уст. просить подаяние, просить милостыню, попрошайничать.

нищенствовать, жить в нищете; просить подаяние, милостыню.

аат. Бэлэх биэрии. ☉ Даяние, подаяние, дар
Кыылларын ууннары тардан, ааҥҥа туора тутан: «Баай Барыылаах бэримньитэ боччумун, аарыма кыыл ааҥҥа баппата», — дэстилэр. Болот Боотур
Уон тарбахпынан Ууран эрэбин, Биэс тарбахпынан Бэлэх бэримньи биэрдим! Тоҥ Суорун

туохт.
1. Дьонтон ону-маны (үксүгэр аһы, харчыны, таҥаһы) көрдөс, онон аһаан-сиэн, таҥнан олор. ☉ Просить подаяние, милостыню; жить, собирая милостыню, подаяние, нищенствовать
Тойон кулутуттан умналыыр үһү (тааб.: түһээн). Ол иһин Наҕылга умналыы таҕыстыҥ дуо? Амма Аччыгыйа
Аҕаттан тулаайах хаалбытым, Уончабар умналыы барбытым. Эллэй
2. сөбүлээб. Дьонтон өрүү тугу эмэ көрдөһөн туһан, көрдөһөн таҕыс. ☉ Надоедливо выпрашивать что-л. у кого-л., попрошайничать
[Күтэр Бороҥкууйап:] Хара түөкүн, сүгүн да умса түспэккин, өлүнньүк умналыы кэллиҥ дуо? И. Гоголев

аат., эргэр. Умналыыр киһиэхэ бэриллэр туох эмэ. ☉ Милостыня, подаяние
[Хатыҥнар] үүнэн-үүнэн баран, суол диэки кэлэр-барар дьоҥҥо бокулуоннаабыт курдук, өкөһөн, санньыйан, ааһааччы айанньыт хараҕын аалаллара, умна көрдүүр курдуктара. Н. Габышев
[Илдьиркэй таҥастаах киһи] Скворцов дьадаҥы дьоҥҥо ыраас сүрэҕиттэн биэрэр умнатын быртаҕырта. А. Чехов (тылб.)
Билигин умна биэрэр наадата суох. М. Горькай (тылб.)
ср. др.-тюрк. умду ‘желание, надежда; алчность, жадность’

туохт. Быста дьадайан, аччык, кыһалҕалаах олоххо олор; дьонтон харалтата көрдөөн аһаантаҥнан сырыт. ☉ Нищенствовать, жить в нищете; просить подаяние, милостыню
Кини буруйунан оҕо аймах, ыччат үөрэҕэ суох хаалар, араас ыарыыга бүдүүлэтэр, аччыктыыр, умнаһыттыыр кыһалҕатын билэр. И. Федосеев
Сир ахсын дьон-сэргэ олоҕо умайар, алдьанар, барар-кэлэр сирдэрэ суох буолан эстэллэр, умнаһыттыыллар. ТАЛ БУ
Лиза аҕата, төрүт-уус дворянин, наһаа арыгыһыт этэ, туох баар баайын, сирин-уотун иһэн кэбиспитэ, кэрийэ сылдьан билэр да, билбэт да дьонуттан умнаһыттыыр буолбута. М. Прилежаева (тылб.)

прил. 1. в знач. сущ. м. (живущий подаянием) умнапыт; 2. (крайне бед- ный) дьадаҥы, быстар дьадаҥы; 3. перен. (скудный) дьадаҥы, тутах; нищий духом өйү-нэн-санаатынан дьадаҥы.

1) ладонь; оҕо ытыһа детская ладонь; үтүлүк ытыһа ладонь рукавицы; ытыс таһа тыльная сторона руки; ытыс хаптаҕайа поверхность ладони; ытыс кырыыта ребро ладони; чэрдээх ытыс а) мозолистая рука; б) перен. человек физического труда; 2) лапа; эһэ ытыһа лапа медведя; 3) перен. горсть; ытыс бурдук горсть муки; биир ытыс отон горсть ягод; биир ытыс одна горсть чего-л. (мера сыпучих тел) # салыҥнаах ытыс счастливая рука (букв. ладонь); түүлээх ытыскар түһэр = принять с распростёртыми объятиями (букв. опустить на мягкие ладони); ытыскар силлээ разг. поднатужиться, собрать все (свой) силы (для совершения чего-л.); ытыс-кын сотун = остаться ни с чём (букв. вытереть свою ладонь); ытыскын тоһуй = просить подаяние (букв. подставить свою ладонь); ытыс таһынар ыас хараҥа непроглядная тьма; ытыс таһыныыта аплодисменты; ытыс тэһэҕэс расточительный, мот; ытыһа кыһыйар у него руки чешутся (т. е. хочется подраться или заняться чём-л.; также является приметой к получению чего-л.); ытыс үрдүгэр түһэр = носить на руках (букв. принимать в объятия); ытыс саҕа мало, капельку, чуть-чуть (букв. с ладонь); ытыһын далыгар в его силах, в его возможностях (сделать что-л.).

туохт.
1. Кими, тугу эмэ кэтээ, көрүс, кимиэхэ, туохха эмэ утары таҕыс. ☉ Поджидать, встречать когочто-л.; выйти навстречу к кому-чему-л.
Сорох ардыгар …… кэлэр суолбар тоһуйан, сэрбэйэн турар идэлэннэ. Амма Аччыгыйа
Хоту кыраай дойду Хомоҕой тыллаах хоһоонньуттарын Соҕуруу киэҥ дойдулар Суруйааччылара тоһуйдулар. Н. Степанов
Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ туохха эмэ утары тут, хайыс, көмүскэн (хол., көмүскэнээри, көрөөрү, куттараары). ☉ Подставлять что-л. подо что-л. (напр., лицо, ёмкость под дождевую воду)
Бөҕө сирин соруйан тоһуйан биэрэр буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кытаран хаалбыт сирэйин тоһуйан олорон: «Тойоттор, Кузьма Петрович», — диир. Н. Якутскай
Үчүгэйкээн самыыр ибиирэригэр, Үөрэммин, тоһуйдум иһиппин. Күннүк Уурастыырап
3. Кими, тугу эмэ өлөрөөрү саһан кэтээ. ☉ Быть в засаде
Кыыл өрүһү туоруур сиригэр тоһуйан бултууру тиигээнниир диэн ааттыыллар. Далан
Бандьыыттар Эрнест Георгиевич Светец кыһыл этэрээтин аара суолга тоһуйан олоччу кырган кэбиспиттэрэ. Н. Заболоцкай
Ол бириэмэҕэ биһиги кыра оҕолор өлөҥҥө, талах төрдүгэр олорон, көтөрдөрү тоһуйарбыт. Т. Сметанин
♦ Муоскун тоһуй — кимиэхэ, туохха эмэ кырыктан, утарылас. ☉ соотв. встречать в штыки
[Манчаары:] Кулубалары утары …… Муос тоһуйар Күннэрим эмиэ эргийдэ. В. Протодьяконов
Туора сиртэн кэлбит киһиэхэ, кэйиик ынахтыы, муоспутун тоһуйан ылабыт. М. Доҕордуурап
Бороҕон Дьуоттулар түмсэллэрэ буоллар, күүһү көрдөрүөххэ, муоһу тоһуйуохха сөп этэ. «Чолбон». Ытыскын тоһуй — умналаа. ☉ Просить подаяние (букв. подставить свою ладонь)
[Мундербек] аан кэннигэр сыста туран, …… ытыһын тоһуйар да, дьон кырыы харахтарынан кынчайан да көрбөттөр. Эрилик Эристиин
Ыаллартан киирэн, ытыһын тоһуйан аһыырын истэннэр, уолу булан ылбыттара. У. Нуолур
Үгүс дьон …… судаарыстыбаҕа эрдэттэн ытыстарын тоһуйбутунан бараллар. П. Егоров
ср. др.-тюрк. туш ‘встречаться’, кирг. тоз ‘преграждать путь; ждать, ожидать’, алт. тос ‘подкарауливать, задерживать’