с. 1. (побои) дэлби сынньыы, кырбааһын; 2. (истребление) кыдыйыы, кыргыы.

с. разг. 1. (побои) сынньыы, кырбааһын; 2. (напр. посуды) үлтүрүтүү, алдьатыы, кумалааһын.

и. д. от сыс= разг. побои, битьё, избиение; сынньыынан кими да туохха да үөрэтиэҥ суоҕа побоями никого ничему не научишь.

1) рубить, разрубать мясо; эт эттиир сүгэ топор для рубки мяса; сүөһүнү эттээ = рубить тушу; 2) анатомировать; 3) перен. разг. наносить побои кому-л., бить, избивать кого-л.; 4) давать напрокат (рабочий скот).

I
аат. Туох эмэ бытархай гына кырбаныллыбыта, кырбастаммыта. ☉ Кусочки чего-л. мелко нарезанного, нарубленного
Аны бэл ынахтар сайданнар, Гидропон, мутукча, Соломо, кырбал от, лабыкта …… Үтүмэн аһылык буоллаҕа. «ХС»
Киэһээ аһылыктарын иннинэ хас биирдиилэрэ табах, дьуухала кырбалын ылан арҕахха куппуттара. «ХС»
◊ Кырбал үөрэ — кыра гына кырбаан, мииннээн буһарыллыбыт эт. ☉ Мясная похлебка.
II
аат., кэпс. Сынньыллыы, таһыллыы, охсуллуу. ☉ Побои, битье, порка
Бу уол үөҕүү быдьарын истэн, кырбал кытаанаҕын көрөн улааппыт. Софр. Данилов
Кэлин, эппиэттээн кырбалтан син-биир быыһамматын өйдөөн, өсөһөн, кини тугу да саҥарбат буолбута. Софр. Данилов
Хомуска оонньуурбун, хоһуйан туойарбын Таһыыртан, кырбалтан таһыччы умуннум. Т. Сатылганов (тылб.)

аат. Кими эмэ охсуу, тэбии, кырбааһын, таһыйыы. ☉ Побои, избиение кого-л.
Быһах биир өттүнэн биилээҕэ, өнчөҕө халыҥ этэ, хара үөстээҕэ, быһыта сынньыы ойуулааҕа. Далан
Сынньыыттан көхсүгэр чэр бааһа, Оспокко, ол курдук хаалбыта. Эрилик Эристиин
Мин, аны санаатахпына, олус да баттыгаһы ааспыт эбиппин …… Сынньыы, мөҕүү, сор-муҥ ортотугар оҕолоно-уруулана сылдьарым. Эрилик Эристиин
◊ Бурдук сынньыыта — бурдугу астааһын (куолаһыттан туорааҕын араарарга бурдук түүтэҕин илдьи охсуу, кэбии). ☉ Молотьба хлеба
Күһүн хойукка диэри бурдук астааһына, сынньыыта буолара. ХБИДК
Кубань хонууларыгар бурдугу субууттан хомуйууга уонна сынньыыга саҥа ньыма туттуллар. ЭБТ

туохт.
1. Кими эмэ туох да олоҕо суох улаханнык хомот, өһүргэт. ☉ Обижать, оскорблять кого-л. без каких-л. на то оснований
Бу, Мачайар Баһылай, эн миигин атаҕастыырыҥ итиччэ дуу, хайдаҕый? Саха фольк. Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
Кинини [Карандышевы] бары атаҕастыыллар, күлүү-элэк оҥостоллор, дьэ онтон эмискэ бу киһиэхэ куорат бастыҥ кырасаабыссата Лариса эргэ тахсарга сөбүлэнэр. Софр. Данилов
△ Аанньа ахтыма, ахсарыма. ☉ Не уделять должного внимания, пренебрегать кем-чем-л. «Кэбис, инньэ диэмэ, мин эйигин дьиэҕэр тиийэ тиэрдиэхтээхпин
Эписиэр чиэһин атаҕастаама», — диэбитэ Ганс. Суорун Омоллоон
2. Кими эмэ сэнээҥҥин үүр-түрүй, кырбаа. ☉ Пренебрегая кем-л., унижать, наносить побои, избивать
Эн ойоҕум эрэ диэн кырбыырыҥ, атаҕастыырыҥ сатаммат. А. Софронов
«Хомсомуолтан бөх буолан илбиллибит дьиккэр киһини атаҕастыыр», — дии-дии хараҕа кылахыс гынна, уоһа сөтөрүйдэ. П. Ойуунускай
Ол күтүр, дьахтар сэбиэтин хотуна Маайа: «Эриҥ олус атаҕастыыр буоллаҕына, арахсан хаал ээ», — диэбитэ чахчы. Амма Аччыгыйа
△ Кими эмэ баттаа-үктээ, көлөһүннээ. ☉ Обижать, оскорблять, угнетать кого-л.
Киһини киһиэхэ холуйбаттара, атаҕастыыллара, киһини үөн курдук саныыллара бэрт ээ. А. Софронов
Эн, тоойуом, ити тылыгар боротокуол оҥордоргун үчүгэй буолуо этэ. Куруук ити курдук миигин атаҕастыыр, ыт курдук саныыр. Н. Неустроев
«Дьадаҥылар, хамначчыттар, эһиги бэйэҕит былааскыт, эһигини ким баттыырын, атаҕастыырын эһиги бэйэҕит билэҕит»,— диир боломуочунай. Күндэ

I
туохт.
1. Эти кырбастаа, быһыта оҕус (быһаҕынан эбэтэр сүгэнэн). ☉ Рубить, разрубать мясо, дичь
Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
Киһилэрэ үрэх көҥүһүттэн икки моонньоҕону тиэрэ тэптэрэн, үргээн, эттээн күөстээбит этэ. ЛНН АДь
Улахан кыылы бултаатахтарына өбүгэлэрбит кыыл уҥуоҕун алдьаппат туһугар быһаҕынан сүһүөхтэринэн аҕыс мүһэҕэ арааран эттииллэрэ. БББ
2. Туохтан өлбүтүн билээри өлүгү бысталаан көр. ☉ Анатомировать (труп)
Улуу худуоһунньук, инквизиция уордайар кутталыттан кэрэйбэккэ, кистээн өлүктэри эттээн көрөрө. АЕВ ОҮИ
Аҕыйах хоноот, өлбүт киһини эттииргэ Дьокуускайтан луохтуур уонна сэтээтэл тахсыбыттара. В. Короленко (тылб.)
3. көсп., кэпс. Кими эмэ күүскэ охсуталаа, кырбаа. ☉ Наносить побои кому-л., бить, избивать кого-л. «Төттөрү этэрдээх буоллаҕына, сирэйин эттээн баран, үүрэн кэбис!» — диир Арамаан. Амма Аччыгыйа
[Сиидэркэ] оҕуһу күрүө тоһоҕотунан харса суох эттээбит. И. Гоголев
[Чысхаан] били киһитин бокуойа суох аҥаар илиитинэн хабарҕатыттан ылан баран, эттээбитинэн барда. В. Чиряев
♦ Сирэйин эттээ көр сирэй
Сымыйаччы киһини сирэйин эттээн биэрэр эмиэ майгы быһыыта. И. Гоголев
II
туохт. Кимиэхэ эмэ төлөбүргэ, харчыга уларсык биэр (көлөнү). ☉ Давать кому-л. напрокат что-л. (напр., рабочий скот). Бүлүүлээн иһэр дьоҥҥо икки көлүүр атын эттээтим
□ Мэхээлэлээххэ дэлби чэйдээн, [табаларбын] эттээн кэллим. Суорун Омоллоон