дьэбин уоһуй = потемнеть лицом, помрачнеть.

курус гын = момент, от куруй = II сразу помрачнеть, огорчиться; резко измениться в лице.

туохт. Хараҥар, хараар, боруор. ☉ Потемнеть, помрачнеть (о лице)
Бандьыыт кыһыл сирэйэ Былыттыы баланыйда. И. Гоголев
Уордайбыт курдук, күлүгүрэ ыыстыйан Улуу халлаан баланыйа барыарда. Д. Васильев

туохт. Чуҥкуй, кэрикуру буол, саҥата-иҥэтэ суох буол. ☉ Стать скучным, заскучать, помрачнеть
Куриль иэдэстэрин уҥуохтара таба тобугунуу хомпоруттан, сирэйэ хараҕа хараара бүппэҕирдэ.С. Курилов (тылб.). Походнай куукуна ыксатыгар утуйан сирэйдэрэ-харахтара бүппэҕирбит хааһы буһарааччылар мас тырыыҥкалыы тураллара. А. Гайдар (тылб.)

туохт.
1. Эриллэ-эриллэ, ытылла-ытылла сүүрүгүр (түргэн сүүрүктээх өрүс, үрэх туһунан). ☉ Течь, описывая круги, образовывать водовороты
Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт кэтит киэбэ-киэлитэ холорук ытыйбытын курдук төттөрү-таары чөмөрүйэ бурулуйбут. П. Ойуунускай
Муустаах муора хотун Тоҕус түүннээх күн тухары Бурулуйда, будулуйда, булкулунна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уубут нэһииччэ сиирэ-халты харбаан, субу атахпыт тумсугар кэлэн бурулуйа сыппыта. Н. Заболоцкай
2. Үлэлээн-хамсаан эбэтэр олус итииттэн дэлби бус, итииргээ. ☉ Обильно потеть (от духоты, жары), лосниться от пота
Арыт туран түһээммин, Кустуу сылдьар буоларым, Отуу чэйин биһирээммин, Бурулуйа буһарым. Күннүк Уурастыырап
Флорида электроплиткаҕа эт соркуойдаан бэркэ диэн бурулуйа турар. БИ СТ
3. көсп. Кыыһырбыт, түрдэстибит көрүҥнэн; харааһын, уорастый, сабыһын. ☉ Потемнеть лицом, помрачнеть, нахмуриться, насупиться
[Пал Палыч] төрүт да хара киһи хаана хайдах эрэ бурулуйан ылла. Н. Заболоцкай
Тоҕуоруйбут норуот Долгуйарга дылы гынна, Болуоссат үрдэ Бурулуйарга дылы буолла. С. Васильев. Кыра аайыттан кыҥкыйдыы, кыыһыран бурулуйа сылдьар аргыс мэһэйи эрэ оҥорооччу. Я. Семенов

I
туохт. Ыраахтан эбэтэр хараҥаҕа маҥхайан, сырдаан көһүн. ☉ Неясно белеть, смутно просвечивать издали или в темноте (о чём-л. белом)
Күөл мууһа, күөх халлаан курдук көҕөрөн, тунааран көстөр эбит. Н. Заболоцкай
Сүөдэр оргууй төбөтүн өндөтөн көрбүтэ — ийэтин оронун сыҥаһатыгар хараҥаҕа маҥан таҥас тунаарара. П. Аввакумов
Хаар үрүттэммит үүт курдук тунаарар. А. Фёдоров
ср. каракалп. түнериу ‘мрачнеть, помрачнеть’
II
1. аат. Туох эмэ сырдаан көстүүтэ. ☉ Лёгкая, застилающая что-л. пелена, дымка
Күөх хонуу үрүҥ тунаарынан бүрүллэн көстөр. П. Аввакумов
Халлаан оройо күп-күөх тунаар, онтон саҕахха намтаан истэҕин ахсын кылбайдар-кылбайан тымныынан тыйыһырбыт. Э. Соколов
Туундара! Эргиччи хаар да хаар, уҥуоргута-улаҕата көстүбэт үрүҥ тунаар! ГНА ТС
2. даҕ. суолт. Сырдаан көстөр. ☉ Застилающий пеленой, дымчатый
Куораты үрдүнэн эмиэ да былыт, эмиэ да туман — тунаар күдэн ыйаммыт этэ. Далан
Туруук хайа тумсугар Тунаар буруо унаарыйда. Эллэй
Тунаар толооннору үрдүлэринэн туйаарар чыычаахтар туойан дьырылаттылар. Д. Таас

сыһ.
1. Саба түһэр гына, тугу эмэ сабар гына. ☉ Так, чтобы нависало над чем-л. (надевать, натягивать)
Бу сонунан сабыччы кэбис. ПЭК СЯЯ
Сабыччы кэт. ПЭК СЯЯ
Уһаарба Уйбаан бэргэһэтин сабыччы түһэрэн, умса нөрүйэн миин иһэн сыпсырыйа олороро. И. Федосеев
Каракуль кубааҥкатын хааһыгар диэри сабыччы кэтэн кэбиспит. М. Шолохов (тылб.)
△ Хаастаргын, халтаһаларгын аллара саба түһэрэн. ☉ Нахмурив брови, с набрякшими веками
Сабыччы түспүт халтаһалаах, ыйаастыгас кыараҕас харахтаах, суптугур сэҥийэлээх сирэйэ ньолооруҥнаата. И. Никифоров
Николай хааһын сабыччы туттан, биир сиргэ турда. А. Сыромятникова
Кокоринов халтаһаларын сабыччы түһэрэн, иннин диэки сып-сытыытык көрөр. А. Фёдоров
Көп хаастарын сабыччы тутунна. П. Филиппов
2. Хараххын кыаратан, симиличчи, быһыччы (көр, одуулаа). ☉ Щурясь, прикрыв веками глаза (смотреть)
Түннүгүнэн тыган турар күн уотуттан хараҕа саатан, сабыччы көрөн олордо. Амма Аччыгыйа
Уһун кыламаннарын аннынан үчүгэй баҕайытык сабыччы көрүтэлиир. Георг. Васильев
Хараҕын сабыччы көрүтэлии-көрүтэлии саҥаран хобдьоордо. В. Протодьяконов
♦ Сабыччы тутун — кыыһырбыт, уордайбыт көрүҥнэн. ☉ Нахмуриться, насупиться, помрачнеть
Туоҕа Баатыр уордаахтык сабыччы туттубута, тугу эрэ суостааҕы этээри өгдөҥнөөбүтэ. Далан
Миитэрэй кэнникинэн саҥатаиҥэтэ аҕыйаан, сабыччы туттан сылдьар идэлэннэ. Н. Түгүнүүрэп
Сабыччы туттан хостон-хоско төттөрү-таары хаамыталыы-хаамыталыы, тугу да аһаабакка сырытта. А. Чехов (тылб.)

туохт.
1. Иһит түгэҕэр сыстан, кэһиэҕирэн, хаахтыйан ыыс амтаннан (хол., үүтү, хааһыны этэргэ). ☉ Подгорать, пригорать (напр., о молоке, каше)
Халлыбыт торҕо күөх халлаан соҕуруулуу-илин кытыыта ыыстыйбыт үүт үрүмэтинии сымнаҕастык тэтэрэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Хааһыҥ буспатах үһү дуо, буһарын ааһан ыыстыйбыт. Эрилик Эристиин
Үүтү кутуох иннинэ көстөрүүлэни тымныы уунан сайҕаатахха, үүт ыыстыйбат. ФВН ЭХК
2. Саһарымтый, ыыс араҕастыҥы өҥнөн. ☉ Становиться желтоватым, желтовато-красным
Маҥхайарын ааһан, ыыстыйа саһаран эрэр баттахтаах кырдьаҕас оҕонньору икки өттүттэн өйөөн таһаараллар. Н. Якутскай
Оҕонньор саһарымтыйан көстөр ыыстыйбыт бытыгын быыһынан тииһэ бараммыт айаҕа оҥоҥнообута. П. Аввакумов
Сиэмэ хаҕа ыыстыйа буһуутун, кытаатарын кытта хомуйуллуохтаах. ААФ ОИОИС
3. Хойдон хараҥаран көһүн, хойун (хол., былыты, буруону этэргэ). ☉ Сгущаться, темнеть (напр., о туче, дыме)
Ыыстыйбыт тумаҥҥа сууланан, Ый былыт быыһынан төҥкөйдө. П. Тобуруокап
Ол икки ардыгар былыт халҕаһата эбии ыыстыйан, аһаҕас сири саба бүрүйэр. М. Доҕордуурап
Ыыс быдаан буруо …… салгын сиигиниин холбоһон, ыыстыйан сир ньуурун сабар. НТГ СУоС
4. көсп. Кыыһыран хаанныын-сиинниин уларый, дьэбидис гын, өс. ☉ Стать суровым, злым, помрачнеть
Баайдар сэргэхсийэ түстүлэр, кыыһыран ыыстыйбыттара ааһан барда. М. Доҕордуурап
«Утары куоластаабыппытыгар Тэптиргээнэп сирэйдиин-харахтыын ыыстыйан хаалла эбээт», — Сэмэнчик күлэн саһыгыраата. В. Протодьяконов
Ити тылы истээт, Доргууйап арыы саһыл хаана ыыстыйа түстэ. «ХС»

I
туохт.
1. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, тощать
Оҕотук, намчы уонна туох да көмүскэлэ-хаххата суох Аанчык баай ыар үлэтигэр тосту холлор, дьүдьэйэр. Суорун Омоллоон
Тойон ыҥырыалаах сайын от өҥ буолааччы, оччоҕо сүөһү кыһын холлубат. Л. Габышев
Кыайан уойбакка арҕахха киирбэтэх эһэлэр дьүдьэйэн, ыран, холлон сорохторо кыһын тоҥон өлөллөр. ПАК
Хаарга аһаабыт сылгы тулуурдаах буолан холлон биэрбэт. АНП ССХТ
△ Сытый-ымый, дьүдьэй (аһы этэргэ). ☉ Портиться, протухать (о продуктах). Баар хаалбат, мал холлубат (өс хоһ.). Чэй өр туран амтана холлубут
2. Улам мөлтөөн, куһаҕан буол (күндьыл туһунан). ☉ Постепенно ухудшаться, портиться (о погоде). Халлааммыт кэнникинэн быһыыта-таһаата холлон барда, субу-субу ардыыр, тыалырар. СТБКТ
3. көсп. Санааҥ түһэн кыыһыр, кыйахан (туохтан эрэ табыллыбакка, хараастан). ☉ Расстраиваться, раздражаться
Микиитэ уол төрөөбүт дьонуттан аан маҥнай арахсыбыт абата дьэ киирдэ, санаата түстэ, холунна. Амма Аччыгыйа
4. харыс т. Кыайан кыатаммат буолан таҥаскар тахсан киир. ☉ Испражняться, ходить под себя (напр., о больном, парализованном человеке)
Ыстааныҥ кэннэ хап-хара. Кутталгар холлон кэбиспиккин! И. Гоголев. Оҕонньор наһаа буорайан таҥаһыгар холлор буолбут. СТБКТ
♦ Киҥэ (киҥэ-наара) холлор көр киҥ I
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборооборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Балыга суоҕуттан, аччыгыттан, сылайбыта бэрдиттэн киҥэ холлон сылдьар буолан, Микииппэр ньирэй тириитэ тортойбут сон дуомнаах уол эрэйдээҕи аһынарын оннугар мөҕөр. Н. Якутскай
Киһи баара холлуо дуо көр киһи I. Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, ону-маны билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэн-көрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ
Санаата холлор көр санаа II. Бу Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ини. Күндэ. Сирэйин быһыыта (сирэйэ) холлор кэпс. — туохтан эрэ самнан, санаата түһэн, сирэйэ-хараҕа саппаҕырар, арбы-сарбы буолар. ☉ Перемениться в лице, помрачнеть, потемнеть лицом, нахмуриться
[Микиитэ] Кыайан саҥарбата. Тапталлаахтык, эрэллээхтик көрөн мылаҥнаһа олорбут оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
[Лэкиэс:] Мин чахчы бардахпына, сирэйгит быһыыта холлуо эбээт. С. Ефремов. Барыбыт да аччыктааммыт сирэйбит быһыыта холунна. СТБКТ
ср. др.-тюрк., тюрк. хора ‘уменьшаться, убывать, худеть’
II
холуй диэнтэн бэй
туһ. [Түөһэйбит оҕонньор] топпукка холунна. П. Ойуунускай
Кини [Тиитэп] атын киһиэхэ оччо кэрэхсэбилэ суох суолу кэпсээн эрэргэ холунна быһыылаах. Амма Аччыгыйа
III
аат. Ыҥыыр, ат өрөҕөтүн курдуу баран, дьириминэн тардыллан бааллар, бирээскэлээх уһун быата. ☉ Широкий ремень седла или седёлки, затягиваемый под брюхом лошади, подпруга
Атын холунун тарда турар Охонооско Микиитэ тиийэн оргууй ботугураата. Амма Аччыгыйа
Ата даҕаны, холуннара босхо барыар диэри иһэ хам сыстан атырдьах ыйынааҕы иинэ хатан эрэр сөкү оту иҥсэлээхтик хабыалыыр. У. Нуолур
Ыҥыырым холуна быстан хаалбытын хаһан бу сылдьаммын оҥостобун? Н. Абыйчанин
ср. др.-тюрк. холан ‘поясной ремень, подпруга’, тув. колун ‘брюшная седельная подпруга’

1. аат.
2. Тимир салгыҥҥа оҕустаран, сииккэ ылларан буорту буоларыттан тахсар араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ (хол., алтаҥҥа) дьүһүннээх көлбөх, хох. ☉ Ржавчина
   Дьэбиҥҥэ ылларбыт. Дьэбин быһа сиэбит. Дьэбинин ыраастаа.  Алтан, көмүс дьэбинэ туох да сүрдээх күүстээх дьаат буолар куолута. А. Софронов
   Тимири дьэбин кэбирэтэр, киһини санаа алларытар. Күннүк Уурастыырап
   Сахалыы тыл баарын тухары, Эн тылыҥ дьэбиҥҥэ сиэппэтин. Эллэй
3. көсп. Санаа-майгы сүлүһүнэ, хоһоҕо, куһаҕана. ☉ Ехидство, злопамятность
   Сууйуом-тарыам Дьэбиҥҥит, ньоҕоххут килбэйиэр диэри, Өйгүт-сүрэххит ырааһырыар диэри. И. Алексеев
4. даҕ. суолт. Дьэбин курдук (араҕастыҥы-кыһыл, кытархай, кирпииччэ, чаҕылхай халлаан күөхтүҥү, от күөҕэ) өҥнөөх. ☉ Рыжий, цвета ржавчины (желтоватый, желто-красный, красно-бурый)
   Соххор содуома буолла, ый быыһа дьэбин кугас хараҥа тиксиһэ түһэн кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
   [Кытай Бахсылааны уус] Аҕыс анньыыны Адаарыччы аспыт курдук, Дьэбин күөх тиҥсири хара тиистэрэ Дьэбидийэн атыгыр гына түстүлэр. П. Ойуунускай. Күөх от араас өҥө - сырдык изумруд таас өҥүттэн оливковайга диэри, чаҕылхай күөхтэн дьэбин курдук араҕаска уонна күрэҥҥэ диэри - сүҥкэн хартыынаҕа курдук улахан куччугуй толбон буолан дэлэйэн сыталлар. ДСН Т
   ♦ Дьэбин амтаннаммыт - айаҕын амтана кубулуйбут, куһаҕан, хабархай амтаннаммыт (ыалдьан, арыгылаан). ☉ Ощущение неприятного, горьковатого вкуса во рту (у человека нездорового или накануне много выпившего алкоголя)
   [Яков] төбөтө дыҥ курдук, …… Айаҕа дьэбин курдук амтаннаммыт. Бэлэһэ кууран хаалбыт - утаппыта олус. Н. Заболоцкай. Дьэбин дьиэһий көр дьэбин уоһуй (уос)
5. Улуу Кудаҥса обургу …… дьэ, эбии дьэбин дьиэһийдэ, дьэ, эбии тыйыс дьүһүннэннэ. П. Ойуунускай. Дьэбин сирэй үөхс. - күлбэтүөрбэт, хаана кэйбэт, тымныы, дьэбидийбит сирэйдээх киһи. ☉ букв. ржавая рожа (о человеке с бесцветным или холодным, суровым лицом)
   Дьэ, хотуой, Дьэс иэдэс, Дьэбин сирэй, Хобуох эмэһэ, Хойуос тумус - Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэнхааҥҥыттан иэстиэм буолуо. П. Ойуунускай
   «Аҕам өстөөх хаххата Буолла, сууттааҥ!» диэбитэ. Ити иһин Павелы Кини өстөөх эһэтэ - дьэбин сирэй Сергей, Өлөрөөрү - кынчаалы Түүнү быһа биилээтэ. Эллэй. Дьэбин уоһуй (уос) - 1) сөбүлээбэккэ кыыһыран, күлүгүр, тыйыһыр (сирэй туһунан). ☉ Потемнеть (от злости, гнева), помрачнеть (о лице)
   [Сэдьүк оҕонньор] дьэбин уоһуйа түһээт, Уйбаанча диэки сүр хатыылаах баҕайытык көрбөхтөөбүтэ. Н. Якутскай
   △ Иҥиэтин, уорастый, тыйыһыр (хаан-сиин, киһи көрүҥэ бүтүннүүтэ). ☉ Иметь угрюмый, неприступный, мрачный вид
   Бадаайкын хаана-сиинэ быһытталанан, уруккутунааҕар өссө ордук дьэбин уоһуйбут этэ. Д. Таас
   Валерий быһыыта-майгыта биллэ уларыйда. Күлбэт-оонньообот, биир кэм дьэбин уоһуйан сылдьар. Софр. Данилов
   Мин эйигин кууспут күммэр Иккиһин төрөөбүтүм. Урукку дьэбин уоспут Дуолан Хара оннугар Ыраас халлаан боотура, өттүк баттанан Күлэн күлүмнүү турара. И. Гоголев; 2) дьиппиэн, дьэки-курус буол, курас, тымныы көрүҥнэн (үксүгэр айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Становиться хмурым, мрачным, пасмурным (обычно о погоде, дне, небе и т. д.); приобретать неуютный, холодный вид
   Былыт ордук хойуннаҕына, халлаан дьэбин уоһуйан, ыгыллан кэлитэлиир. Амма Аччыгыйа
   Саҥардыыҥыта аҕай үөрэ-көтө, тигинии-таҕыныы олорбут сайылыктар иччитэхсийэн, чуумпуран, дьэбин уоһан хаалбыттара. Н. Заболоцкай
   Хара тыа дьэбин уоһуйан иччилээхтик хараара барыйан турар. П. Филиппов
   ◊ Дьэбин уутун курдук - боруҥуй, кытарымтыйар, боруор (өҥнөөх). ☉ Темный, красно-бурый (цвет)
   Кини дьэбин уутун курдук боруҥуй харахтаах, орто уҥуохтаах, түөрт уончатын ааһан эрэр киһи. М. Доҕордуурап