прил. 1. полицейскай, полиция; полицейский чиновник полиция чиновнига; 2. в знач. сущ. м. полицейскай, полиция үлэһитэ.

м. уст. 1. (окрестность) (туох эмэ) таһа, эргинэ; чугаһынааҕы сир; 2. околоток (ыраахтааҕы Россиятыгар куораттааҕы полицейскай учаастак подразделениета).

чыһыыр диэнтэн төхт
көрүҥ. Аттар чалбаҕы кэһэн чаллырҕаталлар, куучар иһиирэн чыһыырталыыр. «ХС»
Салгыҥҥа полицейскайдар свистоктара чыһыырталаабыта. М. Горькай (тылб.)

чыһыыр диэнтэн тиэт
көрүҥ. Буулдьалар чыһыырбахтаатылар. С. Тарасов
Субу-субу полицейскайдар свистоктара хатаннык чыһыырбахтыыр. Е. Неймохов
Борохуот, чыһыырбахтаан-иһиирбэхтээн ыла-ыла, үөһүнэн өрө битийэн, ааһа турбута. А. Сыромятникова

далбаатаа диэнтэн бэй
туһ. Айыы бухатыыра кыһыл көмүс курунан далбаатанар үһү (тааб.: чаҕылҕан). Юшмин таҥара күлүгэр кириэс охсунан далбаатанар. Н. Якутскай
«Саҥарыма! Ытан кэбиһиэм!» - диэн полицейскай бэстилиэтинэн далбаатанар. Эрилик Эристиин

туохт., эргэр. Көҥдөй, чөллөркөй дорҕоону таһаар. ☉ Литься, раздаваться громко и широко (о голосе)
Хаамыра аана аһыллыбыта, кулгааҕар диэри аллаччы амайбыт, чешскэй полицейскай фуражкалаах сирэй өҥөйбүтэ уонна улаханнык көндүөрүйбүтэ: — Сынньалаҥ! ФЮ ӨИЭТ

туохт.
1. Кутуруктаах буол. ☉ Иметь хвост
Били хара кириэспит аны өһөх хара кутуруктанан түгэҕэ биллибэт дириҥ далайга хойуостанар. «ХС»
2. көсп. Кэннигиттэн батыһа сылдьан кэтиир киһилэн (полицейскай агент о. д. а. тустарынан). ☉ Иметь хвост (о слежке)
«Питергэ тиийээт да …… кутуруктаммытым», — Владимир Ильич күлэр. З. Воскресенская (тылб.)

даҕ. Уулаах, иһигэр (киэлитигэр) оҕолоох (үксүгэр кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Уолларыллыбыт буос ынаҕы минеральнай туустардаах, битэмииннээх эбиискэлэринэн толору, былааннаммыт рационунан аһатыллар. ТВН ФБНь
Саас хаар халыҥыыр, буос сылгы күөлэһийээри көлөттүөн да сөп. ДьСИи
Буос тайах лаглаҕар талах синньигэс лабаатын ылҕаан сиэн уоһа обугулдьуйар. И. Гоголев
Үүтүнэн иитээччилэртэн барыларыттан индийскэй слоннар саамай уһуннук, ортотунан 21–23 ый устатыгар буос сылдьаллар. ДьДьДь
тюрк. боос, боҕаз
◊ Буос ырҕай кэпс., үөхс. — буос бээгэй. ☉ Толстопузый, толстобрюхий (о богачах)
[Маарыйа:] Ол буос ырҕай [Чоочо] баарына өтөх төҥүргэстэнэр, уот кыымнанар үһүө. В. Протодьяконов
Халлаан да хабырыта ыстаннын, сир да сиҥнэри бардын, Салҕаластыа этэ дуо маннык буос ырҕай [Америка полицейскайа]? Эрчимэн
Аҥала тойон буос ырҕай Адьас ыххай да ыххай. Тойорҕоон ыкта-түүрдэ, Тута таһырдьа үүрдэ. П. Дмитриев

сыһ.
1. Түс-бас майгыла нан, боччумнаахтык, дьоһуннаахтык, дьиппиэрдик (тутун). ☉ Солидно, степен но, серьёзно (держаться)
Бу быыбарга кулуба буолуоҕуттан ыла кини …… нүһэрдик туттар идэлэннэ. И. Гоголев
Сааһырбыт өттүлэрэ ордук нүһэрдик, боччумнаахтык тутталлара, хаалааччыларга сүбэ-ама биэрэллэрэ. В. Тарабукин
Полицейскайдар сүр нүһэрдик туттан сылдьаллар. ПП ОА
2. Сөҥ, улахан куолаһынан дьиппиэнник, итэҕэтиилээхтик (эт, с а ҥ а р). ☉ Гр о мко, весомо, полнозвучно, убедительно (говорить)
Түмэппий, үөрбүтүн туттуна сатаан, ордук нүһэрдик саҥаран, кытаанахтык туттан, аргыый аҕай остуолга ыкса тиийдэ. Амма Аччыгыйа
Удаҕан куолаһын уларытан, намылыччы сыыйан ыллыырын ууратан, ыардык, нүһэрдик туойан барда. Болот Боотур
Кырдьаҕас капитан салоҥҥа төттөрүтаары хаама сылдьан, нүһэрдик кэпсиирэ. И. Егоров
3. Бүтэҥи ньиргиэрдээхтик. ☉ Громко, глухо
Ыар самасыбааллар нүһэрдик күүгүнэһэн утары көрсөн ааһыталыыллар. В. Яковлев

даҕ.
1. Бөҕөтө суох, алдьанымтыа. ☉ Непрочный, ломкий, хрупкий
Кэбирэх мастан үөн арахпат (өс хоһ.). Биһиги Бэттиэмэ диэн күөл атаҕын, кэбирэх оттоох кэҥэс уолба ходуһаны хайытан тахсабыт. Э. Соколов
Ардах дохсуна астан хаалла гынан баран, кырыс сымнаҕаһа, кэбирэҕэ бэрт. Н. Павлов
2. Уустуга суох, дөбөҥ. ☉ Несложный, легкий, не составляющий труда, простой
Субу илииҥ иһигэр баар, букатын кэбирэх да суолу таба тайанан булбакка, сыра бөҕө быстааччы. Күннүк Уурастыырап. Кырдьык даҕаны, эртэн арахсар сүрдээх кэбирэх да эбит, дьон ол иһин даҕаны арахсаллара буолуо… А. Софронов
Оттон куурусса көстөрө өссө кэбирэх. Д. Таас
3. көсп., кэпс. Барыны бары олус чугастык ылынар уйан дууһалаах. ☉ Принимающий все близко к сердцу, впечатлительный
Ийэ сүрэҕин курдук оҕотун иннигэр кэбирэх, ичигэс, сымнаҕас, үтүө, амарах туох баар буолуой?! Н. Якутскай
Аата, кэбирэххин, ынах тэптэҕин аайы ытыыгын дуу? М. Доҕордуурап
Кинилэр [оҕонньоттор] чиргэл эттэригэр Күндьыл охсуутун уйаннар, Билигин кырдьаннар, кэхтэннэр, Кэбирэхтэр, уйаннар. И. Эртюков
♦ Кэбирэх сирэ (миэстэтэ) — ким эмэ ордук кыайтарар, мөлтөх өттө. ☉ Наиболее уязвимое, слабое место у кого-л., ахиллесова пята
[Киирик:] [кулаактар] ханан кэбирэх сири хааннаах тумустарынан тоҥсуйалларын көрөн, тыҥырахтарын-тумустарын бысталыыр буоларбыт. С. Ефремов
Кистэлэҥ үлэ араас ньымаларын баһылаабыт идэтийбит революционер Серго сидьиҥ полицейскай кэбирэх сирин таба тайаммыта. ЯАМ СД. [Миша:] Кинилэр кэбирэх сирдэрэ ханан баарын билиэхпитин наада… С. Михалков (тылб.)
ср. др.-тюрк. кеврэк ‘слабый, хрупкий, ломкий’