м. 1. карт, куоһур; 2. (то, что даёт перевес в чём-л.) куоһур, ньыма; пустить в ход последний козырь тиһэх куоһургун тутун.

туохт.
1. хаарты. Куоһурунан түс. ☉ Козырять, ходить козырной картой. Киһитэ куоһурдаата
2. көсп., кэпс. Сылтах оҥоһун, куоһур тутун, киһиргээ. ☉ Козырять, хвастаться чем-л.
Билиитинэн куоһурдуур. — Өҥөй Өлөксөөн киитэрэйин киитэрэй …… тута бааччы эсер Белоцерковскай тылыгар …… сөрүөстэ түстэ, уонна онон куоһурдаата. В. Протодьяконов
Күн ыраахтааҕыны утарааччылар «кыра дьону көмүскүүбүт», — диэн куоһурдаан, бар дьон санаатын иирдэллэр. М. Доҕордуурап

даҕ. Киһини сөбүлэһиннэрэр, ылыннарар. ☉ Убедительный
Кини бэрт элбэх итэҕэтиилээх кэрэ уобарастары айан, саха театральнай искусствотыгар улахан кылааты оҥордо. Суорун Омоллоон
Биһиги бырайыакпыт сүрүн уратыта - экономичность. Биһиги туус куоһурбут. Саамай эрэллээх, итэҕэтиилээх аргумент - экономия. Н. Лугинов

1. боруоктаа диэнтэн атын. туһ. Дьаакып киһи кэргэнин иирдэр биир сүрүн куоһура дьахтар эриттэн арахсара аны боруоктаммат буолбутун кичэйэн туран бэлиэтиирэ буолар. ФЕВ УТУ
2. Туохха эмэ сөп буолбакка, сүгүн буолума, иирис; айдаар. ☉ Шумно проявлять свое недовольство чем-л., скандалить
   Бөлүүн кэлэн боруоктаммыта, айдаарбыта эбитэ дуу? Билбэт. Семен Семенович, таҥыннаран, хонноҕун анныттан өйөөн, дьиэтин диэки аҕалан эрэргэ дылыта. Р. Баҕатаайыскай

I
аат., хаарты. Хаарты оонньуутугар күүстээх хаарты: уон харах, туус. ☉ Стойка, сильная карта в игре: туз и десятка. Толору куоһур остуойканы мустум
II
аат.
1. Ампаар иһигэр мээккэ бурдугу кутар устуруустаах хаптаһынынан ыпсаран оҥоһуллубут дьааһыктар. ☉ Закром
Ампаарга остуойка дьааһыгар, Быһыыта, тыһыынча буут киирбит. Эрилик Эристиин
Остуойкалаах бурдук, ампаар, Чабычах, дьааһык, сылабаар Бааллар, туох да тыытыллыбатах. Дьуон Дьаҥылы
2. Остуолба үүтэ. ☉ Яма под столб. Остуойката хас
□ Баайдары үлэнэн көлүйэн Ыарахан таһаҕас тастарар
Толооҥҥо оскуола тэрийэн, Остуойка дьааматын хастарар. Эрилик Эристиин
Чэйиҥ, дириҥ остуойката хаһыахха, Маста суоруохха, акылаатта ууруохха. С. Васильев

I
аат.
1. Аска кутуллар аһыы амтаннаах бып-бытархай үрүҥ өҥнөөх тума. ☉ Соль. Күөскэр тууста кут
□ Тууһа суох да аһыы баар үһү (тааб.: табах)
Ынаҕын уоскутаары, бэйэтэ да уоскуйа таарыйа ынаҕар туус ытыһан аҕалан сиэттэ. В. Яковлев
Оччоҕо... Оччоҕо, доҕочуок, Олоххо, үлэҕэ таптал суох. Барыта, барыта болооччу, Тууһа суох ас курдук буолааччы. С. Данилов
2. хим. Кислота водородун оннугар металл холбоспутуттан үөскүүр бэссэстибэ. ☉ Вещество, в котором водород кислоты замещён металлом, соль (минеральные соли). Калий тууһа
□ Металл аатамнарыттан уонна кислота тобохторуттан оҥоһуллубут молекулалардаах уустук бэссэстибэни туус диэн ааттанар. КДМ Х
Сир анныттан уруудалары уонна туустары хостууллар. КЗА АҮө
Аһыыр аска белок, сыа, углевод, битэмииннэр, минеральнай туустар (микроэлеменнэр) ситэри баар буолуохтаахтар. ППА БЭССЭ
♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
[Алтан Садаҕа:] Айыы-хаан оҕолоро Киһиргэстэрэ диибин диэн Кимнээҕэр ордук, Тумсуларын тууһа Туохтааҕар да ордук, Айахтарын абата Атын үлүгэр... П. Ойуунускай
Бу баранаактар айахтарын абатын, тумсуларын тууһун истиҥ эрэ, киһини арааска балыйардаахтар, баҕастаахтар. Н. Заболоцкай. Харах уутун тууһа калька. — кыһалҕа, ыар санаа баттыга. ☉ Горечь слёз
Харах уутун тууһунан тураҥыран Эрбэһин отунан сабыллыбыт, Туруйа түспэт тумарата буолбут Туруу бараан дойдубут Кэмэ биллибэт кэтит таһаатын Кэхтэри билбэт кэскилинэн туруктаатыҥ. А. Абаҕыыныскай
Чуучугуруур туус тумус көр чуучугураа. Чуучугуруур туус тумус Хомпоруун Хотой баай Тойон оҕонньор аҕалаах. Күннүк Уурастыырап
◊ Туус иһитэ — туус кутан остуолга уурар иһит. ☉ Небольшой сосуд для соли, подаваемый к столу, солонка. Туус иһитинэ аҕал эрэ. Туус собуота — айылҕа тууһун аһылыкка туттуллар гына оҥорон таһаарар собуот. ☉ Завод для переработки соли
Кэмпэндээйитээҕи туус собуота Саха сирин бүтүннүүтүн кэриэтэ тууһунан хааччыйар. И. Данилов
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Туус маҥан таҥастаах дьахтар кэллэ, ити кимий? А. Софронов
Антах, халдьаайы үрдүгэр, үс туус маҥан ураһа көстөр. Суорун Омоллоон
Туус маҥан атынан Манчаары көтүтэр. Уол оҕо охтума, Аккыттан сууллума. Т. Сметанин
др.-тюрк. туз, тюрк. туз, дуз
II
аат., хаарты. Хаарты саамай улахан хараҕа (хаартыга соҕотох хараҕынан бэлиэтэнэр). ☉ Старшая в масти игральная карта с одним очком посредине, туз. Чиэрбэ тууһа. Туора тууһа
♦ Туус куоһур буол — туох эмэ мөккүөргэ, куотуһууга ордук сүүйүүлээх күүс буол. ☉ Служить наиболее сильным аргументом, козырным тузом в чём-л. (споре, соревновании)
Бырайыакпыт сүрүн уратыта — экэниэмийэлээһин — биһиги туус куоһурбут. Н. Лугинов. (Туус) куоһур тутун — тугунан эмэ өҥнөн, киһиргии тутун. ☉ Выставлять что-л. напоказ, хвастаться чем-л., козырять. Соҕуруу баран кэлбитинэн туус куоһур туттар

I
аат. Уҥуоҕа суох уһун синньигэс эттээх, сыыллан сыҕарыйар үөн. ☉ Червь
Ардах чиэрбэтэ мэлдьитин кэриэтэ сир кырсын анныгар буорга олорор. И. Сосин
Ордук элбэхтик хаппыыста силиһин сиир сахсырҕа чиэрбэтэ буулаабыта. ФНС ХО
Куобах тыҥатыгар бөкүнүк чиэрбэ икки көрүҥэ үөскүүр. ПМВ ССК
◊ Тиэрбэстээх чиэрбэлэр көр тиэрбэс
Моллюскалар тиэрбэстээх чиэрбэлэртэн үөскээбиттэрин эмбриология дааннайдара туоһулууллар. ББЕ З
II
1. аат., хаарты. Хаарты улууһа: уһуктаах төбөлөөх сүрэх курдук быһыылаах кыһыл харахтаах хаарты. ☉ Черви (карточная масть)
Муннуктарыгар чиэрбэ хараҕа ойуулаах сиэрэй сукуна чаппараахтаах. В. Протодьяконов
«Һа, туус куоһур бэйэтинэн кэллэ, сүүс биир», — диэт, Ипатий туус чиэрбэни нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
Никифоров кинээс хаана оонньоото, сирэйигэр чиэрбэ хаарты ойуутун курдук кыһыл мэҥнэр өтөн таҕыстылар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Уһуктаах төбөлөөх сүрэх курдук быһыылаах кыһыл харахтардаах (хаарты). ☉ Червонный, червовый (масть в картах)
Куочай саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар, онтон чиэрбэ тойонун Ууска ылан биэрэр. Суорун Омоллоон
[Кыыс] хараҕа хайдаҕа көстүбэт — чиэрбэ тууһугар маарынныыр хара таастаах ачыкылаах. Софр. Данилов
Буугунай дуу, чиэрбэ дуу тойонун талан ылан, торуонньа ууран баран, үс бырыыта бырыылыаҕыҥ. Дьолбут к. Тэҥн. буугунай, туора, эбиэн (эбиэннээх)

аат.
1. Кимиэхэтуохха эмэ өстөһөр, утарылаһар киһи. ☉ Тот, кто противодействует кому-чему-л., враждебно настроен против когочего-л., неприятель, противник
[Лааппыларгын, ыскылааккын] Уоттаатаххына, өрөбөлүүссүйэни, саҥа былааһы утарсааччы быһыытынан, ытыллыаҥ! — Иван Усов, олус абаран-сатаран, өссө ордук дьорҕойон турар. Н. Якутскай
Айымньыга …… дьон-сэргэ бэйэлэрин утарсааччыларын — баайдары утары өйдөрө-санаалара уһуктан барыыта …… итэҕэтиилээхтик арыллар. «Чолбон»
Пьердээх Долохов дьыалалара сабыллыбыт, дуэль туһугар ыраахтааҕы ол кэмҥэ олус кытаанахтык туттарын үрдүнэн, икки утарсааччылар бэйэлэрэ даҕаны, секунданнара даҕаны, буруйдаммакка хаалбыттар. Л. Толстой (тылб.)
2. Кимиэхэ-туохха эмэ харгыстаһар, мэһэйдэһэр-туорайдаһар киһи. ☉ Тот, кто препятствует, мешает кому-чему-л., недоброжелатель, противник
Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Ол үлэҕэ чэпчэтии оҥоһулларыгар утарсааччы кимий? Биһиги аҕабыт, күтүөппүтүнүүн! Л. Попов
Оннук мунньахтарга холкуос тэриллэрин утарсааччылар ордук дьорҕойоллор. И. Никифоров
Кырыс сир туһунан истиэхтэрин да баҕарбат уордаах утарсааччыларынан …… антипартийнай бөлөх кыттыылаахтарын эрэ ааттыахха сөп. Л. Брежнев (тылб.)
3. Кими эмэ кытта мөккүһэр, тылынан аахсар киһи. ☉ Тот, кто спорит по идейным соображениям, оппонент, противник
Платон Алексеевич түмүк тылын саҕалыырыгар кыыһырыан оннугар киэҥник мичээрдээн кэбистэ уонна …… чиҥ-чиҥник уурталаан, сүгэ-балта курдук түһэртээн, этэн киирэн барда. Ол былаһын тухары кини бэйэтин утарсааччытын кыратык да хооруйар, өһүргэтэр тылы туттан көрбөтө. Н. Заболоцкай
Марксизмы кириитикэлээччи Бернштейн кутталлаах утарсааччы. М. Прилежаева (тылб.)
[Сперанскай] ардыгар олох чахчылаах соруктарын толорор дьаһаллаах киһи буолан, күдээринэ үтүөҕэ баҕарааччылары сирэр, ардыгар кыһыылаах элэктээччи буола охсон хаалан, утарсааччыларын сүөргүлүүр. Л. Толстой (тылб.)
4. Күрэхтэһиигэ, тустууга илин былдьаһар, күрэхтэһэр киһиҥ. ☉ Соперник в состязании, борьбе, противник
Аны үгүс утарсааччытын көрүөх бэтэрээ өттүгэр өттүктээн охтордо. У. Ойуур
Дьэ эбитээ! Кэтэспитэ кэллэ! «Ыалдьан» олорор тустууга утарсааччытын чыпчылыйыах түгэнигэр тиэрэ хатыйан түһэрдэ. И. Семёнов
[Тустууктар] утарсааччыларыгар сытыытык киирэн, сыста түһээт, өмүтүннэрэн быраҕыылара — саамай сөбүлүүр куоһурдара. ССТ

I
аат.
1. Туох эмэ (үксүн сылгы) түөһүн илин өттө, иннэ. ☉ Грудь, нижняя часть груди (обычно лошади)
Кэлиҥҥи ат ситэн күөнүнэн сыарҕаҕа олорор киһиэхэ анньылынна. Софр. Данилов
Эһэ тохтообокко ааһа сүүрэн истэҕинэ, оҕолоро иннигэр түһэн күөнүгэр ыйаннылар. Т. Сметанин
Күрүөһүт сылгы бүтэйи күөнүнэн тоҕо анньар уонна көтөр. АГГ СТК
2. көсп. Туох эмэ инникилээн, бастаан иһэр чааһа. ☉ Передовая позиция, передний план, рубеж чего-л.
Оппоненнар уонна дьүүллэһиигэ кыттыыны ылбыт профессордар теоретическай физика күөнүгэр иһэр проблеманы көтөхпүт үлэни биир санаанан билиннилэр. «Кыым»
♦ Күөн былдьас — туохха эмэ инники, бастакы буоларга кимниин эмэ куоталас. ☉ Бороться за первенство в чем-л.
Түүрдэр оччотооҕу бөдөҥ судаарыстыбалары: Византияны, Ираны, Кытайы кытта күөн былдьаһар буолбуттара. АНК БТТ. Күөн көрүс — кими эмэ кытта күүскүн тургутус, туохха эмэ күрэхтэс. ☉ Противоборствовать, состязаться в чем-л. с кем-л. один на один, участвовать в поединке
Элбэх улуус ааттаахтарын кытта күөн көрсөн барыларын кыайбытым. И. Гоголев
Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн, уолдьаһан баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. Болот Боотур
Оччолорго икки күүс, икки уун-утары күүс, күөн көрсүбүттэрэ. «Кыым». Тэҥн. күрэс былдьас, күрэх былдьас. Күөн тутун — киминэн-тугунан эмэ тумус тутун, кими-тугу эмэ куоһур оҥоһун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве предмета гордости; козырять чем-л.
Бөһүөлэккэ биһиги күөлү кэрэхсээбитинэн тиийдибит, олохтоохтор, күөн туттан туран күөллэрин кэпсээбитинэн тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
Бэлиитикэ боппуруостарыгар мөккүөрдэргэ куурсун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
◊ Күөн көрсөөччү — биир бииргэ киирсээччилэртэн биирдэстэрэ. ☉ Один из участников поединка
Кэмниэ-кэнэҕэс үрэх тамаҕыттан аат ааттаан, сурах сураан иһэр күөн көрсөөччү көһүннэ. Далан. Күөн көрсүү (көрсүһүү) — туохха эмэ күүһү-кыаҕы холоһуу, ким кыайарын быһаарсыы. ☉ Поединок, единоборство
[Ыһыахха] олоҥхо, ырыа-тойук, үҥкүү-битии, күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
«Илиадаҕа» кинилэр [Ахилл уонна Гектор] күөн көрсүһүүлэрэ ойууланар. КФП БАаДИ
ср. пратюрк. көөҥ, көөн ‘грудь’
II
аат. Оонньооччу угар, туруорар харчытын суумата (сүүйүүлээх оонньууга). ☉ Кон, ставка (в игре)
[Киргиэлэй] көрсүбүт эрэ куоратчыттарыттан: «Сүүйтэрдим, баҕар, боруостаныам, күөн харчытына иэс аҕал», — диэн көрдөһөр үһү. Болот Боотур
[Халлаайап] бу түүн күөн буолар харчыта аҕыйаҕыттан санаата түһэн олорор. «ХС»

несов. о ком-чём, за кого-что көрдөс, көрдөһүүтэ түһэр. ходики только мн. разг. киирэлээх чаһы. ходить несов. 1. в разн. знач. хаамп, сырыт, бар; ребёнок начал ходить оҕо хааман эрэр; ходить в ногу тэҥҥэ хаамп; ходили поезда поеэдтар сылдьаллара; ходить на охоту булка сырыт; ходить по магазинам маҕаһыыннарга сырыт; 2. (быстро двигаться по поверхности) сүүрэлээ, элэҥнээ; рука с углём ходила по холсту чохтоох илиитэ холуста устун сүүрэлии-рэ; 3. (от одного к другому) бар, сырыт; письмо пошло ходить из рук в руки сурук илииттэн илиигэ бардар баран истэ; 4. (двигаться взад и вперёд) хаамп, сүүрэлээ; пила легко ходит эрбии чэпчэкитик сүүрэлиир; 5. (колыхаться, трястись) хамса а, мөҕүс, сыҕарыҥнаа; пол ходит под ногами хаамтахха муостата мөхсөр; 6. бар; часы ходят хорошо чаһы үчүгэйдик барар; 7. (ухаживать за кем-л.) көр-иһит, харай; ходить за больным ыарыһаҕы көр-иһит; 8. (носить что-л.) сырыт, кэтэ сырыт; ходить в очках ачыкыта кэтэ сырыт; ходить в шубе сонноох сырыт; 9. (в игре) хаамп, түс; ходить с козыря куоһурунан түс; # ходить в золоте көмүскэ суулан.