саҥа алл. Эмискэччи соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление
[Мүлдьү:] Һа, аны ампаар аана аһылынна. Суорун Омоллоон
Дьэ, хайдах олороохтуугут, һа, аны кус кэһиилээхтэр, бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
△ Ардыгар сөбүлээбэтэҕи биллэрэр дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает оттенок выражения недовольства чем-л. или неодобрительное отношение к кому-чему-л.. Һа, аны онно ойон тиийдэ
□ — Тыый, Андрюша, эн миигин кырдьык үөрэтиэххин саныыгын дуо? — Һа, туох баарый онно? М. Горькай (тылб.)

сыһыан эб.
1. Этиллэр санаа дьиҥнээҕин бигэргэтиини көрдөрөр (мэлдьи кэмнээх уонна чопчу кэмэ суох туохт. ф. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэргэ сыстар). ☉ Выражает утверждение реальности высказываемой мысли (примыкает к сказуемым, выраженным гл. постоянного или неопределенного времени и именами)
Акаары диэннэр, дьадаҥы диэннэр, соруйан атаҕастыыр буоллахтара дии. П. Ойуунускай
Былыргы доҕорбор эйиэхэ туһалаан бөҕө буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
Чэ, оччоҕо, саатар, сүбэлээ. Уопсай дьыалабыт буоллаҕа дии. Софр. Данилов
Тыый, оҕонньор, оттон баҕа даҕаны балык балта буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
△ Соруйар туохтуур 3 сирэйин кытта буоллун ээ диэн сэтэриир дэгэттэнэр. ☉ С формой 3-го лица побудительного глагола приобретает оттенок допущения и злорадства
Судьуйа да үлэлээтин буоллаҕа дии. «ХС»
Кинилэр кэһэйдиннэр буоллаҕа дии. «ХС»
«Оттон оччоҕо кини ытаабатын буоллаҕа дии», — дьахтар уолуттан кистээн, кыратык, иһиллибэт гына күллэ. Эрилик Эристиин
△ Инфинитив форматын кытта хайааһыны оҥорорго ыҥырар дэгэттэнэр. ☉ С инфинитивом приобретает оттенок призыва к действию
Оннук, харчыны эрэ батыһар дьону кытта охсуһуохха буоллаҕа дии. С. Ефремов
Оннук эбит буоллаҕына, ол маһын охторон дүлүҥ оҥорон кэбиһиэххэ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
2. Этиллэр хайааһын буолуоҕар саҥарааччы итэҕэтэр-эрэннэрэр сыһыанын көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф. кытта тут-лар). ☉ Выражает уверенность говорящего в возможности действия, о котором он говорит (употр. с гл. буд
вр.). «Мин эһэни урут бултаспатаҕым да иһин, син көмө-ньыма буолуом буоллаҕа дии», — Уйбааскы ылыннарыылаахтык көрдөстө. Л. Попов
Оҕоҕут ыалдьан хаалбыта хомолтолоох суол. Таҥара көмөтүнэн үтүөрүө буоллаҕа дии. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Мөккүһэн утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок полемического несогласия, возражения
Таһаарымынабын, тугу булбуппун таһаарыам буоллаҕа дии. Эрилик Эристиин
Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
• Хата, бэйэҥ хаһан кэргэн ылаҕын? — Мин да, сөбүлүүрүм түбэстэҕинэ, ылыам буоллаҕа дии! М. Доҕордуурап
△ Буолуон сөп киэби кытта сэмэлиир-үөрэтэр дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в сослагательном наклонении приобретает оттенок укора и поучения
Кэлбит дьоннор ааһан хаалыахтар этэ буоллаҕа дии. Д. Таас
Оптуобуһунан сылдьыаҥ этэ буоллаҕа дии. Л. Попов
Мааҕыҥҥыттан этиэҥ этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов

туохт. Баран, халбарыйан, сүтэн-оһон, бүтэн, суох буолан хаал (буолб., мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар, үксүгэр «куруук баар, баран, халбарыйан, сүтэн-оһон биэрбэт» диэн сөбүлээбэккэ, мэһэйдэтэн этии). ☉ Проходить, исчезать, кончаться (употр. в отриц. ф. или отриц. оборотах, обычно приобретает оттенок значения «не оставлять в покое, присутствовать постоянно» — о чем-л. неприятном, тяжелом, мучающем)
Ийэ хоонньо да быыһаабат ааспат-арахпат алдьархайа түбүлээбит быһыылааҕа. Софр. Данилов
Сэрии бааһа оспот ээ, оспот, тукаларыам, Хойутун-хойут даҕаны ааһан-араҕан биэриэ суоҕа. С. Федоров. Куттал ааспат-арахпат буурҕата дууһатыгар киирэн күөрэ-лаҥкы ытыйыаҕын оччолорго хантан билиэх этэй? М. Ефимов

сыһыан холб. Туох эмэ куһаҕантан, салгыппыттан, наадата суохтан аккаастаныыны эбэтэр ону тохтоторго, хаалларарга быһаарыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает, что говорящий от чего-л. отказывается, отмахивается или хочет, предлагает прекратить какие-то действия, считая их недостойными, надоевшими, ненужными (соотв. ну его, да ну его, черт с ним)
Наадата суох, абааһытын баран. В. Яковлев
Сүөкүлээ, чэ-чэ, түксү. Абааһытын баран. И. Гоголев
[Буор] тоҥмут араҥата чараас буоллаҕына, абааһытын баран, дэлби тэптэриигэ сөбүлэһэн кэбиһиэх баар этэ. «ХС»
△ Саҥа аллайыылары кытта туттуллан, ордук күүстээх иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с междометиями, приобретает более эмоциональный оттенок
А, абааһытын баран! Бу сарсыарда прораппын кытары киирсэн кэбистим. В. Яковлев

эб.
1. Кыыһырыыны, кыйыттыыны, суланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование
Итиэннэ, сатаатар, арахсыахтара баара дуу! Софр. Данилов
Кэргэннээх буолан, кэргэним сүтүктүө баара дуу, оҕолордоох буолан оҕолорум Күүтүөхтэрэ баара дуу... «ХС»
△ Сорох түбэлтэҕэ баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ В некоторых случаях приобретает оттенок желания
Оннук тыл чөмчүүгүн талан, Ойуулаан көрүөм баара дуу! Баал Хабырыыс
2. Хайааһын буолбатын иэйиилээхтик күүһүрдэн, дэгэттээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание с эмоциональным оттенком
Оо, оттон эн этэриҥ баара дуу, эмээхсиэн. С. Ефремов
Атын дьахталлар курдук, эн киһи кэтит көхсүн күлүгэр ичигэстик олорбутуҥ баара дуу, маанытык таҥнан дьахталлары ымсыырдыбытыҥ баара дуу, сарсыҥҥы күн кыһалҕатын туһунан санаабакка нус-хас утуйбутуҥ баара дуу... Софр. Данилов

сыһыан эб. Аат тылы кытта туох эмэ мөлтөҕүн, кыратын, көстүүтэ суоҕун бэлиэтиир. ☉ В сочетании с существительными подчеркивает незначительность, невзрачность, несущественность кого-чего-л.
Бөрөскүөптэр малларын дуомун уонна икки кыра оҕону биир сыарҕаҕа тиэйбиттэр. Болот Боотур
Эһэм оҕонньор ханнык эрэ үөрэх дуомнаах киһи этэ. Н. Заболоцкай
Киэһээҥҥи аһылыктарын дуомун үссэммитэ буолаат, түүн бултуу тахсарга сүбэлэһэллэр. М. Попов
△ кэпс. Сороҕор аахайбат буолуу, сэнээһин дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает оттенок пренебрежения, презрения
Улахан убайбыт дуома быйыл Москваҕа балай эмэ тиэстэн ахан биэрдэ. Н. Лугинов
Ол эрэйдээх төрөппүт уолун дуомуттан Ньууккаттан, оҕотун туһугар көрдөһө бардаҕа буолуо. С. Ефремов

сыһыан т. Саҥарааччы этиллэр санааҕа олох солуута суох, сириллэр-сэнэниллэр диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к недостойной и заслуживающей осуждения, пренебрежения
Онньойо сытыйан, киһи күлүүлээххин баҕастааххын! Эн да олбуоруҥ холоон! Амма Аччыгыйа
Кыайан ыабаккын диэбиттээххин баҕастааххын. Бэрт киһи эн ыа ээ. А. Федоров. Арр-дьаалы! Барры-баррыта! Бэл маҥайкаан аллаах Сүбэлээх баҕастаах! Эһигини истээри Эһэ буолбут үһүбүөн! Киэрр!.. П. Тобуруокап
△ Өссө диэн сыһыан тылы кытта туттулуннаҕына, ордук күүскэ кыбдьырыныы-кыыһырыы дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с модальным словом өссө, приобретает оттенок еще более сильного раздражения говорящего
Өссө ханнык эрэ үрдүкү инженернэй психология туһунан куолулаахтар баҕастаахтар! Н. Лугинов
Көр эрэ маны! Охсуһууну, күлүгээннээһини тэрийэ-тэрийэ, өссө манна кэлэн саҥалаах баҕастаах. «ХС»
Өссө гостиницалаах баҕастаах! Н. Габышев
△ Ээ диэн эбиискэни кытта сэниир суолтата ордук күүһүрдүллэр. ☉ С частицей ээ более усиливается пренебрежительное значение
Ити дьүһүннээх бэйэтэ эмиэ өһүргэстээх баҕастаах ээ! Амма Аччыгыйа
Өссө уордайардаах баҕастаах ээ! Амма Аччыгыйа

эб.
1. Этиллэр санаа дьиҥнээҕин эбэтэр дьиҥэ суоҕун туһунан уопсай соҕус сабаҕалааһыны көрдөрөр (үгүстүк кэпсиирэ туохт. кытта тутлар). ☉ Выражает довольно общее предположение говорящего относительно реальности, достоверности сообщаемого факта (чаще всего употр. с глагольным сказуемым)
Сарсыарда буолла бадахтаах. Таһырдьа дьон саҥата бүтэҥитик ньамалаһан иһиллэр. Софр. Данилов
Арааһа, кырыйдым, түөһэйдим бадахтаах. А. Федоров. Алмаас Саха сиригэр сир аайы ыһылла сытарын курдук саныыр бадахтаах.Н. Габышев. Булчуппут Охоноон ыраатта бадахтаах. Хомус
△ Үксүгэр барыллааһын дэгэттэнэр. ☉ Чаще всего приобретает оттенок предположения
Суох, кини ыгылыйар диэни билбэт киһи бадахтаах. В. Яковлев
Таһа ньалҕарыҥнас лаахтаах, Иһэ – эриэн да бадахтаах. Ф. Софронов
Өйдүүгүөн, хаайыылаах бадахтаах Үүрүллэн сылдьыбыт поэты. Күннүк Уурастыырап
2. Кээмэй өйдөбүлүн биэрэр тыллары, холбоһуктары кытта быһаарар-барыллыыр сыананы көрдөрөр. ☉ Со словами и сочетаниями со значением меры выражает определительно-приблизительную оценку
Ол олордоҕуна, им сүтэ илигинэ бадахтаах, арай, таһырдьа аттаах дьон кэллилэр. Суорун Омоллоон
Түүн төһөтүгэр эбитэ буолла, арааһа, сарсыарданан бадахтаах, Сергей суорҕанын, арай, киһи тардыалыыр. В. Яковлев
Мин сотобун ортотунан бадахтаах халыҥ хаар түспүт. И. Никифоров. Тэҥн. быһыылаах

(ЫККАРДА, ИККЭРДЭ) көмө аат.
1. Сорох миэстэ түһүктэрин формаларыгар көмө суолталанар, чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ В форме некоторых локальных падежей приобретает служебное значение, выражая конкретно-пространственные отношения
Кыракый мастары кирээдэлэр икки ардыларыгар оҥоһуллубут аналлаах сирдэргэ чөмөхтөөтүлэр. А. Федоров. Ол икки ыстаап икки ардыгар уонча аттаах патруль сылдьаллар. С. Ефремов
2. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын икки предмет икки ардыгар, быысаһар сиригэр туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при указании на то, что действие направлено в пространство между двумя предметами (между)
[Бэйбэрикээн эмээхсин] икки оронун икки ардыгар олоро түспүт. Саха фольк. Сотору кинилэр күөл уонна сыыр арҕаһын икки ардыгар тиийдилэр. Амма Аччыгыйа
Кустар кинилэр мончууктарын мүччү харбаан, икки дурда икки ардыгар түһэн ууну таһыйдылар. М. Доҕордуурап
3
көр ардынан. Аттаахтар ампаар икки дьиэ иккэрдинэн аастылар. Ынахтар бугуллар ыккардыларынан сырыстылар.  Сити кэмҥэ тайахтар икки ардыларынан тыһаҕастара тырахыс гына ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Ити икки маһы икки ардынан баартым. Күндэ

эб.
1. Этэр санааны ордук иэйиилээн, күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли. Айыы аймаҕын Кэхтибэт кэскилэ Кэхтэн кэҕиннэҕэ, Алдьамматах араҕас далбара Алдьанан айманнаҕа Абатын эбит ньии, оҕолоор… П. Ойуунускай
Үчүгэйин ньии, ахтан-ахтан баран маны көрөр! Амма Аччыгыйа
«Эчи, утаттахпын ньии, кымыспыт чугас баар дуо?» — Сардаана Дьаанаттан ыйытта. В. Протодьяконов
2. Саҥарааччы күүскэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Талааннаах гынан баран суруйбут киһи ньии, ол ырыаны. И. Гоголев
— Оо, Мүрү эбэбин көрбүт киһи ньии! И. Мигалкин
— Оо, өссө утуйа түспүт киһи ньии! И. Федосеев
△ Ааспыт кэмнээх кэпсиирэҕэ сыһыннаҕына хомойуу дэгэттэнэр. ☉ Со сказуемыми в форме прошедшего времени приобретает оттенок огорчения, сожаления
Бэҕэһээ кэлбэтэххин ньии! ПЭК СЯЯ
— Оо, Харытыай ити күн сэбиэккэ букатын да кэлбэтэҕэ, итини төрүт да истибэтэҕэ буоллар ньии! Софр. Данилов
ср. маньчж. ни ‘вопросительная и отрицательная частица’