуйар сүһүөхтээх бороҥ урааҥхай ордук сананнаҕына, олус тутуннаҕына үтэһэтэ тостор, үйэтэ кэбириир диир буолаллара сэрэх-таамах сээркээн сэһэнньиттэр. Далан
Оннооҕор олус сэрэх-таамах дьон киниэхэ тимэхтэрэ сөллөн, ирэн-хорон, муҥатыйан бараллара, сүбэлэтэллэрэ. «ХС»

1) зацепляться, задевать за что-л.; застревать где-л., в чём-л.; муҥха маска иҥнибит невод зацепился за корягу; иҥнэн оҕут = упасть, споткнувшись обо что-л.; 2) попадаться (в петлю, капкан); куобах тупахха иҥнибит заяц попался в петлю; 3) перен. встречать препятствия (в процессе какой-л. деятельности); эйигиттэн иҥнэн барбат буолуо суоҕа из-за тебя он не прервёт своей поездки; уол иҥнибэккэ ааҕар буолбут мальчик стал читать без запинки # буруйга иҥин = быть обвинённым в чём-л.; тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт погов. он не сробеет перед мёрзлым, не остановится перед талым (говорится о бесстрашном, решительном человеке); тылга иҥин= давать повод к обсуждению,, пересудам.

туохт.
1. Өрө көппөйөн, бүлтэйэ улаатан, томтойон таҕыс. ☉ Округло выпячиваться, надуваться, раздуваться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсин!» — Сыллай Луха кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
Көлөпүнэ [киһи аата] ыга кыыһырбыт, …… тымырдара лоппоһо үллүбүттэр. Н. Заболоцкай
Никифоров кинээс көй уоруктара харааран, үллэн көһүннүлэр. М. Доҕордуурап
Ырбаахыта, салгын киирэн, хабах курдук үллэн баран, төттөрү сосуһа сатыырга дылы эбит. М. Чооруоһап
2. Өрө дэбилийэн, үтэн таҕыс, эбиллэн кэл (хол., өрүс уутун этэргэ). ☉ Подниматься, переполняться (напр., об уровне речной воды)
Онуоха далла ураһа саҕа уу өрө үллэн таҕыста да, уҥуоргу очуос таас хайалар төбөлөрүн үрүт өттүнэн өрө ыһан күдээриттэ. Ньургун Боотур
Ойууру туоруурбутун кытта быһыт субу үллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Муора бэйэтэ туспа сокуоннаах: алта чаас устатыгар уута үллэр, эмиэ итиччэ кэмҥэ уостар. «ХС»
△ Өрө бурҕайан, мөлбөйөн таҕыс (буруо, туман туһунан). ☉ Подниматься клубами, клубиться (о дыме, тумане)
Хойуу буруо үллэн тахса-тахса, солооһуну үрдүнэн тэнийэн, үрэх диэки аллараа тунаара уһунна. М. Доҕордуурап
Чай кумахтаах хомоттон Туман үллэр киэһэ аайы. И. Гоголев
Күөлтэн уу сиигэ паар буолан үллэн олордо. «ХС»
3. көсп. Элбээ, дэлэй, өлгөм буол. ☉ Множиться, увеличиваться в числе, быть обильным
Үүппүт, арыыбыт Үллэн барда, Эппит, сыабыт Эбиллэн истэ. Саха нар. ыр. III
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. Бастакы улуу тунах, үүт быйаҥа үлүннэ. М. Доҕордуурап
Үрэх алаас кытыыта Үтүмэн күөҕүнэн үллүөҕэ. С. Васильев
4. көсп. Кэҥээ, улаат, хаҥаа. ☉ Становиться больше, увеличиваться, раздуваться (напр., о количестве)
Аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
Эмээхсин үллэн тахса турар сэһэнин кытта сэргэ бу аһылыгын эгэлгэтэ элбэҕин! Э. Соколов
Госагропром салайар аппараата олус үлүннэ. «Кыым»
♦ Иһэ үллэр (тымныйар, буһар) көр ис IV
Киитилэр түөкүн Сэбиэскэй былаас Силигилээн тупсубутун Истэн, иһэ үллэн, …… Кыыһыра санаан Хабырытта олорбута. Саха нар. ыр. III
Өндөрөй оҕонньор улам-улам иһэ үллэн барда. П. Ойуунускай
Иһэ үлүннэҕинэ көр ис IV. Чиэһинэйдээн [түүлээххин] судаарыстыбаҕа туттардаххына, иһэ үлүннэҕинэ аҕыс уон солкуобайга барыаҕа. В. Миронов. Төбөтө үллэр — тугу да быһаарар, толкуйдуур кыаҕа суох буолар. ☉ соотв. голова пухнет
Суруктары барытын төбөм үллүөр диэри ааҕан, түүн биир чааска дьиэбэр утуйа барбытым. В. Протодьяконов
Арыпыана төбөтө үллэн хаалыар диэри суулаах саахарын көрдүү сатаата. Н. Заболоцкай
Үллэ (үллэччи) кыыһыр көр кыыһыр. Биир киэһэ Арҕас ордуутугар кэлбитэ эмээхсинэ үллэ кыыһыран тоһуйда. Н. Лугинов
Кини быраатыгар күнүүлээн хайдах буолуон билбэккэ, үллэ кыыһырда. У. Ойуур. Үллэн олорор кэпс. — олус элбэх кэпсэтии-ипсэтии, айдаан, күүгээн буолар. ☉ Стоит большой шум, гвалт; ходят пересуды, досужие разговоры, сплетни
Сыгынньахтана туран иһиттэҕинэ, куукуна дьон саҥатынан үллэн олорор. Н. Лугинов
«Мандаарап туһунан кэпсээн күүгүнэс, бырабылыанньа үрдүнэн үллэн олорор», — Аргылов таһы сымыйалаан тыаһатта. В. Протодьяконов
Үрэх күөллэрэ …… мороду омуннаахтык, бокуойа суох хойуутук уруттуурунан үллэн олороро. «ХС»
Үллэр үйэтигэр (үйэтин тухары) көр үйэ. Бу букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Кини саллар сааһыгар, үллэр үйэтигэр кыһыл оҕо минньигэс сытын-сымарын сүрэҕэр иҥэрэн эт-хаан астынар дьолун билбэтэх киһи. П. Аввакумов. Үллэр үөһэ фольк., поэт. — улахан өрүс сүрүн үөһүн саамай ортото. ☉ Стремнина фарватера большой реки
Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук Өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Нохоо, эн тускунан сүрдээх-кэптээх сурахтар Бу эбэ хотун үллэр үөһүнэн Сарт кыыл буолан Сабырыйа көтөр буолбуттара ыраатта. И. Гоголев
Өлүөнэ эбэм үс үллэр үөһүнэн Үрүҥ сиэллэринэн өрүкүһэн, Кылбаһа сырсаллар маҥан муус аттар, Туйахтарын тыаһа бытарыттар. Л. Попов. Үллэ түс — эмискэ өрө оргуйа, кыынньа түс (туох эмэ саҥа-иҥэ, тыас-уус туһунан). ☉ Взорваться (от ярости, возмущения); разорвать тишину, вскипеть (о шуме-гаме, голосах)
Онно [оҕо охтубутугар] Саргы, урут этиһии диэни билбэт бэйэтэ, тыллаах ахан дьахтар курдук, эмискэ үллэ түспүтэ. Н. Лугинов
«Хантан биллиҥ, эйиэхэ араадьыйалаатылар?» — Даарыйа үллэ түстэ. А. Сыромятникова
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. «ХС». Үллэ уой сүөл., сөбүлээб. — олус, аһара уой. ☉ Разжиреть, растолстеть
Биир Үөксүкү үөн курдук үллэ уойарыгар, хаһата хаҥыырыгар Сүүс Айаал кулут буолаллар. Суорун Омоллоон
Соҕотох оҕобун үлэҕэ умса анньан баран, бэйэм манна үллэ уойан олоруом үһү дуо? М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. үлэн ‘подниматься’, хак. үл ‘бежать через край (о жидкости)’