оказывать уважение, почтение; дьоһуннаан ыҥырыы особое почтительное приглашение.

нареч. почтительно, уважительно; с почтением, с уважением; былыргы пааматынньыктарга ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыахха = с уважением относиться к памятникам древности.

туохт. Кими эмэ улаханнык ытыктаан, убаастаан, эйэҕэстик сыһыаннаһан аһатсиэт, ыалдьыттат. ☉ Проявляя к кому-л. уважение, почтение, оказывать ему радушный прием, выказывать гостеприимство
Сэргэчээн кинилэргэ хоно кэлиэ, күндүлүөхтэрэ-маанылыахтара, ханныгын да иһин аҕалара буолуо этэ буоллаҕа. Болот Боотур
Аппанаас Харыалап обургуну, эрэллээх кулукууну аһат, күндүлээ-маанылаа, сомуорускай арыгыта кутан кулу, хаһата, сыалаах эттэ тардан кэбис. Л. Попов
Киэһэ дьиэлээхтэр, остуол тардан, хоноһолорун күндүлүүллэр-маанылыыллар. Н. Якутскай

туохт.
1. Олус сирийэн, сыныйан, өр болҕойон (батыһа) көр. ☉ Пристально смотреть, рассматривать кого-что-л., всматриваться во что-л. Тонолуппакка одуулаа.
□ Тараҕай [оҕонньор аата] оргууй туран, уол сэбэрэтин өөр да өр одуулаан турбахтаата. Н. Лугинов
Маша айылҕа араас дьиктилэрин, саҥа көрбүт курдук, кэрэхсээн одуулаата. М. Доҕордуурап
Били киһи эмискэччи тохтоон, миигин бэркэ болҕойон одуулаата. А. Бэрияк
2. кэпс. Сиилээн саҥар, сиилээ-хоһулаа. ☉ Осуждать, порицать
Эн сааһыҥ тухары киһи бөҕөнү сиилээтиҥ, одуулаатыҥ да, онтон дьэрэкээннээх саҕынньах кэппитиҥ көстүбэт. М. Доҕордуурап
— Үчүгэй аҕай, дьон одуулуоҕа манна туох баар үһүө. В. Яковлев
Маҥнай Мавра киһини барытын сирэрин, одуулуурун дьиктиргии санаабытым. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. адухла ‘любопытствовать, интересоваться’, куманд. адула ‘наблюдать’, адуула ‘почитать, оказывать почтение; наблюдать’

аат.
1. Өр, уһуннук, хараххын араарбакка көрүү. ☉ Внимательное разглядывание, рассматривание, пристальный взгляд. Болҕомтолоох одуу буолла
2. көсп. Сии-сэмэ, сиилээһин-хоһулааһын. ☉ Осуждение, нарекание; пересуды
Онно туох одуута баарый? Далан
[Хандыы:] Бэйэм көлөһүммүнэн сүөһүлэммитим одуу буоллаҕай. А. Фёдоров
Былыргы хараҥа үйэҕэ өбүгэлэрбит атын суолу кыайан тобулбатахтара сии-одуу буолуон сатаммат. Багдарыын Сүлбэ
♦ Одуу быһар көр быс
Мин илииматаҕым хайдах хамсыырын туораттан одуу быһан кэтээччилэр баалларын билэбин. В. Яковлев
«Кыыл таба тугутун курдук дии», — диэн Чуура иһигэр одуу быһар. Л. Попов
Кинилэри [Нарыйалааҕы] Степанида түннүгүнэн көрөн одуу быһа турда. Айысхаана
ср. телеут. аду ‘почтение, уважение’

туохт.
1. Инниҥ диэки токуччу түс, токуччу тутун (киһини, кыылы этэргэ); инниҥ диэки умса түһэн тур (хол., күөл хомуһун этэргэ). ☉ Нагибаться, наклоняться вперёд
Баабыскаһыт эмээхсин эмиэ утуйан тоҥхойон барда. ПЭК ОНЛЯ III
Тоҥмут тороххой хомустар Тоҥхойо суугунастылар. Баал Хабырыыс
Тоҕус киһи тоҥхойон туран, Кыайан олуйбат суон модун олуурдаах. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. Дорооболоһон, сүгүрүйэн, үҥэн-сүктэн төбөҕүн умса нөрүт; бүтүн бэйэҕинэн нөрүй. ☉ Кланяться, здороваясь, выражая почтение (головой, всем корпусом); преклонить голову, колени
Соҕотох эйиэхэ Тобуктаан тоҥхойобун, Сөһүргэстээн ньүрүйэбин. А. Софронов
Кыратык оонньоон тоҥхойон, Уруккулуу эҕэрдэ биэрдэ. С. Васильев
Күтэр Уйбаан үҥэн-сүктэн тоҥхойон сытта. Н. Заболоцкай
ср. алт. тоҥкай, хак. тонъхай ‘встать на четвереньки и склонить голову; нагнуться’, монг. тонгойх ‘наклоняться; наклонять голову’

даҕ.
1. Олус улахан, баараҕай (көрүҥүнэн, кээмэйинэн). ☉ Очень мощный, крупный, внушительных размеров
Кини [тиит] остуоруйаҕа этиллэр аарыма бухатыыр курдук аар тайҕаны быһар төбөтүнэн үрдээн көстөр. И. Данилов
Оҕо адьас кыратыттан ыла барыны билэ үөрэниэхтээх, оччоҕо эрэ кини төрөөбүт төрүт айылҕатын — аар тайҕатын, аарыма таас хайаларын таптыахтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
Мин хаамабын дьон бөлөҕөр, Бу аарыма тутуулары сөҕө: Мин дойдубар — Саха сиригэр Үүнүөхтэрэ эбээт маннык дьиэлэр. С. Данилов
Бэрт сэдэхтик көстөр муус үйэ аарымаларын (мамоннар тустарынан) бүтүн өлүктэрэ, дьардьамалара булуллан баран наука үлэһитин кулгааҕар тиийбэккэ хаалар түбэлтэлэрэ үгүс этэ. ГКН МҮАа
2. Ытык кырдьаҕас; кырдьаҕас уонна улахан (үксүн кыыл туһунан). ☉ Почтенных лет, старый и мудрый (обычно употр. как эпитет, выражающий почтение к старости); матерый (о животных)
Дьахталлардыын, оҕолордуун, аарыма кырдьаҕастардыын үлэҕэ утахтара хамматахтыы дьулуһаллар. М. Доҕордуурап
Миичээн иннигэр аарыма хардаҥ эһэ кинини уоттаах харахтарынан уун-утары көрөн турар эбит. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт.
1. Доҕордоох гын, доҕордуу гын. ☉ Сдружить кого-л. с кем-л., связывать узами дружбы
Ханна да баар буолларбыт, Үөрэх, үлэ биһигини доҕордуур. П. Тулааһынап
Нуучча доҕордоон саханы Өлүк бэйэтин үтүөртэ. Эллэй
2. кэпс. Кимиэхэ эмэ кэргэннэ бул, кими эмэ кэргэннээ. ☉ Содействовать кому-л. во вступлении в брак, находить кому-л. спутника жизни
Сотору атаскын доҕордоотохпуна сатаныыһы. Тойон дьиэбин туһааннаах доҕордуом. ПЭК СЯЯ
3. кэпс. Кимиэхэ эмэ аргыс, өйөбүл буолар эбэтэр бииргэ тугу эмэ гынар киһини биэр, ыыт. ☉ Выделять кому-л. спутника или помощника для выполнения какого-л. дела. Кинини доҕордоон ыыт, биир киһи кыайбат дьыалата. Оҕолорун доҕордоон ыыппыттар
△ Кимиэхэ эмэ тугу эмэ аргыс курдук биэр, анаа (куһаҕаны да, үчүгэйи да). ☉ Предназначать кого-что-л. в качестве постоянного спутника кому-чему-л. [Арыгы] Тойот улаатарын Тохтотон баран Торуоска мас доҕордуур. Өксөкүлээх Өлөксөй. Өскө оҕолоро соҕотоҕун дьиэҕэ утуйан хааллаҕына уот анньар үөттүрэҕи, эбэтэр сыпсыны оҕо таһыгар доҕордууллар. «Саха с.»
♦ Доҕордоотор доҕор үрд. - доҕорго сүгүрүйэн, ытыктаан өрө күүрүүлээхтик туһаайан этэр көһөр олук. Доҕотторуттан саамай ордуктара (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Лучший из друзей (торжественно-возвеличивающее обращение к другу, подчеркивающее особое почтение к нему; употр. с притяж. аффиксом)
Боһукуотай атыыһыт, доҕордоотор доҕорум. П. Ойуунускай
…Торуой уола Кууһуманы көрсөн баран эттэ: Доҕордоотор доҕорум, …… дьон күлүүтүгэр …… ыыттыҥ. Н. Павлов. Күндэлэй - барыбыт доҕордоотор доҕорбут. «ХС»

1. 1) честь, почёт, уважение || почётный; почтённый; мааны кырдьаҕастар почтённые старцы; мааны бастыҥын маанылаатылар они оказали ему большой почёт (букв. они почтили его лучшим почтением); 2) довольство, нега; мааныга үөскээбит выросший в довольстве; 2. 1) любимый; эбэтин мааны кыыһа любимая бабушкина внучка; 2) нарядный; мааны таҥастаах кыыс нарядная девушка.

аат.
1. Бииргэ төрөөбүттэргэ аҕа саастаах кыыс, дьахтар. ☉ Родная сестра, старшая по возрасту
Мин үс убайдаахпын уонна үс эдьиийдээхпин. Амма Аччыгыйа
[Атыыһыт Сүөдэр уола Кубаача] эдьиийин булан, Онно олорон үөрэннэ, Ойдо-ойдо самсанна. С. Васильев
Тыыннаах аҕаны эмиэ билбэтэх, арай көмөн эрэллэрин чуолкайдык өйдүүр. Аҕыс-сэттэ убайдардаах, эдьиийдэрдээх. «ХС»
2. Ийэ эбэтэр аҕа бииргэ төрөөбүтэ (кыыс, дьахтар). ☉ Сестра отца или матери, тётя
Манна ийэбинэн хаан эдьиийим баар. Н. Якутскай
Аҕам бииргэ төрөөбүт балтыгар, эдьиийбэр Мааппаҕа хонон иһэбин. «ХС»
3. Бэйэҕиттэн аҕа саастаах хайа баҕарар дьахтары ытыктаан ыҥырыы. ☉ Уважительное обращение к старшей по возрасту женщине
Эдьиийдэрим, балыстарым, Ааҕааччы атастарыам! Билигин туойар ырыам Эһиэхэҕэ санатыа: Сорох соҕотох убайын, Сорох күндү быраатын, сорох аналлаах атаһын. Баал Хабырыыс
Мин ийэм тэҥнээҕэ, эдьиийим, Эн бааргын мин үөрэ истэбин. Эллэй
Марыына Попованы кыратыттан кырдьаҕаһыгар тиийэ билинэн, Эдьиийбит диэн ытыктаан, таптаан аттаабыттара ыраатта. ӨӨ ДДьДТ
4. көсп. Сири-дойдуну (хол., төрөөбүт алааскын, күөлү, үрэҕи) ытыктаан ааттааһын. ☉ Уважительное называние почитаемых мест (напр., родного аласа, озера, реки)
Кэрэчээн эдьиийбит Элиэнэ, Иэдэскэр сардаҥа сандаарбыт, Саханы санньыардан турбутуҥ, Саас үйэ тухары уурайбыт! Эллэй. Саха сирэ сүгүрүйэр Модун Арассыыйаҕа: «Бэлэх биэрдим, — диир кини — Тииҥмин, кыһыл көмүспүн, Эн, дьэ, күндү эдьиийим, Холбоо күүскэр мин күүспүн!» П. Тобуруокап
◊ Эдьиийдээтэр эдьиийим үрд. — чугастык саныыр, ытыгылыыр, эрэнэр, күндү киһим диэн аҕа саастаах дьахтарга туһаайан этии. ☉ Обращение к старшей по возрасту, выражающее особое почтение
[Уолака:] Эдьиийдээтэр эдьиийбин ити иһин таптыыбын ээ, кэм сүрэҕэ чугас. Суорун Омоллоон
Иэйинньэҥүөрүнньэҥ Эдьиийдээтэр эдьиийбит, Баттаҕыҥ да маҥхайдар, Майгыҥ уларыйбата — Дьоҥҥо үтүөнү оҥорор Дьоһун санааҥ санньыйбата. Р. Баҕатаайыскай
[Сусанна Павловна:] Эдьиийдээтэр эдьиийим, мин баар-суох кистэлэҥмин, олоҕум сорун дуу, дьолун дуу эйиэхэ эрэ кэпсээри гынным. «ХС»
ср. др.-тюрк. ечэ, уйг. ача, алт. эдье ‘старшая сестра’