1) имеющий остаток, излишек; с... остатком, с... излишком; ордуктаах түҥэтии мат. деление с остатком; 2) имеющий какое-л. преимущество; онон кини ордуктаах в этом его преимущество.

1. нареч. барыстаахтык, туһа-даахтык; 2. в знач. сказ. безл. барыстаах, табыгастаах; это мне очень выгодно 1) (даёт прибыль) бу миэхэ олус барыстаах; 2) (даёт преимущество) бу миэхэ олус табыгастаах.

1) протягивать руку, пытаясь схватить кого-что-л.; 2) перен. разг. в отриц. ф. намного превосходить, иметь явное преимущество (напр. в спортивных состязаниях); хапсаҕайга миигин сабдыппат я ему не пара в хапсагае (см. хапсаҕай 2).

аат.
1. Бэйэ туруорсан, ылсыһан көҕүлээһинэ, саҕалааһына. ☉ Инициатива, почин
Уой, дьэ, сад да сад! Хайаан да эн инициативаҕынан бу сады олордубуттара буолуо. И. Гоголев
Ханныгын да иһин эр киһи буоллаҕыҥ, онон инициатива эйиэхэ буолуохтаах. Н. Лугинов
Дьон инициативатын тууйар, киһи санаатын истиэн баҕарбат. В. Яковлев
2. Кими эмэ кыайа-хото тутуу, баһыйа тутуу. ☉ Превосходство, преимущество над кем-л.. Саахымакка бүгүҥҥү күрэхтэһиигэ үрүҥнээхтэр инициативаны ыллылар

даҕ.
1. Ордон, чорбойон хаалардаах, тобохтоох. ☉ Имеющий остаток, излишек
Бу ыйтан ордуктаах хаайыы тухарытыгар түөрт төгүл ыйытыллыбыттар. Эрилик Эристиин
Оттон илиинэн солооччулар уон биэстии буолан, икки аҥыы хайдан, иккилии аҥаар гааттан ордуктаах сири мээрэйдээн биригээдэнэн солууллар. М. Доҕордуурап
2. Тугунан эмэ үчүгэй, чорбойор өрүттээх. ☉ Лучший, имеющий преимущество в чём-л.
Эдэр ыанньыксыттар ынаҕы этэтэ суох ыаһын туох ордуктааҕын ким-хайа иннинэ өйдөөбүттэрэ уонна олохтообуттара. И. Данилов

аат.
1. хаарты. Атыттары барытын сиир хаарты мааһа (оонньуу аайы уларыйан иһэр). ☉ Козырь
«Һа, туус куоһур бэйэтинэн кэллэ, сүүс биир», — диэт Ипатий туус чиэрбэни нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
Суох, мин былыр көрбөтөҕүм Испэктээҕи, киинэни, Арай, тукаам, мин көрөрүм Туус куоһур элэҥниирин. П. Тулааһынап
2. көсп. Кимиэхэ эмэ тоҕоостоох түбэлтэҕэ туохха эмэ кыайыылаах тахсарыгар көмөлөһөр түгэн, чахчы. ☉ Козырь (преимущество, к-рое используется в нужный момент в споре, борьбе)
Кинилэр кулубаҕа хандьыдаатынан туруорар Сэмэннэрэ кыра куоһур, оттон биһиги Мэхээлэбит — туус куоһур! Н. Якутскай
Биһиги бырайыакпыт сүрүн уратыта — экэниэмийэлээһин. Ити биһиги туус куоһурбут. Н. Лугинов

1. сыһ.
2. Сабырыйан, ыйанан турар курдук, намылыччы. ☉ Нависнув над чем-л., свесившись
   Соҕотох Табаһытчаан баттаҕа эрэ уруккутунан сабырыччы үүнэн түспүтэ сүөргүтүк көстөр. Болот Боотур
   Сүүһүгэр сабырыччы ууруммут хара киэпкэлээх оҕонньор, хап-сабар эгдэҥэлээн кэлэн, чаанньыгар чэй кутта. А. Фёдоров
   Сиэрдийэни хотону туора истиэнэттэн балтараа миэтэрэ сабырыччы тэлгэтиллэр. СГК ТҮЧ
3. Төһөнү эрэ ааһа барар курдук, аһара. ☉ С превышением чего-л. (делать что-л.)
   Кини өссө нуорматын кыра соҕустук сабырыччы толорон олордоҕуна, биригэдьиир Макаар тиийэн кэллэ. Д. Таас
4. кэпс. Хаастаргын түрдэһиннэрэн, кыыһырбыттык туттан. ☉ Нахмурив брови, хмуро, насупившись, угрюмо
   Арай бу дуолан ыһыаҕын Астыммакка үүс олбоҕор Доодоҥ кырыктаах хараҕын Сабырыччы көрөн олорор. М. Ефимов
   Дьуурай …… өттүк баттанар, субу ыстанан кэбиһиэх курдук дьиппиэнник сабырыччы көрүтэлиир. А. Фёдоров
5. даҕ. суолт., кэпс. Тугунан эмэ кими-тугу эмэ сабырыйар, баһыйар. ☉ Имеющий преимущество перед кем-чем-л., превосходящий кого-что-л. в чём-л.
   Айдар бэйэтин саастыылаахтарыттан бары өттүнэн сабырыччы. Н. Лугинов
   Ленинскэй оройуон сылгылара уҥуохтарынан бөдөҥнөр, быдан халыҥнар, үктүүр ыйааһыннара эмиэ сабырыччы. АНП СЭЭ

I 1. возраст; оҕо саас детский возраст; эдэр саас молодость, молодые годы; кырдьар саас старческий возраст; саас ортолоох киһи человек средних лет; сааһым отутум мне тридцать лет; сааһа хаһый ? сколько ему лет?; уйэлээх саас прожитая жизнь; прожитые годы; манныгы үйэлээх сааспар көрбөтөҕүм я такого в жизни никогда не видел; сааһым тухары всю свою жизнь; саллар сааһым тухары за всю свою долгую жизнь; 2. разг. в ф. сааһыгар абсолютно, совершенно; сааһыгар этиэ суоҕа никогда в жизни он (этого) не скажет # саас баттаа = иметь преимущество в чём-л. перед, кем-л. как старший по возрасту; саас баттаһан = успеть что-л. до старости (напр. выполнить значительную работу, совершить дальнее путешествие и т. п.); (сокуоннай ) сааһын сиппит зрелый (о юноше или девушке, достигших 18-ти лет); сүүс сааһын быһа сиэбит одряхлевший.
II весна || весной; сандал саас поэт. лучезарная весна; саас хоту кустуохпут весной мы будем охотиться на уток на севере (в северных районах).
III слой; мас сааһа слой древесины; эт сааһа волокна мяса # саас-сааһынан кэпсээ = рассказывать обстоятельно, по порядку.

1) есть (твёрдую пищу — о человеке); есть кого-что-л., питаться кем-чем-л. (о др. живых существах); сүөһү оту сиир скот питается травой; эттэ сиэ = есть мясо; 2) разг. пожирать; истреблять, уничтожать; чыычаах буортулаах үөннэри сиир птички уничтожают вредных насекомых; абааһы сиэбэт , киһи өлөрбөт ни злой дух не пожирает, ни человек не убивает (т.е. полное ничтожество —формула самоуничижения); 3) сжигать (об огне, солнечных лучах, кислоте); уот сиэбэт , уу ылбат баар үһү загадка есть такое, что ни огонь не берёт, ни вода (күлүк тень); тэһэ (или дьөлө ) сиэ = прожечь дырочку; 4) добывать, промышлять (для себя); 5) присваивать; 6) кусать, жалить (о насекомых); 7) расходовать что-л. (в течение определённого времени); колхоз быйыл сиир оттоох колхоз имеет годичный запас сена (букв. колхоз имеет сено, которое он может расходовать в этом году); 8) разг. расходовать в большом количестве, поглощать; бу саа олус элбэх сэрээти сиир это ружьё поглощает очень много заряда; 9) бить (при игре в карты); брать, снимать (пешку, фигуру при игре в шашки, шахматы); куоһурунан сиэ = бить козырем; атынан пешканы сиэ = брать пешку конём; 10) разг. быть опасным для здоровья, для жизни; бу ат киһини сииһи эта лошадь убьёт человека; бу ыт сиэри гынна эта собака, того и гляди, набросится на человека; 11) разг. перен. сильно ругать, распекать # салгын сиэбит обветренный; сиэбиккин сиэ что ты ел раньше, то и теперь ешь (т.е. возьми, захвати, уничтожь —это тебе не впервой); сиэҕин сиэбит , аһыаҕын аһаабыт что он должен был съесть, он съел (т. е. он своё взял); сиэтэр да топпот он его одолевает; он имеет перед ним явное преимущество (напр. в спортивных играх; букв. он съест, да не насытится).

I
туохт.
1. Туохха эмэ ыйанан, намылыйан саба түс, таҥнары намылый. ☉ Нависать над чем-л., свешиваться, ниспадать с чего-л.
Балаҕанын сыбаҕа аллара сыҕаллан, …… түннүккэ таҥнары сабырыйбыт. Амма Аччыгыйа
Кыыс саҥата суох илиитин киһитин санныгар уурда, …… өтөр кыргыллыбатах баттаҕа моонньугар тиийэ үүнэн сабырыйан түспүтүн тарыйбахтаан көрдө. Н. Заболоцкай
Халлаан саҕаҕа ол ойуур нөҥүө өттүгэр түһэн сабырыйан турарга дылы. Н. Павлов
Эмискэ арҕах аанын таҥнары сабырыйбыт хаар үрэл гынарын кытта, соҕотохто хара баҕайы бэрикис гынна. А. Фёдоров
2. кэпс. Кээмэйгинэн төһөнү эрэ кыратык аһары бар, орт. ☉ Оказаться больше чего-л., превзойти кого-что-л. в чём-л. (напр., в количестве, весе, возрасте)
Туһаммыт суолбун Тоҕо умнуомуй, тойонуом! [От] Аҕыс быластан Арыый сабырыйа этэ. А. Софронов
Сарсыарда үс чаас саҕана уу быһыт айаҕар миэтэрэттэн сабырыйда. М. Доҕордуурап
Оҕонньор, сааһа төһө да сэттэ уонуттан сабырыйа бардар, билигин да лэс курдук толору эттээх-сииннээх. В. Яковлев
3. кэпс. Туохха эмэ кими-тугу эмэ баһый, чорбой. ☉ Иметь преимущество перед кем-чем-л., превосходить когочто-л. в чём-л. (напр., в каком-л. деле)
Аныгы ыччат былыргы биһигиттэн ыраах сабырыйа дьон эбээт. Амма Аччыгыйа
Дьонтон чахчы эргиччи чорбойор, сабырыйар эрэ буолан, дьону салайар дуоһунаска олороҕун. Н. Лугинов
Төһө эмэ кэргэннээх, оҕолоох ыал аҕата буолан баран, кырдьык даҕаны бу оскуоланы саҥардыы ааһан эрэр кыысчаантан туох атыннааҕый, кинини сабырыйар туох аҕа быһыы баарый? В. Яковлев
ср. др.-тюрк. йапры хулах ‘отвислое ухо’
II
дьүһ. туохт. Тулаҕын хаххалыыр, күлүктүүр курдук улахан көстүүлээх, киэҥ сабардааһыннаах буол. ☉ Закрывать, заслонять собой что-л., будучи крупных размеров
Куорат үрдүнэн уулаах быстах былыт ыаһыра сабырыйар. П. Аввакумов
Тоҥ тордох үүнэн, соноон, улаатан сабырыйан тахсан истэ. Н. Заболоцкай
Халлааҥҥа тиийэ хара буруо өрө сабырыйан таҕыста. «ХС»