прил
(вдоль) саадьаҕай; (поперек) ала

нареч. вдоль и поперёк; Саха сирин уһаты-туора сыыйбыта он исходил всю Якутию вдоль и поперёк # уһаты-туора хаамыма не нарушай общепринятого порядка.

ударять, стегать чем-л. (поперёк или вдоль тела); сискэ курбуулаа = стегануть по спине.

1. нареч. уһаты, устунан; разрезать материю вдоль таҥаһы устунан хайыталаа; вдоль по дороге суол устун; 2. предлог с род. п. устун, кыйа, батыпа; идти вдоль берега биэрэги кыйа бар; # вдоль и поперёк 1) уһа-ты-туора; изъездить страну вдоль и поперёк дойдуну упаты-туора кэрий; 2) баһыттан атаҕар диэри; я изучил эту книгу вдоль и попе- рек мин бу кинигэни баһыттан атаҕар диэри үөрэттим.

II несов., перерыть сов. что 1. (разрыть) дэлби хас; перерыть всё поле хонууну бүтүннүүтүн дэлби хас; 2. (разрыть поперёк) быһа хас; 3. разг. (в поисках чего-л.) түөрэ сүргэй.

I 1. поперечник || поперечный; бу күөл туората биэс биэрэстэ это озеро в поперечнике пять километров; алаас туората ширина аласа; дьиэ туора өһүөтэ поперечная балка дома; туора үрэх приток; 2. нареч. 1) поперёк; оҕуһу туора миин = садиться на быка поперёк; туора түс = падать поперёк; туора тут= держать что-л. поперёк; 2) в стороне, в отдалении || в сторону; туора тур = стоять в стороне; туора ой= отпрыгнуть в сторону; 3. перен. посторонний, чужой; туора дьон чужие люди; туора киһи көмөтө помощь постороннего человека # туора быһыылан = проявлять грубость; грубо нарушать общепринятый порядок; туора көр = возненавидеть; туора күрдьэх большая деревянная лопата (к-рой сгребают снег); туора кэмэлдьи дурной характер; дурные привычки; туора санаа задние мысли; туора тот= пресытиться жизнью; туораттан со стороны; туораттан киир = вмешиваться в чужие дела; туора түс = противиться чему-л.
II трёфа; трефы || трефовый; туора уон хараҕа десятка треф; туора тууһа трефовый туз.

туохт. Агдаттан холу туспа арааран, ойоҕостору ортотунан туора быһа охсон, арҕаһы эрэ хааллар. ☉ Отделив лопатку от грудной клетки и разрубив ребра поперек, оставить только холку (при разделке туши лошади). Миитээ оҕонньор сылгытын эттииригэр арҕастаата

туохт.
1. Тугу эмэ ортотуттан иҥнэр гына мииннэри уур, бырах. ☉ Положить или повесить что-л. длинное поперек чего-л. так, чтобы свисало
Түһэҕэр иэҕилиннэрэн, Түөһүгэр биллэҕиннэрэн, Көрүөх иннинэ көтөҕөн таһааран Көбүөргэ уурарын …… Сөрү диэн сөхпүтүм, Бэри диэн бэркиһээбитим. Болот Боотур
Көҥүл тустууга хайа талбыт хамсанан илиинэн, атаҕынан, куорпуһунан тардан, анньан төһүүлээн, биллэҕиннэрэн, көтөҕөн, сүгэн, садьыйан быраҕалыырга бөҕөс бэйэтигэр сөп саҥа албастары айан кэбистэҕинэ да көҥүлэ. Е. Неймохов
2. Уһун тугунан эмэ (хол., ураҕаһынан) тугу эмэ туора сырбат. ☉ Ударять длинным предметом (напр., шестом) поперек чего-л. «Истиэххин баҕардаххына — бу баар!» — Борукуоп, кыбдьыгырыы түһээт, Бүөккэни сискэ биллэҕиннэрдэ. В. Протодьяконов

м. 1. (действие) хайытыы, хайа быһыы; 2. (место) хайа быһыы, тыраҕас; юбка с разрезом хайа быһыылаах дьууппа; 3. (сечение) хайа быһыы; 4. горн, хаһыы. разрезать сов., разрезать несов. что 1. (на части) бысталаа, тыыр; 2. (вскрыть) хайыт, хайа быс; 3. (пройдя поперёк, сквозь что-л., разделить) хайыт.

аат. Агдаттан холу туспа арааран, ойоҕостору ортотунан туора быһа охсон, арҕаһы эрэ хаалларыы (сылгыны астааһын ньымата). ☉ Оставление только холки после того, как предварительно отделили лопатку от грудной клетки и разрубили ребра поперек (способ разделки туши лошади)
[Сахалар сылгыны] астыыр ньымалара: арҕастааһын, сааллааһын, түөстээһин, холун-буутун араарыы, хаһалааһын, үөрүктээһин. ААИ ОБСЫҮ