прил. 1. (полный ярости) уордаах, дохсун; 2. (страстно преданный) дьаарай, кыр; ярый враг кыр өстөөх.

прил. 1. (постоянный) уларыйбат, кубулуйбат, мэлдьи баар; неизменные привычки кубулуйбат үгэстэр; 2. (преданный) бигэ, эрэллээх; неизменный друг бигэ доҕор.

м. 1. рел. фанатик (бэйэтин итэҕэлин наһаа кытаанахтык тутуһар таҥараһыт киһи); 2. (страстно преданный делу человек) фанатик, наһаа ылларбыт киһи, наһаа умсугуйбут киһи (туох эмэ идеяҕа, санааҕа наһаа бэриниилээх киһи).

прил. 1. (идеологически направляющий) идейнэй; под идейным руководством коммунистической партии коммунистическай партия идейнэй салалтатынан; 2. (проникнутый передовой идеей) идейнэй, идеялаах; идейное искусство идеялаах искусство; 3. (преданный идее, убеждённый) идейнэй, идеяҕа бэриниилээх; он человек идейный кини идейнэй киһи.

нареч. 1. (постоянно) уларыппакка, кубулуппакка, мэлдьи биирдик; 2. (верно, преданно) эрэллээхтик.

прил. I. (преданный) эрэллээх, бэриниилээх; верный друг эрэллээх доҕор; 2. (надёжный, прочный) эрэбил, эрэбиллээх; верная опора эрэбил тирэх; 3. (правильный) таба, сөптөөх; верный перевод таба тылбаас; верная мысль сөптөөх санаа; 4. (меткий, безошибочный) бэргэн, сыыспат; верный глаз бэргэн харах; 5. (неизбежный) көстөн турар, саарбаҕа суох; верный выигрыш көстөн турар сүүйүү; идти на верную смерть көстөн турар өлүүгэ киирэн биэр.

даҕ.
1. Ханнык эмэ өйү-санааны, идиэйэни, идеологияны кытта сибээстээх, киниэхэ олоҕурар. ☉ Идейный (связанный с определенными идеями, идеологией)
Идейнэй мөккүөрдэр. Идейнэй охсуһуу.  Наассыйалар экономическай уонна идейнэй өттүнэн биир сомоҕолоро күүһүрүөҕэ. ССКП
2. Ханнык эмэ өйү-санааны, идиэйэни көрдөрөр, ыытар. ☉ Идейный (выражающий идею чего-л.)
Айымньы идейнэй сүрүн санаата. Хоһоон барыта идейнэй суолталаах. ОГГ ТЛ-8
Уопсастыбаны уларытан тэрийии идейнэй орудиета буолбута. ССКП
3. Бастаан иһэр идиэйэҕэ бэриниилээх. ☉ Идейный (преданный какой-л. идее, убежденный в ней)
Идейнэй, актыыбынай байыаһынан буолуохтааҕын биһиги умнуо суохтаахпыт. ПДИ КК
Идейнэй буһууну-хатыыны ыларыгар бары наадалаах усулуобуйалар бааллар. «ЭК»

аат.
1. Аармыйаҕа байыаннай сулууспаны толорор ураты чыына суох киһи. ☉ Рядовой военнослужащий армии, солдат
Кинини тула аҕыйах соҕус саллаат харабылга турбуттар. Эрилик Эристиин
Сэрии диэн үлэ буолар эбит ээ. Ким күүстээх, ким үлэҕэ кыайыылаах — ол үчүгэй саллаат. Т. Сметанин
2. көсп. Ким-туох эмэ соругун бэриниилээхтик, истигэнник толорооччу. ☉ Послушный и преданный исполнитель чьей-л. воли или борец за что-л., солдат. Өрөбөлүүссүйэ саллаата
□ Дуня мунньах ыҥыра Нэһилиэккэ барбыта
Дуня бары хампаанньа Туйгун, бастыҥ саллаата. Күннүк Уурастыырап
[Бадин:] Биһиги ити албан ааттаах баартыйа саллааттара буолабыт! С. Ефремов

нареч. 1. (преданно) бэриниилээхтик, сүрэхтэн; он верно служит родине кини төрөөбүт дойдутугар сүрэҕиттэн үлэлиир; 2. (правильно) таба, сопке; он верно решил задачу кини задачаны сепко онгорбут; 3. в знач. вводн. ел. кырдьык даҕаны, арааһа; он, верно, не придёт кырдьык даҕаны, кини кэлиэ суоҕа.

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый