пахать; бурдук сирин хорутар он пашет под зерновые # умса хорут = повалить кого-л. лицом вниз.

I все, все до одного; биһиги түөрэ кинини кытта сөбүлэһэбит мы все до одного с ним согласны.
II нареч. от түөр =; түөрэ ас = повалить набок; түөрэ оҕус = опрокинуть ударом кулака; түөрэ тарт = перевернуть вверх дном; түөрэ тэп = опрокинуть ударом ноги.

1) валить, сваливать, опрокидывать; тиити охтор = повалить дерево; биэдэрэни охтор = опрокинуть ведро; идэһэни охтор = забить (букв. свалить) скот (для собственного потребления); хааһы охтор= подбить (букв. свалить) гуся (на лету); 2) доводить до полного изнурения, истощения, изнурять, обессиливать (скот).

сов. 1. кого-что (повалить) түҥнэр, охтор, таҥнар; опрокинуть стул олоппоһу түҥнэр; 2. кого-что (заставить отступить) түҥнэр; опрокинуть войска противника өстөөх сэриитин түҥнэр; 3. что, перен. (нарушить) түҥнэр, алдьат, түҥнэри уур; опрокинуть все планы врага өстөөх былаанын барытын түҥнэри уур.

сов. 1. кого-что (повалить) охтор, сууллар, түҥнэр; свалить дерево маһы охтор; пуля свалила его кинини буулдьа түҥнэрдэ; 2. кого-что (сбросить) тох, кут; свалить мусор в яму бөҕү дьаамаҕа тох; 3. что (груз, ношу и т. п.) түһэр; 4. кого-что, перен. разг. (свергнуть) сууллар; свалить царизм ыраахтааҕы былааһын сууллар; 5. кого, перен. разг. (о сне, болезни) охтор, түҥнэр; 6. на кого-что, перен. разг. түһэр, көлбөрүй; свалить вину на другого буруйу атын киһиэхэ түһэр.

1. туохт. Тымныйан тыҥаҕынан ыарый. ☉ Заболеть воспалением лёгких
   Улаханнык тымныйыыттан, этиҥ-хааныҥ утарылаһар кыаҕа суоҕуттан ойоҕостотоҕун. Н. Якутскай
   Ол кыһыныгар ойоҕостотон ыалдьыбытым, онтон ыла аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
   Маннык тымныылар кэннилэриттэн оҕолорго, кырдьаҕастарга сөтөл, тумуу киириэн, ким эмэ ойоҕостотуон даҕаны сөп. Г. Угаров
2. кэпс. Ойоҕоһунан охтор (хол., тустууга). ☉ Повалить на бок кого-л. (напр., в вольной борьбе). Тустааччы утарылаһааччытын ойоҕостотто
   △ Ойоҕоско таптар (булду этэргэ). ☉ Получить ранение в бок (о добыче). Тайах ойоҕостоппут быһыылаах. Куһа ойоҕостоппут. Тэҥн. сэбиргэхтэт

туохт.
1. Охтор, сиргэ түҥнэри түһэр. ☉ Повалить, уронить на землю
Онон-манан ураһаларын баттата уурбут мастарын тыал суулларан лиһигирэтэр. А. Софронов
Абааһы кыыһа дьахтары атыттан суулларан түһэрбит. Д. Софронов
2. көсп. Кими эмэ дуоһунаһыттан үүр; аатын-суолун киртит. ☉ Лишить кого-л. власти, скинуть, свалить (с должности); опозорить кого-л. — Туох мунньаҕар барбытай? — Ыраахтааҕыны суулларар мунньах. Амма Аччыгыйа
Аныгы сытыы-хотуу дьон кинини кириитикэлээн түүтүн үргүү, сууллара, тэпсэ сатыыллар. У. Ойуур
3. кэпс. Ханнык эмэ кыылы, көтөрү өлөр. ☉ Валить зверя, сбивать птицу
Баай тайҕа мааны саарбатын Булчут чулуута суулларар. И. Гоголев
Эһэ арҕаҕыттан быган, саҥардыы ол-бу диэки көрүөлээн эрдэҕинэ, биир ытыынан суулларбыт. ПАК АаТХ
Икки кыылы суулларбыппын тугунан дакаастыыллар үһү. Н. Борисов

сов. 1. что (сшибить) туура оҕус, төлө оҕус, тэбээн түһэр; сбить замок с двери аан күлүүһүн туура оҕус; сбить яблоко с дерева мастан яблоконы туура охсон түһэр; 2. кого-что (повалить) түҥнэр, түҥнэри оҕус; сбить человека с ног киһини түҥнэри оҕус; 3. кого-что (птицу, самолёт) ытан түһэр; 4. кого-что, воен. (оттеснить) киэр оҕус, киэр үүр, ыган таһаар; сбить противника с позиции естөөҕү позициятыттан ыган таһаар; 5. что (стоптать) ньылчырыт, элэт; сбить подковы боккуобу ньылчырыт; сбить каблуки хобулуктаргын элэт; 6. что (сдвинуть) төлө оҕус, хамсат, ас; сбить перевязку бэрэбээскэҕин хамсат; сбить шапку на затылок бэргэһэҕин кэтэххэр ас; 7. что, перен. (нарушить) алдьат, ыс; сбить планы былааны алдьат; 8. кого (заставить отклониться в сторону) булкуй, бутуй, муннар; сбить с пути суолтан муннар; 9. кого (привести в растерянность) бутуй, муннар; сбить отвечающего эппиэттээч-чини бутуй; 10. что (уменьшить, снизить) намтат, түһэр, уҕарыт; сбить температуру температураны түһэр; сбить цену сыананы түһэр; 11. что (сколотить) ыпсар, холбоо; сбить доску хаптаһыны ыпсар; 12. что (взбить, вспенить) ытый, күөрчэхтээ, арыылаа; сбить масло арыылаа; сбить сливки күөрчэхтээ; # сбить с толку булкуй, бутуй; сбить спесь бардамын уҕарыт.

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.

1. көр булгуччу. Кини тугу эппитэ барыта булгу туолан иһиэхтээх. Болот Боотур
   Дьону үлэҕэ булгу кэлиҥ диэн гудок хаһыытаабыта. М. Горькай (тылб.)
2. Олох быһа баран тостор курдук, олох тосту (туох эмэ модьу, кытаанах тостуутугар этиллэр). ☉ Так, чтобы сломалось совсем, оторвалось напрочь (употр. в отношении чего-л. твердого и нетонкого)
   От-мас чоҥкуйа кырыарар, мутук булгу тоҥор, икки атахтаах дьиэттэн быкпат үлүгэрэ буолар. Н. Якутскай
   Кыайбыт бухатыыр …… Нуоҕай алаас Уҥуоргу өттүгэр турар Оруктаах тиит төбөтүн Булгу ытан түһэрдэ. С. Зверев
   [Күлүүһү] икки илиитинэн бобо тутан баран, булгу эрийэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Үрдүк өһүөнү, Сомоҕо баҕананы Булгу туойар, Тосту этэр Туһааннаах күнүм Чуоҕуйан тахсан кэллэ дии! С. Зверев
   Булгу баран хаалла, бэйэм да соһуйдум. Н. Заболоцкай
   Көрбүтэ — инники хаҥас көлүөһэлэригэр баар «эрбэх» диэн ааттанааччы чааһа булгу ыстанан хаалбыт. «Кыым»
3. кэпс. Туох да саарбаҕа суох, олох, букатын (аккаастан). ☉ Категорически, наотрез (отказаться). Барбаппын диэн булгу аккаастанар
   ◊ Булгу баттаа — күүскүнэн эбэтэр бүтүн ыйааһыҥҥынан баттаан олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Навалившись, надавив своей тяжестью, переломить что-л. (напр., какой-л. стержень, ось и т. п.). Туох эмэ тутааҕын булгу баттаа. Төһүүнү булгу баттаа. Булгу оҕус (дайбаа, саай) • охсон олох быһа барарын курдук тоһут. ☉ Ударом совсем сломать, переломить что-л. Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ сиһин булгу охсор. И. Гоголев
   [Эһэ] булчут батыйатын сулбу тардан ылан, охсон көрбүтүн туора садьыйан булгу дайбаабыта. Далан. Булгу сөрөө — түҥнэри тарт, охтор. ☉ С силой опрокинуть, повалить (напр., дерево, человека)
   Ок-сиэ, чиргэл да маһы Буурҕа булгу сөрөөбүт. Баал Хабырыыс
   Амыр Бааската, саалаҕа көтөн түһээт, Мейер Едлини булгу сөрөөн түһэрдэ. Эрилик Эристиин
   Ити кэнниттэн Олоннов ротата өстөөх бөҕөргөтүнүүтүн булгу сөрүөхтээҕэ. И. Федосеев. Булгу тарт — тардан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Дернуть так, чтобы переломить что-л. Аан хатыырын булгу тарт. Булгу тут — илиигинэн тутан олох быһа барар курдук тоһут. ☉ Сломать, переломить, надломить что-л. (свернуть рукой)
   Наһаар, хамсатын чубуугун булгу тутан, тостубутун сиргэ бырахта. Суорун Омоллоон