прям., перен. пламенный; төлөннөөх уот жаркое пламя (букв. пламенный огонь); төлөннөөх эҕэрдэ пламенный привет; төлөннөөх тыллар пламенные речи.

прил. 1. уоттаах, уот; 2. перен. (пламенный) уоттаах; огненные речи уоттаах тыллар.

м. трибун (уһулуччулаах араатар, общественной деятель); пламенный трибун революции революция төлөннөөх трибуна.

1) имеющий огонь; с... огнём; оһох уоттаах в печи есть огонь; уоттаах бөппүрүөскэ зажжённая папироса; 2) имеющий свет, с... светом; уоттаах ыал квартира, где горит свет (т. е. хозяева ещё не спят); 3) перен. пламенный, огненный; уоттаах тыл пламенная речь; уоттаах харах пронизывающие огненные глаза # уоттаах саһыл огненно-красная лиса, лиса-огнёвка; уоттаах сулус яркая звезда.

даҕ.
1. Күүскэ умайар, суостаах (уот туһунан). ☉ Пламенный, с большим пламенем (об огне). Оһоҕуҥ билигин да төлөннөөх, хойутуу сабаар
□ Буор оһох саҥа күөдьүйэн тыаһаан-ууһаан, бачырҕаан, төлөннөөх уоттар төбөлөрө өрүтэ үөмэхтэһэн хаппыт хардаҕастары кытта туһуннулар. Эрилик Эристиин
Төлөннөөх кутаа иннигэр икки сыгынньах киһи иттэн акыһа олордулар. Н. Заболоцкай
2. көсп. Үрдүк күүрээннээх, уохтаах, омуннаах, имэҥнээх. ☉ Пылкий, страстный, пламенный (напр., о любви)
Төрөөбүт дойдуга төлөннөөх таптал Үйэлээх сааска ыраастык күөдьүйдүн. И. Гоголев
Өстөөххө өс-санаа Өспөт төлөнүн Өрө күүрдээри, Өрүкүйэр сүрэҕим Төлөннөөх тылларын Дьүөрэлээн эрэбин. Күннүк Уурастыырап
Оҥостуоҕунан оҥостон, төлөннөөх трибун киэбин-киэлитин ыла сатыы турбут Васин тулуйумуна мичээрдээн кэбистэ. Э. Соколов

прил. 1. итии; горячая пища итии ас; 2. перен. (пылкий, пламенный) итии, уоттаах; горячее желание учиться үөрэнэргэ уоттаах баҕа; горячий привет итии эҕэрдэ; 3. перен. (вспыльчивый) ыгым; у него горячий характер кини ыгым характердаах; # горячая пора ыгылҕан кэм, былдьаһыктаах кэм; горячая лошадь ахсым ат; по горячим следам итиитинэ, тута баттаһан; под горячую руку; кыыһырбыт кэмигэр (тубэс); горячая обработка металлов металы ититэн умнааһын.

даҕ. Олус көхтөөх, оргуйан олорор; олус омуннаахтөлөннөөх, өрө күүрүүлээх. ☉ Очень деятельный, активный (напр., о жизни); преисполненный пылкости, воодушевления, пламенный (напр., о речи)
Арыый аҕай уоттаах-күөстээх тыллары мин туттар эбит буоллахпына, ол имэҥэр мин киниттэн үөрэммитим. Суорун Омоллоон
◊ Уота-күөһэ суох — улахан баҕата суох, суолтатыгар, аатыгар эрэ. ☉ Не имея особого желания, без энтузиазма, огонька (делать что-л.)
Үлэтигэр уламулам уота-күөһэ суох саллаҥныыр буолан эрэр. Е. Неймохов
Дроздев чопчу техническэй боппуруостары баһаарсыыга тоҕо эрэ уота-күөһэ суох кыттара, олору үксүн кылаабынай инженеригэр соҥнуура. В. Яковлев

даҕ.
1. Олус күүстээх, дохсун (хол., тыал). ☉ Обладающий большой силой, мощный, резкий, бурный. Холуон сырыылаах
□ Анныбар холуон сүүрүктээх өрүс будулуйа устар. П. Аввакумов
Куондалай маҥан тумуллар үрдүлэринээҕи хомураҕы-тибиини холуон холорук хоҥнорута ытыйда. Эрилик Эристиин
[Куртуйах улар] Холуон тымныыттан Хотоол сир Хомурах хаарыгар Хорҕойон кыстаабыт. «ХС»
2. көсп. Баламат, толоос, сиэргэ баппат (хол., сыһыан). ☉ Оскорбительно дерзкий, грубый (напр., об отношении одного человека к другому). Холуон майгылаах
□ Айманар эбиппин — ыччат да, орто да көлүөнэ дьон өбүгэ үгэстэригэр холуон сыһыаннаммыттарыттан. Хомус Уйбаан
[Сайыына] наар бэйэтин эрэ иннин саныыр. Бэл, киниэхэ уонна аҕатыгар тымныы, холуон сыһыаннаах. ТТК
Ыччат дьон баҕаларын Ытыктыыры эрэйэбин, Холуон соҕус быһыыларын Хоруотуохпун кэрэйэбин. «ХС»
3. көсп. Бас баттах, сиэри таһынан (тыл-өс туһунан). ☉ Грубый, нелюбезный, неприличный (о речи, выражении)
Оо, дьон, киһи сүрэҕин саамай уйан бааһын холуон тылынан таарыйаргытыттан тоҕо сэрэммэккит буолуой?! Софр. Данилов
Санаа түһэр хоһооннорун Суруйар киһи диэннэр Холуон тыллар хоноллорун Кэпсээтилэр кэлэннэр. С. Тарасов
ср. др.-тюрк. хал ‘безумный, бешеный’, бур. халуун ‘горячий (пламенный)’

I
төлөө диэнтэн атын
туһ. Харытыана икки ыйдаах хамнаһа төлөммөт буолла. П. Ойуунускай
Төлөннө Ийэ сиргэ иэһи Ыраастык, чиэстээхтик. Баал Хабырыыс
Ылбыт иэс төлөнүөхтээх. Н. Павлов
II
1. аат.
1. Туох эмэ умайыыта, умайан уот буолан көстүүтэ. ☉ Огонь, пламя
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Никифоров өндөйөн көрбүтэ, кини иннигэр буруо, төлөн өрүкүйэр, уот кытыастар. С. Васильев
Былырбылыргыттан баччааҥҥа диэри, хас эмэ үйэлэр тухары, саха киһитин оһоҕун төлөнө өспөтөҕө, өһүө да суоҕа. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ олус сырдаан, сандааран көстүүтэ (ханнык эмэ айылҕа көстүүтүн, хол., күн, дьүкээбил, саһарҕа туһунан). ☉ Яркий свет от чего-л., сияние чего-л. (напр., о солнце, северном сиянии, зареве)
Халлаан чахчы сырдаан, күн төлөнө уҥуоргу тыа кэтэҕинэн сандаара тыган муус түннүктэринэн киирэн, балаҕан иһигэр уот сырдыгын баһыйда. А. Софронов
Күһүн барахсан сап-саһархай, ыыс араҕас төлөнө улам күүдэпчилэнэн, мутуктан мутукка ойуолаан, мутуктан мутугу өрө салаан истэ. Н. Заболоцкай
Дьүкээбил төлөнүн көрө, Саҥата суох хайгыы, сөҕө Биир түүн биһи Ньукулайдыын Дьиэлээн дэгэйэн истибит. А. Бэрияк
3. көсп. Үрдүк күүрээн, омун, уох. ☉ Душевный подъём, порыв, энтузиазм, пыл, огонёк
Саатыы-кыбыстыы төлөнө Микиитэ сирэйигэр саба биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Үөрэх кыһатыгар уһаарыллыбытым, Үлэ төлөнүгэр хатарыллыбытым! С. Васильев
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүс-бүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Үрдүк күүрээннээх, омуннаах, уохтаах. ☉ Пламенный, пылкий, горячий (напр., о сердце, слове)
Биһиги Граммыт …… ис дууһатынан төлөн этэ. Суорун Омоллоон
Көрөргө туох да уратыта суох дьон. Уратылара — төлөн сүрэхтэрэ буоллаҕа. С. Федотов
Уохтаах кымыс утаҕы Ыймахтааммын ханнарбын, Уоттаах төлөн тыллары Ыллыыр-туойар буолларбын. А. Абаҕыыныскай
♦ Кыһыл төлөнүнэн илгиһин — кутаа уотунан илгиһин диэн курдук (көр илгиһин)
Суостаах тааҥкалар …… кыһыл төлөнүнэн илгистэллэр. С. Никифоров. Кыыһар (кытыастар, кыһыл) төлөн поэз. — кытыаста умайар уот курдук чаҕылхай кыһыл өҥнөөх. ☉ Яркокрасный, огненный, пламенный
Улахан тыйаатыр тас өттө кыһыл төлөнүнэн кытара кыыһан, аалай барык сардаҥанан тумаҥҥа оргуйан, кытаран, сандааран көһүннэ. П. Ойуунускай
Кыайыы сырдыыр халлааныгар Кыыһар төлөн былааҕы көтөҕөллөр. Т. Сметанин
Аалай хааным тохтубута Россия дэхси хонуутугар, Кыһыл төлөн сибэкки буолан, Кыыһа үүнэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
ср. тюрк. түлэ ‘пылать’, монг. дөл ‘пламя’, бур. дүлэҥ ‘пламя’

даҕ.
1. Умайар, умайа турар. ☉ Имеющий огонь, с огнём
Ыстапаан борук-сорук ортотугар умуллан эрэр уоттаах оһоҕун чанчыгар олорбохтоон баран, туран сытта. А. Софронов
Уоттаах чоҕу сирилэччи тардан Оһоҕун эбии оттон тигинэттэ. С. Васильев
Уоттаах гаас уһуурар Улуу турбата тардыллан, Оҥоһулла охсубутун Сотору буолаат көрдүбүт. И. Петров
2. Сырдык, сырдатыллыбыт. ☉ Имеющий свет, со светом, освещённый
Биһиги тоҥон тиийэммит, уоттаах хоско аастыбыт. Амма Аччыгыйа
Им барыара быһыытыйда, дэриэбинэ ол-бу өттүлэригэр уоттаах түннүктэр чоҕулустулар. Софр. Данилов
Ыалбыт сибилигин аҕай уоттаах этилэр, ыраахтан көрө испиппит. Н. Габышев
3. көсп. Олус омуннаах, төлөннөөх, өрө күүрүүлээх. ☉ Исполненный пылкости, огня, пламенный
Манна бастаан сатарбыта Омуоһап уоттаах саҥата, Бастаан манна ылламмыта Ойуунускай гимн ырыата. С. Данилов
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
[Семёнов:] Эйигин эрэ уоттаах сүрэхпинэн таптыыбын! С. Ефремов
♦ Уоттааҕынан көр — кыыһырбыт, уордайбыт хараххынан чаҕылыс гын. ☉ Смотреть горящими глазами, пронизывающим взглядом
Миитэрэй Луха диэки уоттааҕынан көрөн аһарда. Амма Аччыгыйа
Уот (уоттаах) тыл көр уот II. Саатар туох эмэ сытыы уоттаах тылынан утары хардарбыта буоллар. Болот Боотур
Бу курдук Куоста Сокуонньукап уоттаах тыла, былыр баайдар дьадаҥы киһи көхсүгэр сүүрбэ биэс оруосканы бэрдэрэр оруоскаларынааҕар ордук сытыытык баайдары сирэйгэ сырбатта. Бэс Дьарааһын. Уоттаах уу (утах) — арыгы. ☉ Горячительные напитки
[Луодур] Көҥүл-күүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Үксүгэр эдэр дьоннор уоттаах утахха убанан, тэлиэс-былаас дайбыы, сылтах була сатыы сылдьалларын көрсүөххэ сөп. «Кыым»
Ламуттар хааһахтарыттан түүлээх хостоноро, оттон анарааҥҥылара, чачайа-чачайа, уоттаах ууну ыймахтыыллара. А. Кривошапкин (тылб.)
Уоттаах харах көр харах. [Миша] тоҥсоҕор муруннаах уонна уоттаах харахтаах. Н. Габышев
Эрбантей элэктээбит курдук сытыы уоттаах харахтарынан бардам тойоттор диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Онуоха уоттаах улахан хара харахтара эбии дириҥээн, тугу эрэ толкуйдуур дуу, санааргыыр дуу курдук этилэр. Н. Заболоцкай
Уоттаах харахтаах (харах) утары көрбөтүн, <татаар тыллаах таба эппэтин> көр харах. Татаар тыллаах таба эппэтин, Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн диэн оҥорбуппут. Ньургун Боотур
Уоттаах харах утары көрбөтүн, үс баара күлүктээхтэр кырыы харахтарынан кынчарыйбатыннар! Суорун Омоллоон
◊ Уота суох сэрии — судаарыстыбалар бэйэ-бэйэлэригэр байыаннай уонна политическай утары туруулара, тыҥааһыннаах сыһыаннара. ☉ Состояние военнополитической конфронтации государств, холодная война
Оччолорго уота суох сэрии уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
Сир шара хайдах эрэ тыҥаан, ыйыллан иһэргэ дылы. Уота суох сэрии тымныы тыына биллэр. Н. Босиков
Уоттаах куйаас — уот куйаас диэн курдук (көр уот II). Уоттаах куйаас сыралыттан От-мас хамсыы үүнээччи. Күннүк Уурастыырап
Бүгүн эмиэ сытайбыт курдук хара сарсыардааҥҥыттан уоттаах куйаас таҥнары сатыылаан түстэ. Г. Колесов. Уоттаах сэрии — элбэх өлүүлээхсүтүүлээх сэрии. ☉ Кровавая, с большими потерями война
Аҕа дойдуну көмүскүүр уоттаах сэрии буоларыгар Кыһыл Знамя аннынан кыайыыны ситиспиттэрэ. Н. Якутскай
Мундербектар ыраахтааҕы уоттаах сэриитигэр сылдьаннар маннык уокка, маннык алдьархайга хаста да түбэһэн буспут-хаппыт дьон. Эрилик Эристиин. Уоттаах хомурдуос биол. — хараҥаҕа сырдаан көстөр хомурдуос үөн биир көрүҥэ. ☉ Разновидность жучковых, жук-светляк, светлячок
Уоттаах хомурдуос олус дьикти. МНА ФГ