побуд. от килэй=; улахан уһун ардах хонууну килэттэ сильный продолжительный дождь затопил поля.

1) длинный; намылҕа таҥас длинная одежда; намылҕа сиэллээх долгогривый (о коне); 2) длительный, продолжительный, долгий; намылҕа сырыы долгая поездка;| намылҕа кэпсэтии длинный разговор.

вздыхать (тяжело, продолжительно); өрө уһуутаа = тяжело вздыхать.

1. далёкая лёгкая дымка; марево; киэҥ унаар хочо широкая долина, подёрнутая лёгкой дымкой; күөх унаар синее марево; далёкая синяя дымка (в летний зной); 2. 1) длинный; унаар салама уст. длинный волосяной шнур (натягиваемый в священных местах, на деревьях); унаара биллибэт уу безбрежная вода; 2) перен. продолжительный; длинный; унаар куйаас продолжительная жара; 3) перен. протяжный, медленный, тягучий; унаар ырыа протяжная песня.

1) длинный || длина; уһун өрүс длинная река; уһун уол длинный парень, парень высокого роста; сүүрүү уһуна длина дистанции в беге; от уһуна длина стога сена; 2) долгий, продолжительный || долгота, продолжительность; уһун үйэ долгая жизнь; уһун кыһын долгая зима; уһун дистанция сүүрүгэ спорт. стайер; уһун өрөбүл длинные каникулы (о зимних школьных каникулах); кыһын уһуна продолжительность зимы; уһуну ыстаныы спорт. прыжок в длину.

тыаһы үт. туохт. Тэнийэн бара турар күүстээх ньириһийэр тыаһы таһаар. ☉ Производить продолжительный прерывистый раскатистый гул
Сотору соҕус буолаат, ыдьырыспытбыдьырыспыт былыттар халлаан оройугар ситэ кэлэ иликтэринэ, саҕыллар уоттар сандаарыҥныы сырыстылар, дьаҕырҕан тыастар лүһүгүрүү, күүһүгүрүү сүүрдүлэр. Р. Кулаковскай
Тыраахтар Күпсүйэ күлэн, күтүр өстөөх, Күүһүгүрүү баран истэҕин. А. Бродников

аат. Бүтэҥитик иһиллэр улахан тыас. ☉ Продолжительный гул, отзвук какого-л. шума, раскаты
Хаһыы-ыһыы ньиргиэригэр Хаппытыан саҥата эмиэ холбостоҕо, ону бэйэтэ да билбэт. А. Софронов
Биһиги, улук уу баһыйан, ити көрү-нары ситэ көрбөккө эрэ, ырыа-тойук ньиргиэригэр бигэтэн утуйан барбыппыт. Д. Таас
Ол ырыа ньиргиэрэ кэтит нэлэмэн өрүс устун охсуллан, киэҥ толооннору, алардары туораан ырыых-ыраах дуорайа турбута. А. Сыромятникова

даҕ. Бытаан, уһун, салгымтыалаах. ☉ Продолжительный, затянувшийся, утомительный
Кини тохтуутохтуу сэппэҥ самыырдыы уһуннук ытаата. Р. Баҕатаайыскай
Ардах, сэппэҥ күн бадарааннаах суолунан Чокуурап бэрэбинэ тиэйэн ойууртан төннөн испитэ. Н. Габышев
Сэппэҥ сэлиинэн да буоллар сэһэнньиттэр ырааттылар. И. Эртюков
Эмиэ былыт саба халыйда. Сэппэҥ ардах түстэ. «ХС»

аат. Бүтэн биэрбэт, унньуктаах уһун кэпсэтии, сэһэргэһии. ☉ Долгий, продолжительный разговор, беседа
Аттыгар куртаҕын быстарбыт, аҕамсыйа барбыт нуучча киһитэ сытар, сэһэн-ыаһах хаата киһи быһыылаах. Э. Соколов
Уоһук Куомун сэһэнэ-ыаһаҕа бараммат, киһи киирэн баран тахсыбат, иһиттэр истиэх айылаах кэпсиирэ. ФГЕ СТС

аат. Тугу эмэ (хол., ааны) тохтоло суох улаханнык, күүскэ тоҥсуйуу. ☉ Громкий безостановочный или продолжительный стук (напр., в дверь)
Ити икки ардыгар тоҥсуур улам эрчимирэн, түргэтээн барда. Амма Аччыгыйа
[Абыраамап] холку уутун оннооҕор аан тоҥсуура, ыалдьыт киирбитэ уйгуурдубатахтар эбит. Л. Попов
Дьиэ халҕана сэгэйэн турарын иһин тоҥсуура тойо суох иһирдьэ көтөн түстүбүт. Софр. Данилов