1) рулевой; кормчий; 2) перен. прихвостень, подхалим, приспешник; 3) уст. помощник шамана при камланье.

аат., кэпс. Сирэй көрбөх, албын-түөкэй киһи. ☉ Льстец, угодник, подхалим, подлиза
Сиргэнэбин мин эһигиттэн — Сиргэ тиийэ тоҥхоҥнууртан Сис ыарыһах буолбуттартан, Тыыннаах күлүктэртэн, Ньылаҥсалартан. П. Тобуруокап

аат. Кимиэхэ эмэ (ордук тойоҥҥо-хотуҥҥа) ньылаҥныыр киһи. ☉ Льстец, подхалим. Биригэдьииргэ, маастарга бэрт буола сатаан, киһи кыбыстыах, ньылаҥнааччыхаптаҥнааччы кимий? В. Яколев

сыһ., к эпс. Баламаттык, кэрээнэ суохтук, сиэри таһынан (саҥар, сырыт). ☉ Нахально, грубо, бесцеремонно (вести себя)
[Буулап] тулата — интириигэ бөҕөтө! Подхалим дьон бииһэ кирбиитиир, Сөхтөрөр ол бө лөх бөҕөтө; Нахааллык сылдьыы — бэрт кирбии! — диир. Р. Баҕатаайыскай

аат.
1. эргэр. Ойуун кыырарыгар көмөлөһөр киһи. ☉ Помощник (паж) шамана (при камлании)
Бэркэ охсор киһи эбиккин, хата кутуруксут гыныыһыкпын, ити сэби [дүҥүрү] үчүгэйдик куурт эрэ. А. Софронов. Ойуун кутуруксутугар көмөлөһүннэрэн, кумутун кылыгыраппытынан кэттэ. И. Гоголев
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ньылаҥнааччы, ким эмэ хос моонньоҕо, куомуннааҕа. ☉ Подхалим, прихвостень, приспешник кого-л.
Чоочо уонна кини хос моонньохторо, кутуруксуттара Манчаарыны абааһы курдук саныыр, кэпсиир буолбуттар. МНН. Саха баайдара, тойотторо уонна кинилэр кутуруксуттара, урукку үрүҥ эписиэрдэр Сэбиэскэй былаас утары саа-саадах тутан туруммуттара. «Ленин с.»

аат.
1. Баай киһи, тойон сорук оҥостор хамначчыт киһитэ. ☉ Лакей, слуга
Остуол бэлэмнэммит. Сампаа ныскай бытыылката фрак кэппит түс-бас лакыайы санатар. И. Гоголев
Ыраахтааҕы лакыайа туохха да ылларба тах ааттаах албастаах Суут Балакирев диэн баар эбитэ үһү. Саха ост. II
Сергей Иванович лакыайыттан убайын аадырыһын ылаат, Левин киниэхэ бараары тэриннэ. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Уопсастыба олоҕор бэйэтин санаатын тутуспакка, атын дьоҥҥо ньыла кө төн куомун буолар киһи. ☉ Чей-л. приспешник, подхалим
Хапытаалы утары «кыһыл гвардейскай» атааканы тэрийдигит диэн биһигини буржуазия лакыайдара үгүстүк хомуруйаллара. В. Ленин (тылб.)

дьүһ. туохт.
1. Сырыынньа улахан сүүстээх сирэйгин кимиэхэтуохха эмэ утары тоһуйа тутун. ☉ Выставлять своё лицо с покатым лбом
Сүөдэр сөһүргэстии түстэ, Сөрүү тутунна, Хантайда, ньылайда, Хатырыгы сирэйинэн таҕайда. С. Васильев
Сарсыарда дьиэтигэр бараары аһаан бүтэн эрдэхпитинэ, биир тайах өрүһү туораан харбаан ньылайан иһэр эбит. «ХС»
2. көсп. Илин-кэлин түс, бэрт буола сатаа (үксүгэр дуоһунастаах киһиэхэ). ☉ Подхалимничать, угождать, льстить (обычно человеку более высокого положения)
Эйигин да итэҕэйбэппин: олус ньылайбытыҥ бэрт, баттахтыын ньалҕаархайгын! Л. Попов
Чэ, инженер төһө да ньылайдын, көрөн иһиэхтэрэ. Итинтэн санаарҕыахха сатаммат. А. Сыромятникова
Бирикээсчик Уйбаан тойон диэки бэриниилээхтик көрөн ньылайда. П. Ламутскай (тылб.)
ср. алт. дьалакай ‘ласковый, добродушный, отзывчивый; подхалим, льстец’

аат.
1. Суукка үҥсүүнэн дьарыктанар киһи. ☉ Жалобщик, сутяга
Былыр даҕаны улахан ньоҕой, үҥсүүк дьоннор бааллара эбитэ үһү. Далан
«Үҥсүүк» дэһэллэр. Чэ, диэтиннэр. Итэҕэһи-быһаҕаһы көрө сылдьан тыллыа суохтаах үһү дуо? М. Ефимов
«Чоочо баҕарбыт баҕата Тоҕус төгүл туолбута!» — Үҥсүүктэри оччолорго Өйүүр этилэр ураты. М. Тимофеев
2. Ким эмэ туһунан тугу эмэ билбитин, истибитин кэпсээн биэрэр киһи, хобуоччу. ☉ Ябедник, клеветник, наушник
Ханна эрэ суол төрдүгэр, Хаһыс сыллааҕын билбэтим, Көрсүһэ түһээт үөрдүлэр Хобуоччу-үҥсүүк, подхалим. И. Эртюков
Ордук кыыс оҕоттон саллар: таҥаһа-саба, эҥин дьикти хаппырыыһа, ытанньаҕа, үҥсүүгэ, атааҕа, айабын да. И. Попова

I
туохт. Илин-кэлин түһэн албыннас. ☉ Угождать, лебезить, подлизываться, заискивать
Денис киниэхэ куруутун үчүгэйдик сыһыаннаһара. Өссө кыратык ньылаҥнаһар да курдук диэҕи баҕарыллар. Далан
«Чэ, кэл, олор, бу барҕа быйаҥтан [арыгыттан] тииһин», — Түү Сирэй ньылаҥнаһан тула көттө. Р. Баҕатаайыскай
Кини бүгүн миигин кытта тэҥнээх улахан киһилии кэпсэттэ, өссө кини кыратык ньылаҥнаһар туонуттан мин соһуйдум. Далан
Киниэхэ [сур бөрөҕө] араастаан эккэлээн ньылаҥнаспыттар. Л. Попов
II
1. даҕ. Бэрт буола сатыыр, ньыла көтөр. ☉ Льстивый, угодливый, заискивающий
Саһыл курдук ньылаҥнас, ыт курдук ырдырҕас (өс хоһ.). «Үрдүкү», «улахан» дьоннорго Үҥэргэ-сүктэргэ бэлэмҥин. Ис дьиҥиҥ арыллар оччоҕо: Ньылаҥнас эрэйдээх эбиккин. М. Ефимов
Дьоҥҥо эккэлэс ыттыы ньылаҥнас киһи биир эмэ соххор солкуобайы умналаан ыллахпына, үөрэн уҥуоҕум салҕалас буола түһэр. «ХС»
2. аат суолт. Кимиэхэ эмэ илин-кэлин түһэр, ньылаҥныыр идэлээх киһи. ☉ Льстец, угодник, подхалим
Кэлиэм суоҕа ньылаҥнаска. Бэйэмсэххэ, хос сирэйгэ, Кинилэр биир да чааска Күүппэтиннэр миигин сиргэ. И. Гоголев
Киэр буоллуннар араас түөкэйдэр, ньылаҥнастар! С. Тимофеев
[Маяковскай] өргөс-кылаан тылынан куттастары, хобуоччулары, ньылаҥнастары, киһиргэстэри утары охсуспута. «ХС»

I) лицо || лицевой; кубархай сирэй очень бледное лицо; уһун ньылбаа сирэй продолговатое, вытянутое лицо; ньолоҕор сирэй очень узкое вытянутое лицо; эйэҕэс сирэй открытое, приветливое лицо; тыйыс сирэй суровое непроницаемое лицо; эрдээх сирэй мужественное лицо; үчүгэй сирэй красивое лицо; ыраас сирэй а) чистое, гладкое лицо; б) довольно красивое, приятное лицо; сирэй былчыҥнара лицевые мускулы; сирэйэ кытарда он покраснел (от стыда, волнения); сирэйим итийдэ у меня лицо горит (от стыда); сирэйэ кубарыс гынна он побледнел; килбиэннээх сирэйгин киртитиэм фольк. я ославлю тебя (букв. я загрязню твоё сияющее лицо); кыыс оҕо дьоло сирэйигэр погов. счастье девушки в её лице (т. е. в её красоте); сирэйгэ биэр = (или тыаһат =) дать пощёчину; сирэйгэ бэрдэрбит курдук будто пощёчину дали (настолько ошарашен, ошеломлён чем-л. неожиданным или из ряда вон выходящим случаем); 2) лицо, поверхность чего-л.; сторона (предмета); остуол сирэйэ поверхность стола; сыыр сирэйэ поверхность склона; хайа сирэйэ одна из сторон горы; хайа арҕаа сирэйигэр на западной стороне горы; 3) страница; ааҕыллыбыт сирэй прочитанная страница; ср. страница; 4) грам. лицо; туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта изменение глагола по лицам # буор сирэй бран. негодяй; күөх сирэй презр. лодырь; икки сирэй буол = быть двуличным; сирэй бааһа оҥостор он постоянно попрекает кого-л. одним и тем же проступком; сирэй бар= а) карт, сыграть в масть, по мастям; б) перен. проиграть, обанкротиться; сирэй бэйэтинэн сам, лично; сирэй көрбөх а) лицемер; б) лицемерный; сирэй сабыылык гынар см. сирэй бааһа оҥостор ; сирэй сабыыта а) покрывало на лицо покойника; б) перен. маска (видимость, притворство); сирэйин саралаа = разоблачить, вывести кого-л. на чистую воду; сирэйиттэн көрөн на месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (решать что-л., разбираться в чём-л.); сирэйинэн а) напрямик, без |обиняков; сирэйинэн эт = говорить прямо, без обиняков; б) то же самое; тем же самым (предметом); той же самой (вещью); сирэйинэн төлөө = платить, расплачиваться тем же; сирэй харчытыгар а) в чисто денежном выражении; б) наличными, за наличный расчёт; сирэйэ сааппат (или саатыа дуо ) у него стыда нет; сирэйэ сөллүбүт у него утомлённый вид; сирэйэ суох нахальный, бесцеремонный; сирэйэ суулбут (или самныбыт) у него убитый вид (об отчаявшемся неудачнике); сэттэ сирэй подхалим, льстец; угодник; хайа сирэйинэн как, с каким лицом (делать что-л., показываться где-л. — обычно о ранее провинившемся перед кем-л.); хайа сирэйинэн эмиэ иэс көрдүөҕэй ? с каким лицом он снова будет просить в долг?