грубо противоречить кому-л., грубо препираться с кем-л.

склонный грубо противоречить, склонный к грубому препирательству; хадьар майгылаах киһи любитель противоречить, препираться; хадьар быһыы склонность к грубому препирательству.

туохт. Утары киирсэн охсус; утарылас, төттөрүлэс. ☉ Схватиться в борьбе; ссориться, препираться
Дьаныһан кэтиэлэһэ олорор сөбө суоҕун өйдөөт, кини [Самырова] тугу эрэ, соччо суолтата суоҕу ботугураат, тахсан барбыта. «ХС»
Эн, Устин, оҕо эрдэххиттэн, охсуһуук бөтүүк курдук, кими барытын кытта кэтиэлэһэҕин. М. Шолохов (тылб.)
Табалар тэйсэ түһэн баран, эмиэ кэтиэлэһэн бардылар. В. Санги (тылб.)

туохт., кэпс. Кимниин эмэ мөккүс, хадаардас. ☉ Грубо препираться, пререкаться с кем-л. «Һы, күнүүлээри гынаҕын дуу?» — Александра өрө баран хадьардаста. Софр. Данилов
Эн миигин кытта хадьардаһаргыттан туох да үчүгэй тахсыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Кини ыанньыксыттары кытта төһө да өтөр-өтөр хадьардаһарын, тылларын …… истэн биэрбэтин иһин толоругас, түргэн сырыылаах. Н. Заболоцкай

совм.-взаимн. от хап = 1) схватываться, хватать друг друга; тустааччы-лар илии илиилэриттэн хапсыһан ыллылар борцы схватились за руки; 2) схватываться, вступать в борьбу, состязание с кем-л.; эһэни кытта хапсыс= схватиться с медведем; футболга күүстээх команданы кытта хапсыстыбыт в футболе мы состязались с сильной командой; 3) вступать в спор, препираться; туохтан хапсыстыгыт? из-за чего вы с ним схватились?; 4) разг. достигать (какого-л. количества); харчыбыт мөһөөгү хапсыһыа дуо? а наберётся ли у нас сто рублей?; үүт ыама былааны хапсыһыа надой молока достигнет планового.

туохт.
1. Тарбаҕы тордуохтуу тутан ылсан баран тардыс (саха спортивнай оонньуута). ☉ Перетягивать друг друга, сцепившись согнутыми пальцами (обычно средним, указательным — якутская спортивная игра)
[Николай Николаевич] кэнэн үйэҕэ төрөөбүт буолан, улууһун түһүлгэтигэр тустубатах, арай тарбаҕынан көхөлөһөн уонна мас тардыһан кими да киһилээбэт этэ дэһэллэр. Хапсаҕай
2. көсп., кэпс. Туохтан эрэ баайсан тур (үксүгэр тылтан, туох эрэ солуута суохтан). ☉ Придираться, цепляться к словам, препираться, ругаться, не находя общего языка (обычно из-за пустяка)
[Кинээспит] тугунан эрэ баайсан, көхөлөһөн куорат суутунан эргитэн биһиги ходуһабытын былдьыырга уураах таһаартарбыта. И. Гоголев
Хас үлэһит биирдии тылыгар көхөлөһөн, бүтүн оройуон үрдүнэн анабыл мунньахтар ыытыллан истэхтэринэ олус наһаа буолар ини. С. Васильев
Тыый, бу оҕонньор туох буолла, хайдах көхөлөһөн хаалла? Н. Заболоцкай

тыаһы үт. туохт.
1. Арыттаахтык «хап-хап» гынар тыаһы таһаар (хол., хаппыт суолга ат туйаҕын тыаһыгар маарынныыр). ☉ Издавать размеренный глуховатый стук, топот
Хаппыт суолга ат туйаҕа хабыргыыр. Болот Боотур
Дьоннорум табахтаан бараннар, мастарын кэрдибитинэн, сүгэлэрин тыаһа хабырҕаабытынан барда. П. Аввакумов
Сиэнньэбит сүгэтин тыаһа алар уҥуор хабырҕаан олорор. Улдьаа Харалы
2. «Хап-хап-хап» диир курдук саҥар (сорох көтөрү этэргэ). ☉ Издавать короткие отрывистые звуки, треск, трещать (о нек-рых птицах)
Харалдьыкка хабдьылар бэбээрэллэр, араастаан хабыргыыллар. А. Данилов
Ычыкыыннаах ойуурга атыыр хабдьы саҥата хабыргыыр, бэбигириир. С. Маисов
3. Харса суох саҥаран, хардарсан ис. ☉ Бойко и дерзко препираться
Бука, киһи кэпсээри гыннаҕына эрэ хабыргыыгын эбээт, онтон маарыын тоҕо ньимиликээн буолбуккунуй? А. Софронов
Бар эрэ, мээнэ хабыргыы олорума, хата, манна ыҥыран таһаар. Күннүк Уурастыырап
Өрүүнэ эмээхсин саҥарбытын курдук саҥаран хабырҕаан, өссө уутугар-хаарыгар киирэн истэ. В. Ойуурускай

1. аах диэнтэн холб. туһ. Кинилиин бугул ахсаанын ааҕыстым
   □ Оҕолор саастара хаһан туоларын ааҕыстылар. ЧКС ЫаЫЫ
   Олох диэнниин ахсаан аахсар, Ол эрээри ыар дьарык. С. Данилов
2. Үлэлээбитиҥ иһин төлөбүрүн бүтэһиктээх ахсаанынан ыл. ☉ Полностью рассчитываться за свой труд
   Кууһума хамнаһын аахсан, байан-тайан сылдьар. Н. Павлов
   Аҕаа, оттон хамнаспытын аахсан ылаҥҥын, аны сайын Лөгөнтөйтөн баран хааллахпытына? Р. Кулаковскай
   △ Иэскин барытын төлөөн кэбис. ☉ Полностью рассчитываться с долгами
   Оҕустара барда. «Арамаан ааҕыста» диэтилэр. Кини иэһин төлөөбүт кэннэ, сэттэ арсыын сиидэс, чэй аҥаара кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Үс сылы мэлдьи отум, бурдугум сирин ылан туһанна, туох баар түһүүнү-тардыыны аахсан, аһаран иһиэх буолан баран, аахсыа баар буолуо дуо? П. Ойуунускай
   Дьаакып алҕаһаатыҥ. Саатар иэскинхамнаскын аахсан, оннук ылардаах курдук сананар буоллаххына, быһаарсыаҥ этэ. М. Доҕордуурап
   △ Атыылаһар табаарыҥ төлөбүрүн төлөһөн кэбис. ☉ Рассчитаться за купленный товар. [Уу] харчынан ааҕыс. Толуонунан ааҕыс
   □ Атыылыыра сыыдам диэн Айхалга сылдьар, Аахсара түргэн диэн Ахтыыга киирэр. Р. Баҕатаайыскай
3. Кими, тугу эмэ билинэн, болҕомтоҕо ыл, учуоттаа. ☉ Принимать во внимание, считаться с кем-чем-л. [Баайдар] аны билигин ким күүстээҕи эрэ кытта аахсар буолан тураллар. Суорун Омоллоон
   Кини аҕа дьону аахсарынан аахсара, тылларын истэрэ буолан баран, хаһан да кинилэр иннилэригэр төбөтүн төҥкөппөт этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
   △ Кимиэхэ, туохха да кыһаллыма, кими, тугу да болҕомтоҕо ылыма (буолб. ф-ҕа, үксүгэр бэйэ кыһалҕатын аахсыбат, бэйэни харыстаммат буолуу туһунан). ☉ Ни с кем, ни с чем не считаться, ничего не брать во внимание (обычно о самоотверженных поступках, совершая к-рые не считаются с трудностями)
   Утуйар ууну аахсыбакка, сылайдым диэн сынньаммакка, Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин
   Айан эрэйин, сир ырааҕын аахсыбакка бара турабын. И. Федосеев
   Бэйэтэ сыгынньах хааларын аахсыбат, Тоҥорун-хатарын улахаҥҥа уурбат. М. Ефимов
   △ Кимиэхэ эмэ иэскэ хаалбакка утарылаһан эт, сөптөөх харданы биэрэн ис; кими эмэ утары дьорҕойон иэстэһиэх, кэһэтиэх буол (үксүгэр кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Возражать, давать отпор кому-л.; сводить счеты с кем-л. (обычно употр. в ф. буд
   вр.); отомстить, свести счеты. Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
   Дьэллик атына буоллар, сулбу ойон туран аахсыа эбит, ону баара иһиллэһэ сытар буолан, арыый тардынна. Н. Заболоцкай
   [Сынаҕы Баай:] Бэйикэй, аахсарбыт буолуо! И. Гоголев
   Көр эрэ маны, киниттэн бастыы. Манныктары баҕас кытта аахсаа инибит. Д. Таас
4. кэпс. Туохха эрэ иҥэн-тоҥон киир, ирдэбиллээх буол, элбэҕи эрэй. ☉ Быть требовательным, взыскательным; требовать, ожидать большего, чем есть
   Биир бастакы суолталаах, сайдар кыахтаах хаарыаннаах лаборатория быһата, сылтан ордук кэм устата, ааҕыстахха, туох да үлэни ыыппакка олорор. В. Яковлев
   Ээ, доҕор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха бука, араабараа туһаны аҕаллыбыт буолуо. Н. Лугинов
   Олохпут күнэ …… быһа холоотоххо, элбэҕин элбэх да, ааҕыстахха, аҕыйах ээ. «Сахаада»
   ♦ Кими, тугу да (кытары) аахсыбат — кими, тугу да кытары аахсыбат олус тойомсук, түрдэстигэс, бэйэмсэх. ☉ Крайне эгоистичный, властный и раздражительный
   Сорохтор баар буолаллар эбээт, кыра да чыыннаах эрээри, кими да, тугу да кытары аахсыбат, топтордурҕас, олус тойомсук, наһаа бэйэмсэх дьоннор. С. Никифоров
   Кини кыыһырдаҕына тугу даҕаны аахсыбат, тугу даҕаны билиммэт, туох түбэһиэҕи барытын үлтү тэпсиэх көрүҥнээх курдуга. В. Яковлев. Киһи аахсыбат киһитэ — тугунан эрэ улахан итэҕэстээх буолан дьон болҕомтоҕо ылбат киһитэ. ☉ Человек, с которым не считаются изза каких-то его крупных недостатков
   Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Төрүүр төннөрүгэр айыллыбыт баҕайы. Н. Неустроев
   Киһи аахсыбат буолбут, абааһы муҥнаабыт киһитэ буоллаҕа дии. А. Софронов
   Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа. Тыл ааҕыс — тыл тылтан өһүргэнсэн, хардарсан, кыһытыһан этис, мөккүһэн утары саҥар. ☉ Пререкаться, препираться
   Оргууй тыл аахсан этиһии буолаары гынна. Амма Аччыгыйа
   Дьэ талбыккытынан саҥарыҥ, мин эһигини кытта тыл аахсан кырдьык ыалдьарбын биллэриэм дии санаабаппын. Эрилик Эристиин
   [Хаҥыллай:] Нохоо, хаһааҥҥыттан ыла аҕа дьону кытта Тыл аахсан чуопчаарар буолбуккунуй? И. Гоголев. Үтүөтэ ааҕыс — үтүөнү оҥорбуту санатан төлөбүрү эбэтэр туох эрэ чэпчэтиини көрдөө, эрэй. ☉ Просить, требовать снисхождения или компенсации за свои услуги
   [Чокуурап:] Урукку үтүөтүн аахсан, сэмэтэ-буруйа суох хаалларар хайдах да сатаммат. С. Ефремов