побуд. от кумуй= поджимать; подбирать; кутуруккун кумут= поджать хвост.

образн. быть, казаться узкозадым; поджимать зад (о человеке с приседающей походкой).

побуд. от хопчой= прижимать, поджимать; ыт кутуругун хопчотто собака поджала хвост.

дьүһ. туохт. Уоскун ньимиччи тутта-тутта хамсат. ☉ Поджимать губы. Уоһа ньимиҥнээтэ

возвр. от кумуй= поджимать, подбирать; куоска тыҥырахтарын кумунар кошка убирает когти, кошка втягивает когти; ыт кутуругун кумунна собака поджала хвост.

дьүһ. туохт. Искин экчэччи тарт. ☉ Поджимать, втягивать, подбирать живот
Сипсики сыҥааҕа энньэйбит, хараҕа чалбайбыт, уоһа чорбойбут, хаҥас илиитин өттүгэр, уҥатын сиһигэр сыһыары тутталаабыт, бэйэтэ бэкчэйбит. Л. Попов

дьүһ. туохт. Үмүрүтэ, кыарата тут (хол., киһи уоһун). ☉ Сжимать, поджимать (напр., губы)
Евгения санаатыгар оҕото, үүт-үкчү аҕатын курдук, уостарын ньүмүтэн ылла. Софр. Данилов

дьүһ. туохт. Уҥуохтара биллэ сылдьар ырыган, дьүдьэх самыылаах буол (үксүгэр сүөһүнү этиллэр). ☉ Быть узкозадым; поджимать зад (обычно о скоте)
Хараанай чаҥкынаат, ынаҕын хопчойбут самыытын ытыһынан лап гына оҕуста. И. Гоголев
Урут хопчойбут самыылаах кыра, көтөх ынахтар оннуларыгар оҕус саҕа ынахтар улахамсыйбыкка дылы куталдьыһаллар. Эрилик Эристиин

дьүһ. туохт.
1. Уоскун иһирдьэ хомунан, сыһыары тут. ☉ Смыкать, плотно сжимать губы
Аанчык тэтэркэй толуу уостарын хам ньимийэн биллэр-биллибэттик мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Айаҕын ньимийэн, хараҕын быһа симэн, таалан ылла. И. Данилов. Огдооччуйа төрүт да ньимийэ сылдьар уостарын эбии быһа ытыран, хара бараан сирэйэ тугу эрэ толкуйдаабыттыы, дьэбин уоһуйбут этэ. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Саҥата суох сырыт, саҥарбат буолан хаал. ☉ Замолчать, стать молчаливым, ходить молча, словно в рот воды набрал
Харытыана аны уруккута буолбатах, төһө да саҥата суох ньимийэн сырыттар, син ону-маны өйдүүр буолбута. П. Ойуунускай
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимийбитэ. П. Аввакумов
Баччааҥҥа диэри саҥата суох өһөхтөөҕүнэн түҥнэри көрөн ньимийэн олорбут, кыырыктыйбыт баттахтаах, толуу көрүҥнээх киһи хойуу куолаһынан көөҕүнээтэ. П. Филиппов
△ Иһийэн ах бар, чуумпур (хол., айылҕаны этэргэ). ☉ Затихать, стихать, замирать (о природе)
Сис Күөлэ тугу эрэ кистээн ньимийбит, долгуннурбат. А. Софронов. Үүйэлээх Симоны ньимийэн турар түҥ тыаны ортотунан оонньуу-күлэ устар Күндэли үрэх күүтэр. Л. Попов
Суох, туох да иһиллибэт, бары барыта ах барда, ньимийдэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Бүк, сас (киһи туһунан). ☉ Укрываться, прятаться (о человеке)
Уоһукчаан кэлин, сэрии ааспытын кэннэ холкуоска киирэр уонна онно саһан, ньимийэн сылдьан куорҕаллыыр үлэни ыытар. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. жимийх ‘сжимать, поджимать губы’, казах. жымыю ‘сжиматься’, жымы ‘притихнуть, умолкнуть’, алт. тымы ‘хранить полное молчание, молчать; притихнуть, успокоиться, затихать’

I
аат. Биэ үүтүттэн көөнньөрүллэн оҥоһуллубут аһыы утах. ☉ Кисломолочный напиток из кобыльего молока, кумыс
Ынахтарын икки буутун сиэн, үс ыаҕас кымыһы иһэн малааһыннаабыттар. Онтон үөрэн Омоҕой оҕонньор күтүөтүн кытта тупсан, көһөн кэлэн бииргэ олоруох буолбут. Н. Неустроев
Биир суол улахан суолталаах, туһалаах, эмп буолар ас — кымыс. ППА БЭССЭ
Сылгы үүтүттэн оҥоһуллубут кымыс — киһиэхэ күүһүуоҕу эбэр дьоһун утах буолар. Бу саха төрүттэрэ аһаабыт астара, торолуйбут утахтара. «ХС»
◊ Аарахтаах кымыс — ыаммытынан үүтүнэн эбэтэр чөчөгөйүнэн тупсарыллыбыт, аһыыта мүлүрүтүллүбүт кымыс. ☉ Кумыс, приправленный парным молоком или сливками, чтобы понизить кислотность
Аарахтаах кымыһынан утахтанныбыт. Саха нар. ыр. III. Арыылаах кымыс — оргутуллубут арыы кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс с топленым маслом
Били кэпсэтэ турдахтарына Маарыйа, икки мээрэй истээх, соҕотох атахтаах чорооҥҥо арыылаах кымыс кутан таһааран, Манчаарыга биэрбит. Саха сэһ. II
Чомпоойоп тутан турар сиэллээх ымыйатын ылан, кини Сэгэйэр ойуун хамыйаҕынан арыылаах кымыһы атыырга ыста. Л. Попов
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Көйөргө (көйүү) кымыс — өр көөнньөрүллүбүт уоҕурбут хатан кымыс. ☉ Подвергнутый длительному брожению, крепкий, перебродивший кумыс с более высоким содержанием углекислоты, вызывающий легкое опьянение
Көҕүөр-көҕүөр муҥунан Көйөргө кымыс оҥорторон, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн, Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ, Күрэх-билэ дьонуом. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уолбат түһүлгэни түһэриэхпит, Көйөргө кымыһы күөрэтиэхпит. С. Васильев
Араҕас арыы манна баар, Көйүү кымыс да үгүс. Күлүмнүүр дуйдаах сылабаар Көһүтүөҕэ түүн, күнүс. И. Эртюков
Күн аайы дьону көрсүһэн Көйүү кымыстан көҕүрэтиэҕиҥ. С. Васильев. Кулун кымыһа — саамай эрдэтээҕи кымыс (ыам ыйын бүтүүтүгэр эбэтэр бэс ыйын саҥатыгар оҥоһуллар, кыра ыһыахха иһиллэр). ☉ Самый ранний кумыс, распиваемый на малом Ысыахе в конце мая или в начале июня
Муспут кымыстарын биир сайын кулун кымыһа оҥорон, аймахтарын Омоҕойдооҕу ыҥыран, ыһыах ыһаллар. Саха сэһ. I
Кыдьымахтаах кымыс көр кыдьымах. Кулут уолаттар-кыргыттар кыдьымахтаах кымыһы чорооҥҥо кута-кута аҕалаллар, алтан тэриэлкэлэргэ эти тардаллар. П. Ойуунускай. Кымыс хамсатар — миискэни таҥнары туппут курдук хатыҥ мастан оҥоһуллубут үүттэрдээх, уһун уктаах, үөһэ-аллара тардыалаан кымыһы булкуйар тэрил. ☉ Мутовка с длинной ручкой, сделанная из березы и похожая на перевернутую миску с дырками (используется для взбалтывания кумыса движениями вверх и вниз)
Дьон дьиэҕэ киирэллэригэр Оноҕочоон Чоохоон киирсэн иһэн: «Оо, баай хара Хаан обургу кымыс хамсатарын хатыҥ маһынан оҥосторо буолуо диэбитим, удаҕан дьахтар хамсатардаах буолар эбит дуу», — диир. Суорун Омоллоон. Саамал кымыс — сабыс-саҥа бэлэмнэниллибит аанньа аһыйбатах сылаас сибиэһэй кымыс. ☉ Теплый, свежий, только что приготовленный, слабый кумыс. Саас ыаҕас муҥунан Саамал кымыс оҥотторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардаҕа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕас-сайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
«Саамал кымыс үтүөтүн, Саадьаҕайбыт сүөгэйин, Сааллаах сыаны, суораты, Саламааттаах арыыны Иһит ахсын дэлэтиҥ, Иһиҥ, аһааҥ», — диэн этиҥ! Л. Попов
Саамал кымыс сайгыттын санаалары, көөнньүү кымыс көнньүөртүн көҕүстэри. Т. Сметанин. Сүөгэйдээх кымыс — сүөгэй кутуллубут кымыһа. ☉ Кумыс с коровьими сливками
[Бииктэр] сүөгэйдээх кымыһы ойуулаах-мандаардаах чороонтон ыйырбахтаабытынан барда. Л. Попов. Хара кымыс — тугунан да тупсарыллыбатах аһыы кымыс. ☉ Ничем не заправленный кислый кумыс. Хара кымыһы дьадаҥылар иһэллэрэ
тюрк. кымыз
II
даҕ. Кыраны да кымыстаһар, кэччэгэй. ☉ Скупой, жадный, скаредный. Кымыс дьахтар
ср. тюрк. кымы ‘завернуть, подбирать, поджимать’