сыһ. Урут ааспыт кэмҥэ сыһыаннаан. ☉ По старинным меркам, по-старому
К.Г. Неустроев 1858 сыллаахха, уруккунан балаҕан ыйын уон тоҕус күнүгэр төрөөбүтэ. П. Филиппов
Ол баайыҥ уруккунан сойуус, билиҥҥинэн Арассыыйа туһаларыгар салгыы үлэлии турар. Н. Борисов

1. даҕ.
2. Урут буолан ааспыт кэмҥэ сыһыаннаах. ☉ Относящийся к давно прошедшему времени, прошлый, былой, давний
   Литература урукку үлэлэрин сыаналыырга кинилэр история хайа кэмигэр-кэрдиитигэр суруллубуттара хайаан да аахсыллыах тустаах. Амма Аччыгыйа
   Кырдьаҕас билигин даҕаны урукку эрчимиҥ баар эбит. С. Ефремов
   Биһиги бу да сырыыга эйэҕэстик, үөрэ-көтө көрүстүбүт уонна оҕо эрдэхпитинээҕи урукку доҕордоһуубут улам күүһүрэн, бөҕөргөөн истэ. А. Бэрияк
3. Бу иннинээҕи, ааспыттааҕы. ☉ Прежний, предыдущий
   Хаардьыт Бэргэн урукку сулуутунааҕар ордук элбэҕи үүрэн-түрүйэн аҕалбыт. Саха фольк. Дьөгүөссэ урукку ойоҕуттан биир уоллаах, оттон бу кэргэниттэн оҕото суох. А. Бэрияк
   Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына эрэ, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбот. Т. Сметанин
4. сыһ. суолт.
5. Урут, бу иннинэ буоларын курдук. ☉ Как и прежде, попрежнему
   Талба нэһилиэгэ маҥнай утаа уруккутунан олордо. Амма Аччыгыйа
   Дойдутугар тахсарыгар, уруккутугар холоон, мунду бөҕөнү сиэм дии саныыра да, биир мунду баһын хампы ыстаабатаҕа. Н. Якутскай
   Оо, бу киһи кырдьыбат да эбиккин, уруккуҥ курдук сыыдамҥын, үөрүнньэҥҥин. Софр. Данилов
   Арай Лида уку-суку соҕус, уруккутунуу наһаа мичилийэ үөрбэт. Т. Находкина
6. Өттүгэр аат дьөһүөлү кытта «бу иннинэ, урут» диэн суолталанар. ☉ С отыменным послелогом өттүгэр приобретает значение «до этого, раньше»
   Мин урукку өттүгэр дьон-норуот иннигэр тыл этэн, дакылаат оҥорон көрө илик этим. А. Бэрияк
   [Варвара:] Урукку өттүгэр маннык улахан баай, үтүө уруулаахпын диэн бэйэм кыра кыһалҕабын соҥнообот этим. С. Ефремов
   Никииппэрэп кинээс үс сүүсчэкэ сүөһүлээх, урукку өттүгэр наар атыыһыттыыр үгэстээх баай этэ. М. Доҕордуурап
7. аат суолт. Бу иннинээҕи ким, туох эмэ. ☉ Кто-что-л. до этого периода, прежде
   Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Кини төрөөбүт сирин-дойдутун хас ойуурун, сыһыытын, уруккутун, билиҥҥитин ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэр. Софр. Данилов
   Урукку эйигин эккирэтэр, хас хардыыҥ аайы тоһуйа сылдьар. Н. Лугинов
   ◊ Уруккута уруккутунан — уруккутун курдук, уларыйбатах. ☉ Оставаться таким же, не меняться
   Уруккута уруккутунан, кыракый уҥуохтаах, чап-чачархай бытыктаах, эбирдээх сирэйдээх. Амма Аччыгыйа
   Мин көрүүбэр, уруккута уруккутунан, өссө уойбут-топпут курдуга. Н. Босиков

1. аат. Урут буолан ааспыт биитэр соторутааҕыта буолбут туох эмэ. ☉ Давно прошедшее время, давнее прошлое; недавнее прошлое
   Таптаан, таалалаан үөскээбит Тайаадыйар тайҕабын Уруккутун-хойуккутун, Былыргытын-быйылгытын Түстээн-төлкөлөөн Туойан чугдаарар Күндү күнүм дьэ буолла! С. Зверев
   Сыана оҕо эппиэтэ хайдаҕыттан, уруккутунхойуккутун аахсыбакка туран, кырдьыктаахтык туруохтаах. Н. Лугинов
   Мөрүөн өрүһү одуулаһар, ол туран уруккуну-хойуккуну аттара саныыр. Д. Таас
2. даҕ. суолт. Урут биитэр соторутааҕыта буолан ааспыт, буолбут. ☉ Произошедший в давнем прошлом, былой; случившийся недавно, недавний
   Уруккухойукку аттары биэрэбин, урукку табаарыҥ кэлэн-баран хаалбыта. Саха фольк. Урукку-хойукку хоргутуһуу туһунан биһиги төрүт аахсыбат дьоммут. Эрилик Эристиин

I
сыһ.
1. Урукку кэмҥэ, оччолорго. ☉ Прежде, раньше, в те времена
Кини урут Иркутскайдааҕы уу ыстаансыйатын тутуутугар үлэлээбит. Суорун Омоллоон
Урут Лизаны кытта күүлэйдии сылдьан олорон кэпсэппит томторугар сытан эрэн, оччотооҕу кэрэ чаастарын ымпыгар-чымпыгар тиийэ аттара санаабыта. Д. Таас
Урут Үчүгэйгэ биир эмэ саха балаҕана онно-манна бытанан олорор буолара. Н. Заболоцкай
2. Ким эмэ иннинэ, бастакынан (тугу эмэ оҥор). ☉ Опережая кого-л., первым (делать что-л.)
Мариса урут сүүрэн тиийэн, дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин
Ким урут солоон бүтэрбит киһини испииһэктээн иһэр дуоската оҥоруохха. М. Доҕордуурап
Оннооҕор игирэлэртэн урут түспүт убай буолар. М. Чооруоһап
♦ Урут түс — ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын быһа түс, бастакынан оҥоро сатаа. ☉ Опережать кого-л. в чём-л., стремясь выделиться, выглядеть лучше кого-л.
Урут түһэн, аатыра охсоору гынар буоллаҕыҥ буолуо. Амма Аччыгыйа
Ордук дьон буолан, урут түһэн аһата оҕустахтара дии. «Чолбон»
Охоноос урут түһэн этэн кэбистэ. «ХС»
◊ Урут ааспыт кэм тыл үөр. — хайааһын саҥарыах быдан иннинэ буолбутун көрдөрөр кэм. ☉ Давнопрошедшее время глагола
Урут ааспыт кэм буолар халыыба -быт, буолбат халыыба -батах сыһыарыынан үөскүүр. ФГГ СТ. Урут сыһыат туохтуур тыл үөр. — сүрүн хайааһын буолуон иннинэ оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр туохтуур халыыба. ☉ Деепричастие предшествования
Урут сыһыат туохтуур олус киэҥник туттуллар, онон ардыгар этиигэ хас да төгүл субуруччу туруон сөп. ФГГ СТ. Урут түс – бастакынан бар, айаннаа. ☉ Идти, уходить, ехать первым, опережать кого-л.
Бастаабатахпына, кини бастыа, урут түспүт арыый барыстаахха дылы буолуо. Амма Аччыгыйа
Атын ыҥыырдыы турдаҕына, ыалга сылдьыам диэн баран, урут түһэн кэбистим. «Чолбон»
Өрүс уута манан сатала суох синньиир эбит, аара хас да борохуоту ситэн урут түстүбүт. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк. бурун, оза ‘прежде, раньше’, с.-юг. ор ‘в древности, когда-то’, монг. ур ‘прежде, раньше’
II
тыаһы үт. т. Мороду саҥатын үтүктүү. ☉ Подражание голосу чирка-клоктуна
Ол быыһыгар атыыр мородулар саҥалара «урут-урут» дэтэлээн ылаллара. С. Васильев
«Урутурут», — диэн үрүтүн үөһэ этэнтыынан, кутан-симэн кэбистэ мороду. Р. Кулаковскай

сыһ. Урукку сахтартан, бу кэм быдан инниттэн. ☉ С давних пор, с давних времён
Бу чараҥҥа урут-уруккуттан куртуйах үөрэ мустааччы. И. Никифоров

сыһ.
1. Хаһан эрэ (бу да иннинэ, кэлин даҕаны). ☉ Когдато (и до этого, и позже)
Урут-хойут киҥир-хаҥыр саҥарсыбыты аахсымыахха. Н. Якутскай
Кыыча урут-хойут Валерий туох үчүгэйи оҥорбутун өйдүү сатаабыта. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ иннинэ биитэр кэнниттэн. ☉ До или после кого-чего-л. [Кинээс Бииктэр:] Онон биһиги, ким да холкуоска урут-хойут киирбэтин диэн баппыыска оҥоһуннубут. Суорун Омоллоон
◊ Урут-хойут түһүс — иннигэр-кэннигэр да буоллар, син кэмигэр тугу эмэ гын. ☉ Чуть раньше или чуть позже кого-чего-л., то опережая, то отставая (один от другого), но вовремя делать что-л. Отторун, ардах да таммалаатар, урут-хойут түсүһэн син кэбистилэр.
□ Ити курдук урут-хойут түсүһэн, кинилэр өр үлэлээтилэр. Амма Аччыгыйа

прежний, прошлый, бывший, былой; давнишний, давний || прежде, давно; урукку үлэ прежняя работа; урукку олох прошлая жизнь; урукку кэргэнэ его бывшая жена; урукку дьылларга в былые годы; урукку үйэҕэ в давнюю эпоху; урукку курдук как прежде.

I нареч. прежде, раньше, до того; урут эрдэ турарым прежде я вставал рано; кини үлэтин биһигиттэн урут бүтэрдэ он закончил работу раньше нас; харчытын урут (урутунан) ылбыт он получил деньги авансом.
II 1) запал (одышка, обычно у лошадей); 2) недомогание в результате чрезмерного употребления жидкости (при сильной жажде —*у* * *человека).

adv. previously, before; урукку a. former