несов. см. приняться.

сов. 1, (налечь на что-л.) ыга баттаа, бүтүн бэйэҕинэн баттаа, тирэн; 2. (начать усиленно работать) күүһүҥ муҥунан баттыалаа; 3. перен. (приняться за что-л.) ылыс, ылсыс.

ж. .физ. нэҥир; атомная энергия аатам нэҥирэ; тепловая энергия итийээһин нэҥирэ; 2. (настойчивость, решительность) күдэх; с энергией приняться за работу үлэҕэ күдэхтээхтик ылыс.

I 1) совм.-взаимн. от ыл =; 2) хватать друг друга; илии илиилэриттэн ылсыс-тылар они схватились за руки.
II браться, взяться за что-л. усердно, рьяно; үлэҕэр ылсыс= усердно приняться за работу; ср. ылахтас=.

сов. 1. (возвратиться) төнүн, тон-нон кэл; 2. к кому, перен. (вновь появиться) эргий, хат эргий; ко мне вернулось спокойствие мин холкум эргийдэ, холкубар түстүм; 3. к чему (приняться за прежнее) төнүн^ эргилин, эргийэн кэл; мы ещё вернёмся к этому вопросу бу боппуруоска биһиги өссө эргиллиэхпит.

I сов. 1. что, на что (надавить) ыга ас, ыга баттаа; нажать кнопку звонка звонок кнопкатын ыга баттаа; 2. что, чего (выжать) ыган ыл; нажать соку (отон) уутуна ыган ыл; 3. на кого-что и без доп., перен. разг. (оказать воздействие) ык, кыпарый; 4. на что, перен. разг. (энергично приняться за что-л.) ылсыс, тутус; нажать на учёбу үерэххэ ылсыс.

сов. 1. за кого-что тутус, ылыс; 2. за что или с неопр. (приняться) турун, ылыс; он взялся за работу үлэҕэ турунна; 3. с неопр. (обязаться) ылын; он взялся написать статью в газету кини хаһыакка ыстатыйа су-рунарга ылынна; 4. разг. (появиться) кэл, баар буол; откуда у тебя взялась эта книга? бу кинигэ эйиэхэ хантан кэллэ?; # откуда ни возьмись хантан кэлбитэ биллибэккэ,

несов. 1. олор; сесть на стул устуулга олор; 2. (занять место где-л.) олор, киир; сесть в автомобиль автомобильга олор; 3. за что и с неопр. (приняться что-л. делать) олор, олорун; сесть за книгу кинигэтэ ааҕа олорун, кинигэҕэр олорун; сесть работать үлэҕэр олор; 4. (попасть в заключение) олор; сесть в тюрьму түрмэҕэ олор; 5. (опуститься с высоты) олор, түс; самолёт сел на аэродром самолёт аэродромҥа олордо; 6. (опуститься за горизонт) киир; солнце уже село күн хайыы--үйэҕэ киирдэ; 7. (осесть) олор, түс; пыль сёла на бумагу кумааҕыга быыл олорбут; 8. (укоротиться, сузиться) тарт; эта рубашка сёла бу ырбаахы тардыбыт; # сесть на мель харгыга олор (күчүмэҕэй балаһыанньаҕа түбэс); сесть кому-л. на голову ким эмэ төбөтүгэр ытын, баһылаа.

I
1.
ылыс I диэнтэн холб. туһ. Мэхээчэ күн аҥаара атыыга барыахтаах таһаҕаһы ыскылааттан ылсыһан сыарҕаларга тиэйистэ. ПНИ ИС
2. Кими эмэ кытары ыга тутус. ☉ Крепко держаться (напр., за руки с кем-л.)
Сибиэтэлээх Хабыычча илии илиилэриттэн ылсыһан, күлэ-үөрэ, күөрчэхтэнэ эргичийбэхтээтилэр. П. Аввакумов
Бөһүүкэлиир астардаах, Бүтэй Бүлүү эбэбит Туттаарытта толоонугар Тоҥолохтон ылсыһан Долгулдьуйа хаамсыаҕыҥ! С. Васильев
Эһиэхэйдьиттэр төгүрүк хонуу ортотугар хас даҕаны түһүлгэни тэрийэн, хонноххоннохтон ылсыһан, илии эргийэ сылдьаллар. И. Никифоров
II
туохт. Тугунан эмэ күүскэ дьарыктан, дьарыктанан бар. ☉ Браться, взяться за что-л. усердно, рьяно
Сопхуос салалтата быйыл от хомуурун эрдэ бүтэрэргэ саамай сөпкө ылсыста. П. Аввакумов
Ынахтарын майгыларын аны билэн, ыаһыҥҥа хорсун соҕустук ылсыстылар. В. Яковлев
Сэрии быдан инниттэн, отутус сыллартан саҕалаан, аҕыс оҕолоох мин эһэм Семён Никифоров оҕонньор оҕолорун үөрэттэриигэ ылсыспыта. «Чолбон»
III
туохт.
1. Ыарыыламмакка салгыы үүнэн, улаатан, силигилээн бар (хол., оҕуруот аһын арассаадатын буорга көһөрбүт кэннэ). ☉ Прижиться, приняться (напр., о растении)
Бастакы икки нэдиэлэ устата биэрэс ылсыһара, үүнэрэ бытаан буолар. ФНС ОАҮүС
Олорпут кэннэ хаппыыста арассаадатын үөн сиэн эбэтэр кыайан ылсыспакка өлөн көҕүрээччи. СГС ОАКЭ
Баклажан сыылбатык да буоллар сэбирдэхтэнэр, сэбирдэхтэрэ, умнаһа күпкүөх буоллахтарына үүнээйи ылсыспытынан барар. ЕАМ ББКП
2. кэпс. Ама буолан, үтүөрэн бар. ☉ Выздоравливать, поправляться, вылечиваться
Эмээхсинэ Өксүүн быйыл эмтэнэн син ылсыста быһыылаах, хотонун, дьиэтин икки ардыгар маҥан былаата биир кэм кылбаҥнаан олорор. «ХС»

предлог 1. с вин. п. (через, по ту сторону, дальше чего-л.) таһыгар, нөҥүө, =нан; уехать за город куорат таһыгар бар; выкинуть за борт борт таһыгар ылан бырах; 2. с вин. п. (около, вокруг) тула, таһыгар, =ҕа; сесть за стол остуолга олор; 3. с вин. п. (указывает на начало действия) =ҕа; взяться за работу үлэҕэ турун; приняться за учение үөрэххэ ылыс; 4. с вин. п. (в течение, в продолжение) устатыгар, иһигэр, =ҕа; эту работу можно сделать за час бу үлэни чаас иһигэр оҥоруохха сөп; заработать за один месяц ый устатыгар үлэлээн бул; 5. с вин. п. (позднее, больше, сверх) ааһа, тахса; уже за полночь хайыы--үйэҕэ түүн үөһүн ааһа барда; ей далеко за сорок кини түөрт уонтан ыраах тахса саастаах; 6. с вин. п. (ради, в пользу чего-л.) иһин, туһугар; бороться за дело революции революция дьыалатын иһин охсус; пить за здоровье доруобуйа туһугар ис; 7. с вин. п. (вместо кого-л., в качестве кого-л.) оннугар, солбуйан; она работает за мастера кини маастар оннугар үлэлиир; работать за двоих икки киһи оннугар үлэлээ; 8. с вин. п. (на расстоянии) ыраах, =ҕа; находиться за десять километров от города куораттан уон километр ыраах баар буол; за километр отсюда мантан биир километр ыраах; 9. с вин. п. (раньше, до) иннинэ; за час до отхода поезда поезд барыан биир чаас иннинэ; 10. с вин. п. (при указании предмета, которого касаются) =ттан; вести за руку илиититтэн сиэт; держаться за перила сыҥаһаттан тутус; дёрнуть дверь за ручку ааны тутааҕыттан тарт; 11. с вин. п. (в обмен, по какой-л. цене) =ҕа; за деньги харчыга; купить книгу за пять рублей кинигэни биэс солкуобайга атыылас; 12. с вин. п. (при обозначении лица, предмета, по отношению к которому возникает какое-л. чувство) туһугар, иннигэр, =ттан; беспокоиться за детей оҕолор тустарыгар кыһан; мне стыдно за него мин киниттэн саатабын, кини куһаҕан быһыытыттан саатабын; я рад за вас эн тускар үөрэбин; 13. с те. п. (позади, по ту сторону) кэннигэр, унуор, тас өттүгэр; за воротами олбуор аанын кэннигэр; за рекой өрүс унуор; жить за городом куорат тас өттүгэр олор; 14. с те. п. (возле, около, у) тула, аттыгар, =ҕа; сидеть за столом остуолга олор; стоять за станком станок аттыгар тур; 15. с те. п. (во время чего-л.) олорон, сылдьан; за работой үлэлии сылдьан; за обедом эбиэттии олорон; 16. с те. п. (позади, вслед, чередуясь) кэнниттэн, =ттан; идите за мной мин кэннибиттэн иһнп; читать книгу за книгой кинигэттэн кинигэни ааҕан ис; 17. с те. п. (с целью) =ҕа; =а; пойти за водой уута баһа бар; послать за врачом врачка ыыт; стоять в очереди за билетами в театр театрга билиэккэ уочараттаан тур; 18. с те., вин. (по причине, вследствие) иһин, =ттан, =ан; уважать за храбрость хорсунун иһин убаастаа; за недостатком времени бириэмэ тиийбэтиттэн; за ненадобностью наадата суоҕуттан; 19. с те. п. (в знач. предлога "с") =лаах; письмо за подписью директора директор илии баттааһыннаах сурук; дело за номером таким-то маннык нүөмэрдээх дьыала; 20. с те. п. (при обозначении лица или предмета, от которых зависит наступление какого-л. действия) =ттан; дело за немногим дьыала кыраттан; задержка за утверждением проекта тардыллыы бырайыак бигэргэтиллэ илигиттэн; 21. с те. п. (при обозначении лица, которое должно платить, сделать что-л.): за вами десять рублей эн уон солкуобайы төлүүрдээх-хин; за тобой ещё две книги эйиэхэ өссө икки кинигэ баар; запишите за мной миэхэ суруйан кэбис; 22. с те. п., разг. (при обозначении лица, которому присуще какое-л. свойство) =лаах; за ним водится эта дурная привычка кини итинник куһаҕан үгэстээх; 23. с вин. и те. п. (указывает на лицо или предмет, на которые направлено действие) -ы, =ны; ухаживать за больным ыарыһаҕы бүөбэйдээ; смотреть за детьми оҕолору көр; # выйти замуж за кого-либо ки миэхэ эрэ эргэ таҕыс, эргэ бар; быть замужем за кём=либо кимиэхэ эрэ эргэ тахсан олор; за исключением ураты; учесть все за и против табыллар--табыллыбат өттүлэрин барытын аах (учуоттаа).