нареч. по-прежнему, по-старому; уруккулуу олороллор они живут по-старому.

II м. (способ летоисчисления) стиль (уйэни ааҕыы ньымата); по старому стилю эргэ стилинэн.

сыһ. Урут ааспыт кэмҥэ сыһыаннаан. ☉ По старинным меркам, по-старому
К.Г. Неустроев 1858 сыллаахха, уруккунан балаҕан ыйын уон тоҕус күнүгэр төрөөбүтэ. П. Филиппов
Ол баайыҥ уруккунан сойуус, билиҥҥинэн Арассыыйа туһаларыгар салгыы үлэлии турар. Н. Борисов

сыһ. Былыргы курдук, былыргыны үтүгүннэрэн. ☉ Как в старину, по старому образцу
Дьаһаллаах талыыта, Көрүүлээх үтүөтэ, Истиилээх бэрдэ, Былыргылыы быһыылаах, Уруккулуу туттунуулаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Харыйа иһигэр биир киэҥ баҕайы өтөх баар. Онно былыргылыы хатырык сарайдаах эргэ ампаар дьиэ баар. Күндэ. Эллэй эһэбит саҕаттан Эдэр дьоннор сэлэлээн, Былыргылыы быһыынан Ыһыах ыһан эрэбит. Н. Степанов

сыһ. Саҥалыы, аныгылыы буолбатах, уруккулуу. ☉ Не по-современному, по-старому
Чэ, аак оҥорорбутугар тиийэбит. Маннык эргэлии туттууну кытта биһиги охсуһуох тустаахпыт. Суорун Омоллоон
Күннээҕи үлэнэн хонуктарын эрэ булунар эргэлии дьулҕаннаахтар диэн сэбиэт бэрэссэдээтэлин саҥата сүр. М. Доҕордуурап
Эргэлии салаллан, дьаһанан олоруу түмүгэр биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр уларыта тутуу биллэр-көстөр хамсааһыны оҥоро илик. «Кыым»

1. сыһ. Урукку курдук, уруккуттан уларыйбакка. ☉ Как прежде, по-прежнему, по-старому
   Хаан кылгас тылын кэнниттэн, төтөлө суоҕунан аатырбыт Хасар ойон турда: «Аны уруккулуу олорор сатаммат». Н. Лугинов
   Үчүгэйиэн, дойдум тыала Сүрэхпин угуттуура, Умнуллубут ырыа тыла Уруккулуу сатарыыра. С. Данилов
   Кини кэлэктиип суолтатын уруккулуу өйдүү сылдьар. В. Яковлев
2. даҕ. суолт. Билиҥҥи кэм ирдэбилигэр сөп түбэспэт, хаалыылаах (хол., олох). ☉ Не отвечающий требованиям современной эпохи, отсталый (напр., о жизни)
   Дьаһаллаах талыыта, Көрүүлээх үтүөтэ, Истиилээх бэрдэ, Былыргылыы быһыылаах, Уруккулуу олохтоох, Эрдэтээҥҥилии идэлээх. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кэйээр олоҕун аймаабыт, уруккулуу олоҕу өрө-таҥнары туппут хамсааһыннары өйөөһүн, сүнньүнэн, көҥүлү хайдах өйдүүрүттэн тутулуктаммытын билигин дьэ өйдөөтө. Н. Лугинов

I
туохт.
1. Кими-тугу эмэ болҕойон көрөрүгэр кимиэхэ эмэ сөмүйэҕинэн, илиигинэн көрдөрөн биэр. ☉ Жестом обратить внимание, указать пальцем на кого-что-л.
Ким сытыы харахтаах урут көрөн сөмүйэлэринэн соҕуруу диэки ыйаллар: «Ол иһэр», — диэн хаһыытаһаллар. Эрилик Эристиин
Кэлбит ньиэмэс болуоссат диэки ыйда. Т. Сметанин
Покровскайга Платонов Илья Николаевич диэн ыйыттахпына, ким да билбэт. Ол оннугар Сэттэ Мэтээл диэтиҥ да, саастаах өттө, бэл, олорор дьиэтин ыйан биэриэҕэ. Д. Кустуров
2. Кими, тугу эмэ чорботон бэлиэтээн, эбэтэр аатын ааттаан, биллэр-көстөр гын. ☉ Выделить, отметить кого-что-л., обратить внимание на кого-что-л.. Айымньы итэҕэстэрин ыйан туран дакылаат оҥордо
□ Кинигэ кээмэйин кыччытаары, биллэр литератураны көтүттүм, ол оннугар сэдэхтик туттуллар архыып матырыйаалларын ыйан киллэрдим. ВВЕ СТИ
Аҕам Өнөртөн төрүттээх Ньукулай Сомсоонобу ыйбыта уонна аймаҕар Алексеев Дьөгүөрдээннээххэ тиийээр диэбитэ. КНЗ ОО
Түһээн куска сылдьыы — баҕа санааны ситиһэргэ ураты дьулуур наадатын ыйар. БРИ ТТ
Кини онно саха киһитэ туоска оҥорбут хаартатынан сирдэтэн сылдьыбыта. Туос хаарта сири сөпкө ыйарын олус сөхпүтэ. АЛА КК
3. Тугу эмэ толорорго дьаһал биэр. ☉ Распорядиться о чём-л., назначить, определить кому-л. сделать что-л. Үөһээ дойдуттан ыйытыыта суох сылдьарым иннигэр буруйдааннар, үөһээ Дьылҕа Тойон остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур
Нэһилиэгиҥ биэдэмэһин бараҥҥын көр. Бу дьахтарга боппууда бурдук сирэ биэдэмэскэ ыйыллан сылдьар. Кинээс эйигиттэн ыларга ыйда. Амма Аччыгыйа
[Чернышевскайы] Баҕанаҕа баайан, Өлүөр диэри түрмэлииргэ Ыраахтааҕы ыйар. Эллэй
4. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар сүбэлээн этэн биэр, өйдөт, санат. ☉ Указать, показать, подсказать кому-л. что-л. — Оннук
— Айдаар киһитин тэптэрэн биэрэр. — Оччоҕо эһиги, олоҕу курдары көрө сылдьааччылар, биһиэхэ ыйан биэриэххитин. Н. Лугинов
Сиэссийэ атын хас да кыттыылаахтара эргиэн үлэтэ мөлтөөбүтүн, …… маныаха сөптөөх түмүк оҥоһулла илигин ыйбыттар. М. Попов
Ол эрээри үгүстэр, алта уонун лаппа ааһан эрэр киһи үлэттэн тохтуурга сөбүн, үүммүт үйэҕэ кулуубу эрчимнээх саҥа киһи тутара наадатын ыйдылар. «Чолбон»
5. түөлбэ. Кими эмэ ханнык эмэ дуоһунаска эбэтэр үлэҕэ анаа. ☉ Назначить кого-л. на какую-л. должность или работу
Райздрав ыйда Чиринда балыыһатыгар. ДСЯЯ
ср. др.-тюрк., тюрк. ай ‘указывать, распоряжаться, руководить’
II
аат.
1. Түүн сырдаан көстөр халлаан эттигэ. ☉ Светящееся ночью отражённым солнечным светом небесное тело, луна. Ый сырдыга туналыйар
□ Көрүүй, аны ыйга да Көтөргө кыах баар үһү. П. Тобуруокап
Ый үргэллиин сөптөөх кэмигэр алтыһаллар. И. Сосин
Ый былыкка тимирдэҕинэ, сарсыныгар былыттаах күн буолар. ЧМА СТС СЭ
2. Дьылы-хонугу ааҕыы кэрдиис кэмэ: сыл уон икки гыммыттан биирэ. ☉ Мера времени: одна двенадцатая часть года, месяц
Лоокуут Ньургуһуҥҥа сылдьыбатаҕа биир ый буолла. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кыһыҥҥы хараҥа ыйдарга, сэтинньиттэн тохсунньу бүтүөр диэри, сымнаҕас хаардаах, хойуу мастаах үрэх эҥээринэн ыстаада үөрүн туталлар. «ХС»
Саха сирин эһэлэрэ, күһүнүгэр үчүгэйдик уойбут буоллахтарына, кыһынын алта аҥаар ыйы утуйан туорууллар. ПАК АаТХ
3. итэҕ., эргэр. Ойуун кыырар таҥаһыгар хаҥас түөһүн үөһээ өттүгэр тигиллибит, хаптаҕай төгүрүк тимиртэн оҥоһуллубут ый ойуута (ойуун Аллараа дойдуттан төннөн тахсарыгар суолун сырдатарга туһанара). ☉ Круглое, плоское металлическое изображение луны, пришитое над левой грудью на одежде шамана (это личная Луна шамана, используемая для освещения дороги при возвращении из Нижнего мира). Ойуун кыырар таҥаһыгар баар «күн» уонна «ый» иккиэн төгүрүк буолаллар, арай «күн» улахан соҕус буолар, кинилэр уопсай ааттара күн күһэҥэтэ дэнэр. ХИА КОВО
4. эмт. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмэ (халандаарынан аахтахха тоҕус ый). ☉ Полный период беременности у женщины (девять календарных месяцев)
Ыйа сиппит оҕо төрүөн иннинэ уһуна биэс уон сэнтимиэтир кэриҥэ уонна үс тыһыынча кыраамтан ордук ыйааһыннаах буолар. ЮВА ДьГ
♦ Мүөттээх ый калька. — кэргэннии буолан олоруу бастакы саамай дьоллоох, үөрүүлээх ыйа. ☉ Медовый месяц
«Коля, мүөттээх ыйгар, саахар курдук, ууллан хаалаайаҕын?» — дэһэллэр уонна ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ый баһыгар-атаҕар — бэрт дэҥҥэ, ыйга биирдэ эмэтэ. ☉ Очень редко, один-два раза в месяц (букв. у головы-ног месяца)
Остуоруйаһыт оҕонньор ый баһыгар-атаҕар аан дойду сонунун аҕалан сэргэхситэрэ. Софр. Данилов
Костя, толлон, миэхэ дьиэбэр ый баһыгар-атаҕар сылдьара. Н. Габышев
Онтон бэттэх ый баһыгар-атаҕар манна — нэһилиэк киинигэр кэлэ сылдьар буолбута. А. Бэрияк. Ый быһаҕаһа түөлбэ. — ый ортото. ☉ Середина месяца (букв. половина месяца)
Бу ый быһаҕаһыгар киириэм диэбитэ. ДСЯЯ. Ый быыһа хара- ҥа — ыйдаҥата суох буолан, туох да көстүбэт хараҥата, им балай (эргэ ый бүппүтүн кэннэ, саҥа ый үүнүөр диэри кэмҥэ буолар). ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная, тёмная ночь без луны (бывает между полнолунием и новолунием — букв. темень между месяцами)
Уйбаан ый быыһа хараҥаҕа күөлүн үрдүгэр өҥөс гына түспүтэ. Амма Аччыгыйа
Ый быыһа хараҥа түүҥҥэ мин Ырыабын дьаарыстыы хонобун. Күннүк Уурастыырап
Күһүҥҥү им балай, ый быыһа хараҥа түүн этэ. Н. Якутскай. Ый дьиэлэммит — тыаллаах-куустаах ардах, хаар буолаары гыннаҕына, ыйы тула сырдык төгүрүк баар буоларын этэллэр. ☉ Светлый круг вокруг луны (возникает к изменению погоды, обычно к осадкам — букв. у месяца дом появился)
Ыйбыт дьиэлэммит. Уһун былыт кэлээри, хаардаары гынар быһыылаах. И. Никифоров
«Ый дьиэлэммит, — диир булчут, — ол аата буурҕа түһээри гыннаҕа». Тэки Одулок (тылб.). Ыйыгар (ыйыгар-күнүгэр) тиийбит харыс. — төрүүрэ букатын чугаһаабыт, бүтэһик ыйыгар сылдьар (дьахтар туһунан). ☉ Находится на последнем месяце беременности (букв. достигла месяца)
Ыйыгаркүнүгэр тиийэн хаалта. ПЭК СЯЯ
Маайа ыйыгар тиийэн сылдьар. «ХС»
Ити дьахтар сотору төрүө — ыйыгар тиийбит. «Кыым». Ыйын көрбүт (таҥаһыгар көрбүт) харыс. — дьахтар ыйданарын ханалытан, сымнатан этии. ☉ Начались месячные, менструация у женщины (букв. увидела месяц). Ый ытабыла — саҥа таһааран, уһуннук, киһи уйулҕата хамсыах курдук, ытааһын. ☉ Громкий, отчаянный, безутешный плач
Уйаара-кэйээрэ биллибэт уу ортотунан тус хоту устан доллойо турбут кыракый мас тыылаах соҕотох кыысчаан ый ытабыла бу баарга дылы. Н. Лугинов. Ый ытыытын ытыыр (ый ытыыр) — кыатаммакка, тохтоло суох, саҥа таһааран ытыыр. ☉ Плакать безудержно, безутешно и громко
Ол Нэлэгэр [сир аата] ханнааҕы мэччирэҥэ кэлиэй, онно сайылаабыт сүөһү туох дуоннаахтык уойуой? Ол иһин оҕонньорум, «Бостуой кэлэммин», — диэн, ый ытыытын ытыыр. Далан
Кинини [кыыһы] хаар маҥан эбэтэ Аҕаалта биирдэ ый ытаан, Боруоҥҥа сылдьара аҕата, Ийэтэ өлбүтэ сутаан. Таллан Бүрэ
Чоҕонной оҕонньор барахсан Соҕотох соргулаах соноҕоһо Суол ортотугар охтубутуттан Сой-соҥуу, ый ытыы олорбута. «ХС»
— Мэнээк ый ытыытын ытаама, тохтоо, — Пущин саба саҥарбыта. В. Ажаев (тылб.)
◊ Алтынньы ый көр алтынньы
Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр: «Алтынньы ый бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», — диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
Алтынньы ый уон түөрт күнүгэр сымыйа пааспарынан …… узбек омук киһитэ буолан, Тамерлан куоракка барбыт. Эрилик Эристиин
Атырдьах ыйа көр атыр- дьах. Кинилэр [булчуттар] бу алар ортотугар атырдьах ыйын куйааһыгар мап-маҕан хомурах хаар үллэн сытарын дьиктиргии көрөллөрө. И. Данилов
Кини звенота 1964 сылга, атырдьах ыйын саҥатыгар улаханнык хаһыҥнаабытын үрдүнэн, балайда үрдүк үүнүүнү ылбыта. П. Егоров
Ахсынньы ый көр ахсынньы. Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
Ахсынньы ый сүүрбэ түөрт күнүгэр үрүҥнэр күн ортотун саҕана нэһилиэнньэ мунньаҕын ыҥырбыттара да, ким да кэлбэтэҕэ. И. Бочкарёв
Балаҕан ыйа көр балаҕан. Быйылгы дьыл, балаҕан ыйын сүүрбэ үс күнүгэр Түүлээх Уллуҥах уонна Сылгыһыт Наһаар диэн дьон «Кыһыл сулус» холкуос кулунун уоран сиэтилэр. Суорун Омоллоон
Быйыл балаҕан ыйыгар Саҥа дьиэҕэ киирдибит, Ыраах халлааммыт ыйыгар Аракыатанан тиийдибит. И. Эртюков. Балык ыыр ыйа (балык ыйа) түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц, когда рыба мечет икру, или месяц рыбы). Бу алаас балык ыыр ыйыгар көҕөрөннаҕаран наһаа тупсар. Бокуруоп ыйа көр Бокуруоп. Бокуруоп ыйыгар (алтынньы уон түөрт күнүттэн) сахаҕа кыһын саҕаланар. Бокуруоп ыйыгар кыһыҥҥы ууллубат хаар түһэр. Бурдук ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бурдук буһар, хомуллар ыйа). ☉ Август (месяц уборки хлебных злаков, месяц жатвы). Бурдук ыйын бүтүүтэ хаһыҥныан сөп. Бырдах ыйа түөлбэ. — Үт сахалара бэс ыйын итинник ааттыыллар (бырдах бэс ыйыгар саамай хойуутук үгэннээн түһэрин иһин). ☉ У удских якутов: июнь (букв. комариный месяц)
Бэс ыйа көр бэс. Бэс ыйыгар Бээчээн муннун үлүппүтүгэр дылы (өс ном.). Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
Бэс ыйын бэртээхэй күннэрэ бүтэн, от ыйын умайар куйааһа саҕаланара бу ыган кэллэ. М. Доҕордуурап
Дьахтар ыйа — ый II 4 диэн курдук. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмин дьахтар ыйа диэн ааттыыбыт. Кулун тутар ый көр кулун. Тиһэҕэр, кулун тутар ыйга биир дьыалаҕа түбэспит доҕорун Козловскайы уонна Верхоленскайга сыылкаҕа олорон күрээн иһэн тутуллубут Булановы кытта биир хаамыраҕа укпуттара. П. Филиппов
Кулун тутар ый тибиитэ-хаһыыта дэлэтэ дуо — бүгүнү быһа көмөн-көмөн баран, өссө түүннэри типтэ. Бэс Дьарааһын. Күн тахсар ыйа түөлбэ. — тохсунньу ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: январь (букв. месяц первого появления солнца)
Муус устар ый көр муус. Кыһыҥҥы кыыдааннаах тымныы кылыҥын кыайан-хотон эрэр муус устар ыйдааҕы күн уота күлүмүрдүүр күөх халлаан күөнүттэн …… улуу дойду уорҕатын угуттуу турда. Эрилик Эристиин
Муус устар ый эргэтэ эрээри, хаар ханан да суох. «ХС». Мэхээлэйэп ыйа түөлбэ., эргэр. — сэтинньи ый. ☉ Ноябрь (раньше в этом месяце — 8 ноября — отмечался Михайлов день). Урут Алдан өрүһү Мэхээлэйэп ыйын ортотугар сыарҕалаах атынан туоруур этилэр. Ньукуола ыйа эргэр. — ахсынньы ый (сахалар икки Ньукуолун күннээхтэр: сааскы Ньукуолун, кыһыҥҥы Ньукуолун. Сааскы Ньукуолун эргэ истиилинэн ыам ыйын 9 күнүгэр, саҥа истиилинэн ыам ыйын 22 күнүгэр, оттон кыһыҥҥы Ньукуолун эргэ истиилинэн ахсынньы 6 күнүгэр, саҥа истиилинэн ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэллэр. Бу ый аата кыһыҥҥы Ньукуолунтан сибээстээх). ☉ Декабрь (Никола, святой Николай, особенно почитаемый якутами
Якуты дважды отмечали Николин день: весенний — 9 мая по старому стилю (22 мая по новому стилю) и зимний — 6 декабря по старому стилю (19 декабря по новому стилю). Название данного месяца исходит от зимнего Николы). Оҕолоох саарар ыйа түөлбэ., көр оҕолоох. Кус-хаас саарар ыйын хотугу сахалар …… оҕолоох саарар ыйа диэн ааттыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Оҕолоох хаас ыйа түөлбэ., көр оҕо- лоох. Атырдьах ыйын Булуҥҥа оҕолоох хаас ыйа дииллэрэ. ДСЯЯ
Олунньу ый көр олунньу. Болугур оҕонньор сиэнэ кыыска былыргы кыһалҕалаах олоҕун кэпсии олордоҕуна, олунньу ыйдааҕы кылгас күн хайы-сахха кырдал сыырын кэтэҕэр түһэр. Н. Якутскай
1881 сыллааҕы олунньу ыйга университет олоҕор улахан долгуйуулаах хамсааһын буолбута. П. Филиппов. Ортоку кыһыҥҥы ый түөлбэ. — ахсынньы ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар (кинилэр үс кыһыҥҥы ыйдаахтар: сэтинньи — хараҥа күн ыйа, ахсынньы — ортоку кыһыҥҥы ый уонна тохсунньу — күн тахсар ыйа). ☉ У туруханских якутов: декабрь (букв. средний зимний месяц. Остальные зимние месяцы: ноябрь, январь). От кэбиһэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа (кэбиһэн, күрүөлээн оттоон бүтэр ый). ☉ Сентябрь (букв. месяц стогования сена)
От кэбиһэр ыйыгар 40 туонна оттоннохпутуна сатанар. От ыйа көр от. От ыйын уу чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
От ыйынааҕы ыраас халлаантан күн тохтоло суох кутаа уоту кутар. «ХС». Сара ыйа түөлбэ. — от ыйа (кус-хаас саарар ыйа). ☉ Июль (букв. линный месяц — месяц линьки птиц)
Сара ыйын ортото Хонорум түүн от отууга. «ХС». Сыарҕа ыйа көр сыарҕа. Сыарҕа ыйыгар бултуу ыраах бараллара. Сымыыт ыйа түөлбэ. — бэс ыйа (көтөрдөр сымыыт баттыыр кэмнэрэ). ☉ Июнь (букв. месяц, в котором птицы яйца несут). Сэмэнэп ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (1 сентября по старому стилю отмечался Семёнов день)
Урукку истиилинэн балаҕан ыйын 1 күнүгэр Сэмэнэп күнэ бэлиэтэнэрэ. Ол иһин балаҕан ыйын Сэмэнэп ыйа диэн ааттыыллара. Сэтинньи ый көр сэтинньи. Сэтинньи ый сэттис киэһэтин курдук дьэбиннээх хараҕынан борулус гына көрөн кэбистэ да, кэннинэн чинэрис гына түстэ. Ньургун Боотур
Сэтинньи ыйтан олунньу ортотугар диэри күн көстүбэт, халлаан сырдаабат, хоту дойду уһун түүнэ бүрүүкүүр. Н. Якутскай. Таба сүүлэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (букв. месяц, когда олени собираются для случки)
Тиргэ ыйа көр тиргэ. Толору ый — туолбут ый диэн курдук. Тохсунньу ый көр тохсунньу. Тохсунньу ый саҥатыгар Чөркөөххө уонча эрэ киһилээх дружина олордоҕуна, эмискэччи …… болкуобунньук Кудайаарап отучча киһилээх ойутан кэлэн, барыларын тутан ылар. Софр. Данилов
Кэпэрэтииби кытта кэпсэтиилэригэр икки сүүс буут собону уонна балтараа тыһыынча суумалаах түүлээҕи бултаан тохсунньу ый маҥнайгы чыыһылатыгар туттарарга сорук ыллылар. Күндэ. Тугут төрүүр, хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц рождения оленьих телят и прилёта гусей)
Тунах ыйа көр тунах. Биһиги онно [Бүлүүгэ] отучча буоламмыт тунах ыйын былаһын тухары түбэлэри кэрийэн тахсыбыппыт. «Чолбон»
Туолбут ый көр туол. Туолбут ый тыа быыһыгар ыйааммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Хаас барар ыйа көр хаас I. Хаас саарар ыйа көр хаас I. Хайах сиир ый көр хайах. Хараҥа күн ыйа түөлбэ. — сэтинньи ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: ноябрь (букв. месяц тёмной поры). Хараҥа күн ыйыгар бултуу тахсан бараннар, саас биирдэ кэлэллэр. Хотугу ый түөлбэ. — дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние (букв. северный месяц)
Хотугу ый умайар. ПЭК СЯЯ. Ыам ыйа — билиҥҥи халандаарынан төгүрүк сыл бэһис ыйа (саха былыргы халандаарынан сыл бастакы ыйа). ☉ Май, пятый месяц календарного года (по старинному якутскому календарю: первый месяц года — букв. месяц нереста)
Өйбөр өрүү тыыннаах баар: Сааскы күөх от, ыам ыйа, Көмүс дуйдаах сылабаар, Саламааттаах кытыйа. П. Тулааһынап
Кини [Г.И. Петровскай] ити сыл ыам ыйыгар Саха сириттэн Петроградка барар. «ХС»
Ыйдар ааттарыттан көстөрүнэн, былыргы сахаларга саҥа сыл күнүн ааҕыы ыам ыйыттан саҕаланар эбит диэн сабаҕалыахха сөп. ПАИ СМС. Ый өлүүтэ — ый сир күлүгэр киирэн хараҥарыыта. ☉ Лунное затмение (букв. умирание луны). Бэҕэһээ анаан-минээн ый өлүүтүн көрбүппүт. Ый саҥата — ый бастакы күннэрэ. ☉ Начало месяца, первые дни месяца
Ол курдук, ый саҥатыгар үүнээйи сиэмэтин ыһар да, олордор да сатаммат. ПАЕ МСТ
Ый бастакы күннэрэ ый саҥата диэн буолар. Ойуун III
Ый саҥатыгар кыһын хаар, сайын ардах буолар. ВСС ППУОЯ. Ыйы ыйынан — бүтүн ыйы быһа, биир ый устатын тухары; наһаа уһуннук. ☉ В течение всего месяца; очень долго
Норуот тылынан айымньытыгар былыр ыйы ыйынан толоруллар олоҥхолор бааллара диэн ахтыллар. «ХС»
Байыастар ыйы ыйынан, дьиэ сылааһын билбэккэ, хомурах хаары дьиэлэнэн сылдьыбыттара, тохтоло суох кыргыспыттара. Багдарыын Сүлбэ. Ый эргэтэ — ый бүтэһик күннэрэ. ☉ Последние дни месяца
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан. Ыспааһап ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бу ыйга эргэ истиилинэн үс Ыспааһап күнүн ылаллара: бастакы Ыспааһап атырдьах ыйын 1-кы күнүгэр, ортоку Ыспааһап 6-ка, кэнники (эбэтэр сыҕарым) Ыспааһап 16 чыыһылаҕа). ☉ Август (в этом месяце Спасов день отмечали трижды: первый Спас — 1 августа, второй — 6 августа и третий — 16 августа).
др.-тюрк., тюрк. ай

I
аат.
1. Мүнүүтэ, чаас, күн, сыл утумнаан солбуһуута. ☉ Последовательная смена минут, часов, дней, лет, время
Кэм ааһар. Уһун кэм. Кылгас кэм.  Кэм түргэн хардыынан ааһыыта, Эн, сэмэй кыыс оҕо, улаатыаҥ. С. Данилов
Кэм баартын билбэккэ хааллылар. Дьуон Дьаҥылы
Кини …… уонунан ааҕыллар араас кэмҥэ суруллубут үгүс хоһооннордоох. Ф. Софронов
△ Туох эмэ буола турар, буолбут эбэтэр буолуохтаах түгэнэ. ☉ Определенный момент, в который что-л. происходит
Аһыыр кэм. Сынньанар кэм.  Алтан чуораанынан айдааран Аастылар үөрэммит кэмнэрим. П. Тобуруокап
Уоппуска ылар да кэмэ чугаһаатаҕа буолуо. А. Федоров. Эбиэт кэмэ буолан, уулуссаҕа киһи элбээбит. М. Попов
△ Сыл, күн ханнык эмэ сорҕото. ☉ Пора, определенный период времени. Сааскы кэм.  Халлаан сырдыыр кэмэ… П. Тобуруокап
Тымныылаах кыһыҥҥы кэм ааһан, Киэҥ халлаан киэлитэ тунаарда. Күннүк Уурастыырап
Күн түөртүүр ынах кэмэ буолан, кыһыл көмүс көлөөскө курдук тырымныы, таҥнары санньыйан эрэрэ. М. Доҕордуурап
△ Хайа эмэ өттүнэн ураты бэлиэ кэрдиис бириэмэ. ☉ Период, эпоха
Сэрии кэмэ.  Былыт саппыт былыргытын Оҕонньоттор кэпсииллэр: «Ыраахтааҕы, баай былааһын Ыар кэмигэр», — дэһэллэр. С. Данилов
К.А. Воллосович эспэдииссийэтэ Омолой үрэҕэр четвертичнэй кэм дьапталҕаларын арыйбыта. И. Федосеев
Романовтар үс сүүс сыл ыраахтааҕылыыр кэмнэрин устата сахалартан үс сүүсчэкэни кыайбат орто уонна үрдүк үөрэхтээх киһи тахсыбыта. И. Аргунов
△ Туох эмэ саҕаланар, туолар түгэнэ. ☉ Момент наступления, исполнения чего-л., назначенное для чего-л. время
Болдьохтоох кэмҥэ мин Михайловка киирбитим. Н. Якутскай
Кэмнэрин иннинэ бүтэргэ Охсуулаах үлэнэн түһэллэр. Эрилик Эристиин
Эргэ барар кэмим кэллэ эбээт. Уон аҕыспын туоллум. Күндэ
Ыһыы үлэтэ саҕаланар кэмэ субу тирээн кэлбитэ. А. Бэрияк
2. Табыгастаах, тоҕоостоох түгэн. ☉ Подходящий момент, благоприятная пора
Тукаам, билигин сайылык халтаҥнаан, ынах үүтэ тардар кэмэ кэлэн барыа. М. Доҕордуурап
Күн киирэрэ чугаһаан, уу сылыйбыт кэмэ. Т. Сметанин
Күһүн — булт кэмэ. Доҕордоһуу т. Саас тыһы табалар төрүүр кэмнэрэ кэлэр. Н. Тарабукин (тылб.)
3. тыл үөр. Хайааһын хаһан буолбутун, буоларын эбэтэр буолуохтааҕын көрдөрөр туохтуур формата. ☉ В грамматике: форма глагола, относящая действие к прошедшему, настоящему или будущему времени
Ааспыт кэм. Билиҥҥи кэм. Кэлэр кэм.  Былыргы түүрдэр тылларыгар туохтуур ааспыт кэмин сэттэ көрүҥэ туттуллубут. АНК БТТ
Мэлдьи буолан ааспыт кэм билиҥҥи түүрдүү тылларга барыларыгар туттуллар. АНК БТТ
4. сыһ. түһүк тард. ф-гар: сөптөөх, табыгастаах бириэмэтигэр, тоҕооһугар. ☉ Своевременно, в свое время
Матырыйаалбытын кэмигэр хааччыйбаккалар эрэйдээтилэр, аҕыйах күммүт сүттэ. Н. Лугинов
Булчуттар түүлээҕи кэмигэр бултуулларын, тириитин, түүтүн өҥүн алдьаппакка тиирэллэригэр, хатаралларыгар бэрэбиэркэ оҥоробут. Н. Якутскай
Кэмигэр көрөн сотон кээһиэҥ — Тимир ыраастанан кылбачыйыа. Р. Баҕатаайыскай
5. тут. түһүк тард. ф-гар: уларыйбакка, урукку туругунан. ☉ Без изменений, по-старому, по-прежнему
[Лэкиэ:] Солуну билбэтим, кэмминэн соҕотох бэйэм этэҥҥэ сылдьабын. А. Софронов
Саапка бэйэтин кэминэн, балачча чуумпутук сылдьыбыта. Д. Таас
Өрдөөҕү эрээри кэминэн кэриэтэ сылдьар сиэрэй өҥнөөх көстүүмнээҕин кэттэ. У. Нуолур
Биһиги да кэммитинэн олоробут, туох да кэлбэт-барбат. А. Бэрияк
[Кэтириис:] Солун суох. Олоробут кэммитинэн. С. Ефремов
◊ Биир кэм көр биир
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Суорун Омоллоон
Санаабар, буулдьалара хойуута бэрт, биир кэм чып-чыбыгырас. И. Сосин. Кэрдиис кэм — туох эмэ сайдыытыгар ойуччу арааран көрүллэр туспа түгэн. ☉ Этап, стадия развития чего-л.
Кини [Дьокуускай] сүдү мөссүөнүгэр аан дойду култууратын сайдыытын бары кэрдиис кэмнэрэ көстөргө дылылар. Н. Лугинов
М.А. Шолохов килбиэннээх айымньылара …… киһи аймах уус-уран сайдыытыгар саҥа кэрдиис кэми арыйдылар. Софр. Данилов
Саха тылыгар сомоҕо домохтору үөрэтии историята икки бэлиэ кэрдиис кэмҥэ араарыллар. СЛСПҮО. Кэриим кэмэ — кыһыҥҥы суол туруута онно-манна иҥнигэһэ суох айанныыр кэм. ☉ Время становления зимника, зимней дороги, когда можно беспрепятственно ездить
Кинилэр саас кэриим кэмэ кэллэҕинэ, сыарҕа уйбатынан, көлө тардыбатынан таһаҕастанан киирэллэр. «ХС»
ср. алт. кем ‘пора, время; мера’
II
аат. Ханнык эмэ хайааһын, туох-эмэ буолар, оҥоһуллар чэрчитэ. ☉ Мера, предел осуществления, проявления чего-л.
Барытыгар кэмин билиэххэ.  [Арыгыны] кэмин таһынан иһэн Кэпсээнин киртиттэххитинэ, Алыс батыһан аһаан Аатын алдьаттаххытына [иэдэйиэххит]. Өксөкүлээх Өлөксөй. [Тимир көлө] кэмин көрдөрбөккө, Кэрдиитин биллэрбэккэ, Күүрэ-күүрэ түстэ, Күлүгүрэйэн истэ… П. Ойуунускай
ср. монг., бур. хэм ‘мера, предел, рамки, величина, объем’
III
аат. Сүһүрүүттэн тыҥырах аннынан үөскүүр ириҥэлээх искэҥ. ☉ Ногтоеда
[Гвоздиканы] илдьиритэн баран, «кэм» буолбут тыҥыраҕы [ногтоеданы] эмтииллэрэ эбитэ үһү. МАА ССКОЭҮү
ср. уйг. кэм ‘болезнь’
IV
сыһ. сыһыан т.
1. Ханныгын да иһин син оннук, оннук буолуон сөп диэн утаран этиини көрдөрөр (син, ханныгын да иһин, туох да диэбит иһин). ☉ Выражает уступительно-противительную оговорку говорящего по поводу высказываемого (все-таки, все же)
Дьиҥ сөбүлээн ылбыта буоллар, кэм таптыах, кэм сылаастык кэпсэтиэх этэ. П. Ойуунускай
Кэм эр киһи диэн эр киһи буоллаҕа. Н. Габышев
Кэм чугас күөрэйиэҥ эбээт! Н. Заболоцкай
2. Мэлдьи кэриэтэ буолар, үгүстүк хатыланар, сөбүлэммэт быһыынан сирэй-харах анньан, сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает порицание, укор говорящего по поводу чьих-л. часто повторяющихся действий
Кэм наадалаах күҥҥэ саҥарбаккыт, ньимиликээннэр буолаҕыт. А. Федоров. Кэм кимиэхэ эмэ албыннаппыт буолуо. С. Ефремов
3. Куруутун буолар атаҕастабыллаах эбэтэр табыллыбат быһыыттан саҥарааччы абарыытын, суланыытын, үҥсэргээһинин, санаата түһүүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование, жалобу, огорчение говорящего по поводу обычно повторяющихся случаев несправедливости и невезения
Кэм биһиги буруйдаах буолан иһиэхпит! Амма Аччыгыйа
Миэхэ кэм таһа буолуо! Н. Заболоцкай
Кэм биһиэнэ биһиэнин курдук. Эрчимэн
Ээ, ол иһин да, кэм оннук буолуо. Н. Габышев

аат. Баҕа санаа туолуута, туох эмэ үчүгэйтэн аһара астыныы, дуоһуйуу. ☉ Искренняя удовлетворенность от исполнения желания, чувство довольства и радости, счастье
Дьол икки хараҕа суох (өс хоһ.) Дьол, сор икки киһини кытта тэҥҥэ сылдьаллар (өс ном.). Таптал диэн дьол, оттон баай диэн күн кырааската (өс хоһ.). Биһиги барыбыт дьоло Ийэ дойдубут дьолуттан тутаахтаах. Суорун Омоллоон
Учуутал килиэбэ эрэйинэн кэлэр килиэп. Ол эрээри ити килиэби чахчы боруостаатым дии саныыртан ордук улахан дьол суох! Софр. Данилов. Утар. сор
♦ Дьолгун холбоо - кэргэннэн. ☉ Обзаводиться семьей, жениться или выходить замуж (букв. счастье свое соединить)
«Оҕобут этэҥҥэ үөрэҕин бүтэрэн, үчүгэй киһилиин дьолун холбуура буоллар», - диэн дьоно истэригэр бүөмчү баҕа санаалаахтара. Н. Лугинов
Кинээс Андрей кэргэнин таптыыр этэ, ол кэргэнэ өлбүтэ, онон аны атын дьахтары кытта дьолун холбоору оҥостор эбит дии. Л. Толстой (тылб.). Дьоло оонньоото - сотору өлөөрү гыммыт кырдьаҕас киһиэхэ дьоһуннаах булт тосхойон биэрдэҕинэ ити курдук этэллэр. ☉ Так говорят, когда старому человеку сопутствует большая удача в охоте (к скорой смерти)
Оҕонньор дьоло оонньоон, куобаҕын туһаҕыттан кыһыл саһылы ылла. «ХС»
◊ Дьолгун мүччү тутума (түһүмэ) - үчүгэй түбэлтэни куоттарыма, туһанан хаал. ☉ Не упускай благоприятного случая, пользуйся подвернувшейся удачей
Былыр, эдэр эрдэхпинэ, биирдэ дьолбун мүччү тутан турабын. М. Доҕордуурап
[Балбаара - Ааныскаҕа:] Дьолгун мүччү түһэн, эҥин-эҥин буолан көр эрэ. Эрилик Эристиин
Дьолгун мүччү тутума! Улааны ыл, ат оҥоһун уонна киниэхэ эһиги, мин курдук, үтүө доҕор буолуҥ. Н. Заболоцкай. Дьолгун тургутан көр - туох эмэ баҕараргын ситиһэргэ сорунан, бэйэҥ кыаххын бэрэбиэркэлэнэн көр. ☉ Искушать судьбу, чтобы достичь желаемого, проверять свою удачливость. Дьолгун тургутан көр, ыйыталас, баҕар, кэргэн буоларга сөбүлэһиэ. Дьолбун тургутан көрөөрү гынабын: быйыл Дьааҥыга тахсан бултуурга санана сылдьабын. Дьолу бул - баҕарбыт баҕа санааҕын сит, онтон дуоһуй. ☉ Достичь желаемого (получая удовлетворение от этого), найти свое счастье в чем-л.
Эдэр дьон эрэнсэн, итиитик таптаһан, Үлэттэн дьоллорун булбуттар. Күннүк Уурастыырап
Эҕэрдэ эһиэхэ, эдэр дьон! Тэҥнээхтэр кэргэннии буолбуккут, Олоххут кэскилин кэҥэтэн, Тапталга дьолгутун булбуккут. П. Тобуруокап
Холкуос дьоно сүбэнэн Дьоһун суолга туруммут - Холбоһуктаах үлэнэн Дьолун мантан булуммут. А. Абаҕыыныскай. Дьолу көрдөө - баҕарбыт баҕа санааҥ туоларын туһугар туруулас. ☉ Стараться, стремиться к тому, чтобы желаемое исполнилось, искать свое счастье
Тыа киһитэ манна бултуур, дьолун көрдүүр, үөрэр-көтөр, сынньанар. И. Данилов
Көҥүлү, дьолу көрдөөн ылбаттар, охсуһан кыайан ылаллар, эн да бэйэҥ дьолуҥ иһин охсус. М. Доҕордуурап
п.-монг. дьол