небольшой лесистый пригорок.

1) пригорок; томторго уу тохтообот погов. на пригорке вода не задерживается; 2) диал. летняя стоянка скота, летовка.

1) южный склон (косогора, горы); халдьаайы ыала соседи, живущие на южном склоне; 2) косогор; пригорок; холм.

аат.
1. Дэхси сиргэ үрдээн, томтойон көстөр сир, үрдээһин. ☉ Пригорок, возвышенность, холм
Налыы хонуу Томтойо үлүннэ, Томтор буолла. П. Ойуунускай
Томтору аннынан барар киэҥ айан суолун батыһыннары илин-арҕаа диэки хайыспахтаан көрдө. Амма Аччыгыйа
Аҕата Айдары моонньугар олордон, томторго сүүрэн тахсыбыта. Н. Лугинов
2. түөлбэ. Титиик. ☉ Летняя стоянка скота, летовка. Кыыс томторго ынах ыыр

аат. Сыһыыга уһун ньолбуһах кураанах кыра кирбии. ☉ Небольшой сухой вытянутый пригорок на поляне, бугор
[Иван Николаевич ата] хордоҕойу быһа түһэн, атыыр үөрүн күөйэн ылбыта. С. Дадаскинов
Урут сыһыы күөх толуу муоратынан долгулдьуйар бэйэтэ, хордоҕойдорун ото хагдарыйан эрэр. П. Степанов
Ити үлэтин кэнниттэн хататынан уот ылан, көлүччэ хордоҕойугар күөстэннэ. Т. Сметанин

диал. скат, склон; булгунньах халдьыата скат холма; томтор халдьыата склон пригорка.

несов. 1. (помещаться на небольшом пространстве) чөкөйөн олор, симилин, кыбылын; на пригорке ютилась деревня хайа тэллэҕэр дэриэбинэ кыбыллан олороро; 2. (иметь убежище) бүк, хорҕой, дугуйдан.

1) свешиваться, спускаться; сиринэн намылыиар солко ырбаахы шёлковое платье до пят; 2) медленно двигаться; лениво выступать; аттаахтар аллара намылыйан түстүлэр всадники медленно спустились с пригорка; 3) перен. плыть (о звуках, запахе); өрүс кытылынан ырыа намылыиар над рекой медленно плывёт песня.

аат.
1. Үрдүк сыыр, эниэ, томтор. ☉ Косогор, пригорок, холм
Халдьаайылар, тумуллар Хайалары санаталлар. Күннүк Уурастыырап
Дьөгүөр тумул халдьаайыны таҥнары анньынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
2. Сыһыы, күөл, үрэх күн көрөр, сыралҕан өттө, алаас хоту өттүнээҕи сыыр эниэтэ. ☉ Солнечная сторона поля, склон аласа, обращённый к югу
Сэмэнчик алаас халдьаайытын үрдүгэр баар тыа диэки таҕыста. Н. Неустроев
Онуоха ойуур кэтэҕиттэн Түүлээх Уллуҥах саа тутан баран халдьаайыны таҥнары түһэн кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Үрэх халдьаайытыгар тыа быыһыгар киһи дэбигис көрө охсубат сиригэр кыракый булчут үүтээнэ турара. Далан
Маар халдьаайытыгар туос ураһа туналыйан турар. Л. Попов
♦ Халдьаайыга таҕыста кэпс., харыс т. — суох буолла, өллө, халдьаайыга көмүлүннэ. ☉ Умереть, быть похороненным
Ээ, мин диэн сыыры дабайан уурайбыт, аны халдьаайыга эрэ тахсарым хаалбыт киһи инибин. «ХС»
Мин сотору арҕааҥҥы Халдьаайыга тахсыаҕым, Төрөөбүт ийэ буорбар Уһуктубат уубар Утуйаахтыы сытыаҕым. Айталын. Халдьаайыттан арахсыах дьон — бэйэ-бэйэлэрин наһаа таптыыр, сүрэхтэринэн сөбүлэһэр дьон. ☉ соотв. только смерть их разлучит (букв. люди, которые расстанутся только на косогоре — кладбище у якутов обычно распологалось на возвышенной местности, поэтому слово халдьаайы ассоциируется с кладбищем). Халдьаайы хаһыҥа оҥор түөлбэ. — тугу эмэ мээнэ ыс-тох. ☉ Неразумно, нерационально транжирить, разбазаривать что-л. — Дьэ, Сүөдэр, норуот былааһа кулаактары, баайдары эһэн, куоластарын быһар. Ол аата эн малгын дьадаҥы боростуой норуокка, адьас чэпчэки сыанаҕа атыылаан, туор тэрийиэхпит. Малгын-салгын аҕалан манна уурталаа. — Дьиэ малын ол тоҕо халдьаайы хаһыҥа оҥордохпунуй? «Туймаада»
◊ Халдьаайы ото биол. — биир миэтэрэҕэ тиийэ уһуннаах умнастаах, улахан ньолбуһах соҕус, кытыыта эрбии тииһин курдук кэрдиистэрдээх сэбирдэхтээх, кытархайдыҥы, маҥанныҥы от күөҕэ бытархай сибэккилээх, сииктээх ходуһаҕа, тыа үрүйэлэрин, үрэхтэрин кытыытыгар, аппа сирдэргэ үүнэр, сиэниллэр эбэтэр эмкэ туттуллар көҥдөй от, истии (сахалар былыр кырбаан тары кытта булкуйан, аска тутталлара). ☉ Дудник лесной, дягиль лесной (якуты в старину листья его рубили и квасили вместе с таром)
[Халдьаайы отун] умнаһын хаҕын ыраастаан бэйэтинэн сииллэрэ. КЕФ СТАҮө
[Танылҕаннаах Тааттакайдаан эбэбитигэр] Халдьаайы отторо үүнүтэлииллэр эбит. А-ИМН ОЫЭБЫ

1) печень, печёнка || печёночный; сыалыһар быара печень налима (считается лакомством); быарым ыалдьар у меня болит печень; 2) перен. выступающая часть, выступ чего-л.; томтор быарыгар а) на пригорке; б) на припёке # быара кырыыланар он испытывает раздражение против кого-л., сердит на кого-л. (букв. его печень стала ребром); быаргынан сыыл = а) ползать на животе; б) тяжело заболеть; получить тяжёлую травму; быаргын тарбаа= смеяться (долго, весело); быар мас подставка под середину нижней жерди (у изгороди на кольях); сыалыһар быара буолар он льстит, лебезит (букв. становится печенью налима).