с. 1. (по гл. повысить) үрдэтии, улаатыннарыы, тупсарыы; 2. (по гл. повыситься) үрдээһин, улаатыы; повышение температуры температура үрдээһинэ.

сов. 1. (наверх) өрө таҕыс, ере кет; подняться по лестнице кирилиэһинэн ере таҕыс; 2. (переместиться выше) көтөҕүлүн; занавес поднялся быыс көтөҕүлүннэ; 3. (встать) тур; он поднялся уходить кини бараары турда; подняться с постели 1) (проснуться) уһуктан тур; 2) (после болезни) үтүөр, үтүөрэн тур; 4. перен. (восстать) ере тур; 5. (повыситься в уровне) эбилин.үрдээ.уөһэ таҕыс; водав реке подняласьөрүскэ уу эбилиннэ; 6. (увеличиться) үрдээ, өрө таҕыс; производительность труда поднялась "үлэ оҥорумтуота өрө таҕыста; 7. (о тесте) көтөҕүлүн, таҕыс; пирог хорошо поднялся бөруөк үчүгэйдик көтөҕүллүбүт; 8. (начаться, возникнуть) тур, үөдүй; поднялся сильный ветер күүстээх тыал турда; 9. перен. (улучшиться) өрө көтөҕүлүн; настроение поднялось санаата өрө көтөҕүлүннэ.

аат. Уста кээмэйэ: киһи тарбаҕын атыччы баттаан ууннары туттаҕына, эрбэҕин төбөтүттэн сөмүйэтин төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины: пядь (расстояние между концами растянутых большого и указательного пальцев)
Куонаан биир сүөм кэтит хаарыс солко курунан хара билиис болтуону бобо курданан кэбиспит. Н. Неустроев
[Арҕаҕы] үрдүнэн тобуларга диэн буолла. Сүөм кэриҥэ сири охсубутум кэннэ көҥдөй буолла. Далан
«Атыннык, атыннык!» — диэн хаһыытыы түһээт, кинээс оронун таҥаһын муннуктан биир сүөм сыҕарытан биэрдэ, онтон эмиэ чугаһата аста. Л. Толстой (тылб.)
♦ Сүөм түс (намтаа) — туохтан эмэ улаханнык туоххаһый, санааҕын түһэр. ☉ Упасть духом, сильно огорчиться, расстроиться (букв. понизиться на пядь)
Олохтоохтортон аан аһааччы көстүбэтэ: бары эбэлэрин аһыйан, хомойон-курутуйан, сүөм түспүттэр. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсин сүөм намтаан олордоҕуна уола бултаан кэлбит. А. Сыромятникова
Оттон баччааҥҥа диэри тугу да билбэтэх Нааста кыыс сүөм намтаан, кулук-халык буолла. С. Федотов
[Уһун Уйбаан] сирэйэ-хараҕа салбаҕыран, сүөм түһэн, моонньоох-баһын киритэн сир диэки умса көрөн олордо. «ХС». Сүөм үрдээ — санааҥ көтөҕүллэн улаханнык эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом (букв. повыситься на пядь)
Ити айылааҕы куттаан ыыппыт киһи, кини билигин бэйэтин хараҕар сүөм үрдээн кэллэ. Н. Заболоцкай. Арыт үөрэн, Сүөм үрдээн, Күлүмүрдээн — Оо, доҕорум барахсан, Олус да кэрэҕин. Түһүлгэҕэ т. Бу түгэҥҥэ кини бэйэтиттэн бэйэтэ сүөм үрдээн, өй-санаа өссө үөһээ кэрдииһин дабайар, дьиҥнээх саҥалыы хараахтардаммытын көрдөрөр. Н. Тобуроков. Тэҥн. харыс, харыс хаал
◊ Муҥур сүөм көр муҥур I
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. алт. сөөм, тат. сөям, уйг. сүйэм, ДТС сойэм, монг. сөөм, тув. сөөм, бур. һөөм, эвенк. сум ‘пядь’

туохт.
1. Үөһээ диэки уһаан, улаатан ис. ☉ Становиться выше, вырастать, подрастать
Үстүйэлиир салаалаах Үкэрдиирэ күөх оппут Үрэх өнньүөс үөһүгэр Үтэн-үүнэн үрдээтэ. Күннүк Уурастыырап
Көрөн сыттахпына, күөх бөлкөй от улам-улам үрдээн истэ. Т. Сметанин
2. Улаатан, элбээн ис (хол., хамнас, нолуок). ☉ Увеличиваться, повышаться в количестве (напр., о зарплате, налогах). Хамнаһа үрдээбит
□ Бырыһыаммыт үрдүөҕүн математика тута сытар. Далан
Сылын аайы нолуоктара улам үксээн, үрдээн, ыараан иһэр. Н. Якутскай
Үтүө үлэ ситиитин, Дохуот үрдүүр кэскилин Өлгөм үүнүү тускулуур, Лоһуор туораах туоһулуур. А. Абаҕыыныскай
3. Үрдүк дуоһунаска анан, талылын. ☉ Перейти на более высокую должность, повыситься в должности
«Билигин санаам эрэ диэн — дуоһунаһым үрдүүрүгэр баҕарабын», — диэн кэпсии истэ. П. Ойуунускай
Тиэтэйбэт буоллаххына, мин эйиэхэ улахан суолталааҕы этиэм. Эн оччоҕо улахан наҕараадаҕа да тиксиэххин, дуоһунаскар да үрдүөххүн сөп. Н. Якутскай
Эн үлэҕэр үрдээбитиҥ туһунан Уон тыллаах уурааҕы аахпытым. Үчүгэйинэн, хоһуунунан Үрдээтэҕэ диэбитим. Л. Попов
4. Итийэн улаат, өрө таҕыс (хол., киһи ыалдьан кыраадыһа тахсарын этэргэ). ☉ Подниматься, повышаться (напр., о температуре тела)
Оҕо кыраадыһа үрдээн, сүрэҕэ буоллаҕына кутталлаахтык тэбэр буолан иһэр. Эрилик Эристиин
Кыраадыһым үрдүүрэ тохтоон, Миигин тимир кырабааппар Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон, Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом, айманымаҥ, доҕоттоор! П. Тулааһынап
♦ Тутум үрдээтэ көр тутум
Николай Иванович оройуон боломуочунайыттан өйдөбүнньүк бэлэҕи тутан тутум үрдээн сылдьар. «Чолбон»
ср. др.-тюрк., тюрк. өрлэ ‘подниматься’

туохт.
1. Эккэр-хааҥҥар күүстэ, сэниэтэ киллэрин, эрчимир. ☉ Набраться сил, стать сильным, окрепнуть
Аһаабыт саҕа санаан, күүһүрэн, аны аҥаар илиибин ороон таһаардым. Аччыктаабытым, сылайбытым туох да олус. Т. Сметанин
Кэҕэ улаатан, арыый күүһүрэ түстэр эрэ, чыычаах муҥнаах кыракый оҕолорун уйаларыттан таһырдьа үтүрүйэр, соҕотоҕун эрэ уйаҕа хаалар. И. Федосеев
Эмиэ күүһүрэн кэлэбит: сылайбыппытын умнан кэбиһэбит. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Санааҕын бөҕөргөт, тулуурдаах буол. ☉ Стать сильнее, выносливее, мужественнее
Киһи араас, сорох, эн курдук, киһиргээтэҕинэ күүһүрэр, сорох бэйэтин сэнэннэҕинэ өрө көбөр. Н. Лугинов
Хараҕым да хараҥардар, Сатарыччы күлэбин, [Олох] Төһө төгүл мускуйар да, Соччо төгүл күүһүрэбин. И. Гоголев
2. Уоҕур, эрчимир, улаат (туох эмэ күүһүн этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, набирать силу (о физических процессах)
Лаппа киэһэрэн, хаҥас дьиэҕэ уот ордук сырдаан, күүһүрэн күүдэпчилэнэр. Амма Аччыгыйа
Уу дириҥээбит, сүүрүгэ күүһүрбүт. Н. Заболоцкай
Тыал күүһүрбүккэ, тымныы сэтэрбиккэ дылы буолла. С. Федотов
Элбэх сыарҕалаах дьон чугаһаан эрэр тыастара улам күүһүрэн истэ. «ХС»
△ Кытаат, дириҥээ (ханнык эмэ санаа, иэйии туһунан). ☉ Углубляться, обостряться, накаляться (о чувстве, состоянии)
Онтон Фокин аймалҕана ордук күүһүрбүтүгэр кинилэр дьонноругар бардылар. Амма Аччыгыйа. Кыһыйбыта, кыыһырбыта эбии күүһүрдэ: «Бу муҥнаан эрдэҕин!» Софр. Данилов
Кини Александры таптыыр, ытыктыыр санаата өссө күүһүрэргэ, улаатарга дылы буолла. М. Доҕордуурап
3. Тэтимир, түргэтээ. ☉ Ускориться, повыситься (о темпе)
Үлэ төрдүс күнүгэр өссө ордук күүһүрэн барда. М. Доҕордуурап
△ Сытыырхай, күүркэй, тыҥаа. ☉ Стать крайне напряженным, накалиться, обостриться (напр., о борьбе за жизнь)
Олох охсуһуута бары өттүнэн күнтэн-күн аайы күүһүрэн иһэрэ. Д. Таас
△ Улаатан ис, бэргээ (ыарыы туһунан). ☉ Усугубиться, прогрессировать (о болезни)
Ол онтон таарымтата куттанан сиргэ тимириэ баара дуо, хата, эбиитин күүһүрдэ. И. Гоголев
Кини хараҕа уоттанан, тыынара ыгымыгымнык күүһүрэн, уҥуоҕа салҕалаан, сирэйэ эрдийэн, туох эрэ суостаах суолга соруммут быһыылааҕа. Дьүөгэ Ааныстыырап