сыһ. Туох да булкааһыга суох, аҥаардас. ☉ Без примесей, сплошь
Ооҕуй оҕус Бадарааннаан хаамар Кута намылҕа буолла, Барча бадараан буолла, Кулур кумах буолла. Тоҥ Суорун
Үтүө сайылыгым Үүннэрбит ыччаттара Хайгыа тимир тайахтанан Хайа уҥуор барбыттара, Кулур кумааҕы кынаттанан Куораттарга көппүттэрэ. С. Васильев

күрэстэс диэнтэн хай
аата. Икки кыталык, биир удаҕан истиэхтэн кэрэ, намылҕа силик тойугунан күрэстэһиилэрэ буолла. Амма Аччыгыйа
Сааһын тухары, бу отуттан тахса сыл сэрии инбэлиитэ буолан да баран, билиҥҥэ диэри учууталлыыр. Кини олоҕо наар тулуйуу, ыарыыны кытары күрэстэһии. Н. Лугинов
Кинилэр [Гришалаах Володя] сындааһыннаах күрэстэһиилэрин арчылыырдыы, араадьыйанан аа-дьуо муусука сыналыйар-сындалыйар. В. Яковлев

1. сыһ. Туора-маары (хол., үктээ, хаамп). ☉ Неуклюже, нескладно (ходить, ступать)
   Роман кинини көтөҕөн суол устун тиэр-маар үктээтэ. Н. Габышев
2. даҕ. суолт. Сыыһа-халты, түҥ-таҥ. ☉ Беспорядочно, невпопад. Үүнэ-тэһиинэ суох тиэр-маар барыыбыт бэрээдэктэннэ. «Саха с.»
   ♦ Тиэр-маар (тиэс-маас) эрт — тиэрэни эрт диэн курдук (көр тиэрэ)
   Дархан оҕонньор Намылҕа эмээхсинниин төрөөбүт үрэхтэриттэн арахсыбакка, көҥүл бултаан-алтаан, бүгэн сытаарылар, арааһа, тиэр-маар эрдэн лабаҥхалаатахтара. Софр. Данилов
   Кэлин уһугар киһи итэҕэйбэтин курдук тиэрмаар эрдэн бараллара баар буолуо. П. Аввакумов
   Саҥа олох, холкуос дьаһалын өйдөөбөт аатыран, тиэс-маас эрдэн кубулҕатыраргытын билбэт, ыйдаҥардыбат кырдьаҕас буолбатахпын. «ХС»

туохт.
1. Уһун субурҕа тугу эмэ үөһэттэн аллара түһэр, ыйаан субурут. ☉ Свесить, опустить что-л. вниз, распустить (напр., косы)
Саһара эргэрбит убаҕас кыллаах дэйбиирин таҥнары намылыппыт. Амма Аччыгыйа
Хойуу чыпчааллаах, сыгынньах умнастаах бэстэр, баай лабааларын сэниэтэ суохтук намылытан турар тиит тэр …… күн уотун көрсө үөрүүлээхтик долгустулар. Л. Попов
Олоппоско ууруллубут, күүгэннээх төгүрүк таас үрдүгэр төҥкөйөн, үп-үрүҥ сарыннаах дьахтар хара, хойуу баттаҕын намылытан, сууна турар. Н. Габышев
2. Тохтообокко бытааннык түс (сө ҥүү туһунан). ☉ Идти, падать тихо, медленно, спокойно (о снеге, дожде)
Бүтэй, бо лоорхой сырдык халлаантан холку баҕайытык аны хаар түһэн намылытта. Н. Габышев
Халлаан намылҕа сэһэнньит курдук, Аргыый ардаан намылытар. И. Эртюков
3. Уһуннук унаарытан саҥар, оргууйдук наҕыллык дьиэрэһит (ырыа, муус. дорҕ. туһунан). ☉ Говорить, напевать тихо, нежно, мягко
Онтон уруккуттан ырыаһыт быһыытынан күүстээх, нарын куолаһынан ыллаан намылытта. Далан
Киһи быар куустан туран наҕылыччы саҥаран намылытта. Болот Боотур
Үскэл улахан киһи нарын лирическэй ырыалары толорон намылыта турар. «ХС»

1. аат., поэт. Туох эмэ муҥутуур кэрэтэ, киэргэлэ (үксүн айылҕаны хоһуйууга тут-лар). ☉ Высшая степень расцвета чего-л. (обычно употр. при описании окружающей природы)
   Мутукча тиллибит силигэ Күн диэки күлүмнүү турбута. Эллэй
   Аҕынным даҕаны тыа сытын, Айылҕа уһуктар силигин. Л. Попов
   Үөрүү үрдүө, саргы салаллыа, Өссө тупсуо дойду силигэ. И. Эртюков
2. даҕ. суолт.
3. Муҥутаан сиппитхоппут, күөҕүнэн симэммит. ☉ Покрытый густой зеленью, в зелёном убранстве
   Силик хатыҥ сэбирдэҕэр Сиккиэр саһан тимирдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
   Силигирии сиэттиспит Силик күөх сиэллээх Сис тыабыт сиэкэнийбит. С. Зверев
   Таҥалай силик оһуордаах Талба, намчы хонуулаах Эриэн-быраан хайалар Эйигин эрэ саныыллар. А. Бродников
4. Олус кэрэ, кэрэттэн кэрэ. ☉ Чарующий, прелестный (напр., о голосе)
   Икки кыталык, биир удаҕан истиэхтэн кэрэ, намылҕа силик тойугунан күрэстэһиилэрэ буолла. Амма Аччыгыйа
   Таптал ис кистэлин Барыы эппэттэр Тыл силик кистэлин Ситэн тиспэттэр. Күннүк Уурастыырап
   Сэттэ күнтэн килбэйэр Силик симэҕи иилэллэр, Тоҕус көстөн туналыйар Толомон оһуору туттараллар. С. Зверев
   ♦ Силигэ ситтэ — онто-манта барыта толору ситтэ, туох да итэҕэһэ суох буолла. ☉ Всё продумано до мелочей, сделано без изъянов и недочётов
   Күһүн таҥара дьиэтин силигэ дьэ ситэн, улахан малааһын буолбут. И. Гоголев
   — Оо, оҕом! Дьэ силигэ ситтэ, күөнү кытта көрсүөр, хааны кытта харсыар сөп буолла. Эрилик Эристиин
   Уонна… дьэ бу, силикпит ситэн аны уус-уран салайааччыланныбыт. Э. Соколов
   ср. др.-тюрк. силик ‘чистый, благородный, изящный’, уйг. силик ‘гладкий, ровный; искусный’

I
1. кир I диэнтэн холб. туһ. Уол эһэтиниин кус уҥуоҕун киристэ
2. Сэрэнэн тиискинэн ытырталаа. ☉ Осторожно, слегка погрызть что-л. Киис өр эргийэ хаамар эбит, эттэн кыратык кирсибит. В. Санги (тылб.)
3. көсп. Өсөһөн, турунан туран, тугу эмэ биири эрэ гын; арахсыбакка охсус. ☉ Крепко вцепиться во что-л.; отчаянно драться
[Күтэрдэр] Орбуус хаҕын Былдьаһаннар кирсэллэр. И. Гоголев
Формуляры кирсэн буһар-хатар. Н. Габышев
△ Кимниин, туохтуун эмэ хапсыһан, мөккүһэн таҕыс. ☉ Бороться, спорить отчаянно
[Кинилэр] бэйэ-бэйэлэрин кирсиэхтэрэ. О. Сулейменов (тылб.)
4. көсп., сөбүлээб. Тугу эмэ биири эрэ гынан таҕыс. ☉ Делать постоянно одно и то же
Үлэбитигэр кумааҕыны кирсэн тахсабыт. — Ити баар романтикаҥ! Тура-тура буору кирис. Н. Габышев
II
кирий диэнтэн холб. туһ. Кини муннукка кириспит аҕабыыттаах ойууну ыкта-түүрдэ. Амма Аччыгыйа
[Эһэ оҕолоро] кириһэн хаалбыттара. Р. Кулаковскай
[Саллааттар] Днепр уҥуоргу биэрэгин манаан кириһэн сыталлар. Г. Колесов
III
1. аат.
1. Туох эмэ (ох саа, айа, чааркаан) чаачарын тардар хатыллыбыт тирии быа. ☉ Тетива (лука, самострела, чаркана)
Уол ох саа …… кирсин кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ тардар. Саха фольк. Ох саа кирсин тардар буолуохпуттан Баай байанайы алгыырга үөрэммитим. И. Гоголев
[Аттар] Айа кирсинии ууннулар, Ахсымнык кыырайа ойдулар. С. Данилов
Муҥутуурдук чиккэс гынаат, Быһа барар айа кирсэ. С. Тарасов
△ Хатыллыбыт тирии быа. ☉ Крученая кожаная веревка
[Чукаар тулатыгар] эргэрбит кирис, куһаҕаниһэҕэн быа-туһах ыһылла сыталлара. Л. Попов
Оҕо [чааркаан оҥостоору] эбэтигэр кирис хаттарар. Болот Боотур
2. Сүөһү кутуругун төрдүнээҕи быччыҥа. ☉ Мышца у основания хвоста крупного рогатого скота, лошади
Төрөөрү гыммыт ынах …… синньэ дыгдайар, кирсэ быста сымныыр. ГНИ СҮөТ
Биэ [төрүүрэ чугаһаатаҕына] самыытын этэ, кирсэ быстар, уолан түһэр. ГНИ СҮөТ
3. Көтөр кынатын иҥиирэ. ☉ Мышцы крыльев птицы
Мин дьоллоох кирсин быспыт кус курдук манна сатыылаан хааллаҕым. А. Софронов
2. даҕ. суолт. Сүөһү тириититтэн хатан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из крученой кожи
Бу күһүн ити оҕо бэртээхэй кирис өтүүнү сүтэрбитэ. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор кирис муоһатын такымыгар кыбытан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. [«Халбас хараҕа»] оонньооччу чиккэччи тардыллыбыт кирис быаҕа олорор. ӨОо
♦ Кирсиҥ быстаарай (үгэрг.) — сэрэн, туох эмэ буолан хаалаайаххыный (киһиргэс киһиэхэ). ☉ Смотри, не надорвись (говорят, обращаясь к хвастунам)
Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай (өс хоһ.). [Ньургун Боотур:] Кирсим быстыа диэн, Кирийэн-чугуйан сыттаҕа дуу?!! П. Ойуунускай
Кини кирсэ быстыар диэри киһиргии-киһиргии …… бандьыыттаабыт. И. Никифоров. Киһиттэн кириһинэн улахан (ордук) — кимнээҕэр да улахан, үрдүк уҥуохтаах, үчүгэй, күүстээх-уохтаах. ☉ Выше всех ростом, лучше, сильнее любого человека
[Кулун Куллустуур] Киһиттэн кириһинэн ордук, сахаттан саалынан ордук. ПЭК ОНЛЯ II
[Муос Нооноҕой] Киһиттэн кириһинэн улахан, Сахаттан санаатынан үрдүк. П. Ядрихинскай
◊ Кирис им көр им. Кирсин быспыт — кутуругун төрдө уолаҕастанан, төрүүрэ чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Хвостовая мышца ослабла (у лошадей, скота — признак скорого отела)
Намылҕа эмээхсин Эриэнчиги, кирсин быспыт диэн, …… далга хаайбыта. Софр. Данилов
Лүүсэ Күннэйэ [ынах аата] кирсин быспыт. В. Яковлев
«Ураанайбын көрүөм, кирсин быспыт этэ», — диэбитэ. ЖЕ АЭӨ
тюрк. кириш, кереш

I
туохт.
1. Салгыҥҥа уйдара сылдьан кэл-бар, айаннаа. ☉ Летать
Үөһэнэн көт. Сөмөлүөтүнэн көт. Тыал хоту көт. — Күөх толоон уҥуор сэттэ туруйа көттө. Эллэй
Ол кэлин өттүттэн ат сылгы сиэлинэн-кутуругунан кынаттанан көтөн тиийэн кэллэ да, лап гына үктэнэ түстэ. Ньургун Боотур
Көтөр оҕотун үөрэтэр Үрдүккэ, ыраах көтөргө. И. Эртюков
△ Тыалга үүрдэрэн түргэнник сыҕарый (былыт туһунан). ☉ Быстро передвигаться, нестись, лететь по ветру (об облаках)
Тыал түһэр, үрүҥ былыттар өрүкүһэ көтөллөр. Суорун Омоллоон
Былыттар көтөллөр соҕуруу, Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
△ Өрө ыһыллан таҕыс, өрө ыһыллан тахсан тарҕан, күөдүпчүлэнэн тахсан ыһылын (хол., кумах, быыл, уот эҥин). ☉ Подниматься, взлетать, распыляться (напр., о пыли, искрах)
Быыл көтөр. Кумах көтөр. — Түүннэри харыйа куулаттан кыым көттө, киэҥ түннүк сандаарда. П. Тобуруокап
Тыалынан күөртэнэн кыым ыһылла көттө. М. Доҕордуурап
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран, …… чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Крепенко үрэҕи туоруур тимирбетон муоста салгыҥҥа көппүт [дэлби тэптэриллэн]. А. Фадеев (тылб.)
2. Паар буолан симэлий, көтөн суох буол. ☉ Испаряться, улетучиваться; парить (напр., о тумане)
Арыгы уоҕа көппүт. Эмп көтөн хаалбыт. Туман көппүт. — [Дьоннор] тиритэннэр көхсүлэриттэн буруо курдук туман көтөр. М. Доҕордуурап
Тарҕатыллыбыт ноһуому буорга саба хоруппакка эрэ хаалларар сатаммат: азота аммиак буолан көтөн хаалар. СОТ
3. Туох эрэ мэһэйи, үөһэ тардыллыбыты үрдүнэн ой. ☉ Прыгать, перепрыгивать, перескакивать через какое-л. препятствие, планку, веревку и т. п. Ат күрүөнү намыһаҕынан көтөр (өс хоһ.)
Маппыр тимир күрүөнү үрдүнэн көтөн таҕыста уонна дьиэтин диэки тыастаахтык хаама турда. Л. Попов
Икки оҕо быаны икки уһугуттан туталлар. Атын оҕолор уочаратынан быаны көтөллөр. ОСБОо
4. Үөрэммэккэ (ситэ үөрэммэккэ) кылааһы, кууруһу уҥуордаа, үрдүкүгэ таҕыс. ☉ Перескочить через класс, курс и продолжить учебу ступенью выше
Дьэ онтон ситэ ый аҥаара буолбакка, бэһис кылааһы көтөн, алтыс кылаас үөрэнээччитэ буоллум. Н. Заболоцкай
Тихон Терентьевы оскуолабыт историятыгар аан бастаан кылааһы көппүтүнэн, эбэтэр биир сыл икки кылааһы бүтэрэр буолбутунан …… эҕэрдэлиэҕиҥ. Н. Босиков
5. Олус түргэнник элэстэнэн онно-манна бар-кэл. ☉ Легко, быстро, свободно идти, ехать, мчаться, нестись
[Өрүүнэ:] Миитэрэй доҕотторун булсан, дьэ көтөн эрэр. А. Софронов
[Күкүр Уус:] Көмүһүм оҕото, дьүөгэтигэр көтө турда. Суорун Омоллоон
Быһый тыалтан чэпчэкитик хайыһардьыт көтөн иһэр. Эллэй
Аттар көтөн уунаҥнатан, туйахтара хараарбытынан, бу ситэн кэлэн истилэр. Н. Заболоцкай
[Мичил] манна күнүс оҕуруокка үлэлээтэ да, киэһэтин көҥүлүнэн көтөр. Мээчик, лапта, араас күрэхтэһиилэр, киинэ. И. Федосеев
△ Олус эрчимнээхтик, күүстээхтик уонна түргэнник элэҥнэс буола хамсаа, быыстала суох баран-кэлэн элэҥнэс буол. ☉ Очень энергично, быстро и легко двигаться, беспрерывно мелькать, лететь, мчаться молнией
Мас эрбиир араама эрбиилэрэ үөһэ-аллара ирбинньик көтөн элэгэлдьистилэр. М. Доҕордуурап
Тэлэгирээмэлэр быыстала суох көттүлэр: тууста уонна тууста! И. Данилов
6. Бэлиэтэммэккэ хаал, түһэн хаал (туох эрэ баар буолуохтааҕа миэстэтигэр суох буолбутун туһунан). ☉ Быть пропущенным, упущенным (напр., о буквах, словах в тексте)
Манна бүтүн этии көппүт. Көппүт буукубалары эбии суруйталааҥ. Сурук бэлиэлэрэ көппүттэр. — Кешаны Бүттүүнэп испииһэккэ көтүтэн кэбиспит этэ. Уол ону ирдэспитигэр: — «Көтөн хаалбыт ээ, алҕас тахсыбыт», — диэн кэбиспитэ. М. Ефимов
7. кэпс. Быстан, эстэн, суох буол, таһыччы бүтэн хаал (хол., ас-таҥас туһунан). ☉ Исчерпаться, иссякнуть, исчезнуть (напр., о продуктах питания)
Ити бириэмэҕэ хотугу дойдуга арыгы ас көппүтэ ырааппыт кэмэ этэ. Болот Боотур
Гражданскай сэрии кэнниттэн саа сэбэ олох көтө сылдьыбыта. М. Чооруоһап
Хотун чэй-табах, таҥас-сап көппүтэ ырааппытын, бары көрдүүллэрин эрэ билэллэрин …… эҥин туһунан эппэхтээн баран, кыраны эмэни ыытыах буолла. «ХС»
△ кэпс. Туһата суох түргэнник, чэпчэкитик ороскуоттан. ☉ Легко, быстро и бесполезно, впустую спустить, проиграть (напр., деньги)
Нанайбах сүүрбэ биэс солкуобайа амтана биллибэккэ көттө [хаартыга]. Болот Боотур
Бөлөнүүскэй баай сэттэ сүүс сүөһүтэ, аҕыс ампаар түүлээҕэ, үрүҥ көмүс харчыта, көмүс сэбэ-сэбиргэлэ, киис-үүс таҥаһа буруо курдук көппүтэ үһү. Н. Павлов
8. көсп. Таһыччы умнан кэбис, бутулун (кырдьыыттан, ыарыыттан, долгуйууттан — өй-санаа туһунан). ☉ Начисто забывать, выпадать, вылетать из головы (от старости, болезней, волнения — о мыслях, памяти, уме)
Санаабыт санааларым сайҕанан көппүттэр, Үөрэппит тылларым өйбүттэн сүппүттэр. П. Ойуунускай
Уһун сордоох, мэйиим көтөөрү, оҕобун умнан кэбиһэн туран, баппыыска биэрдэҕим. Суорун Омоллоон
Тоойуом, өй-санаа көппүт киһитэ олоробун. Эрилик Эристиин
Киһи өйө-санаата көтүөх курдук, бары-барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
9. көсп. Эмискэ киэҥник, түргэннник тарҕан, сабардаа (хол., тыл-өс, сурах эҥин). ☉ Широко и быстро распространяться, разноситься, разлетаться (о слухах, новостях)
Онтон соҕотохто соһумар сонун өрө күүдэпчилэнэн таҕыста, тарҕана көттө, дьалкыйда. Амма Аччыгыйа
Ити кыһыныгар Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ кыайбытын …… туһунан бастакы сурах улуустары, нэһилиэктэри тилийэ көппүтэ. Э. Соколов
10. көсп. Түргэнник ааһан, устан ис (күн-дьыл, кэм туһунан). ☉ Быстро проходить, пролетать (о времени)
Дьыллархонуктар ааһа көтөн элэгэлдьиһэн иһэллэрэ түргэнин сөрү диэн сөҕөн кэбистим. Амма Аччыгыйа
Күн-дьыл көтөн, күһүн кэлиэ, Күлүк хараҥа күһэйиэ. Күннүк Уурастыырап
Сэрии будулунан көмүллэн Үгүс күннэр көттүлэр. Баал Хабырыыс
Күн-дьыл көтөн иһэр. Т. Сметанин
11. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ эбэтэр холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна араас дэгэттээх көмө туохтуур суолтатын ылар: 1) ааһан иһэн, таарыйа, таарыччы буолар (оҥоһуллар) хайааһыны көрдөрөр (үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик). ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с различными оттенками: 1) действие, которое осуществляется на ходу и обычно с особой силой и интенсивностью. Хайа көт. Тоҕо көт. Дьөлө көт. Ибили көт. Быһа көт. Сиирэ көт. Көҥү көт. Сиирэ-халты көт. Тосту көт. Булгу көт. Иҥнэри көт. Ойо көт; 2) туохха эрэ туһаайыллыбыт, үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Действие, осуществляемое для какой-л. цели, обычно с особой силой и интенсивностью. Мүччү көт. Туора көт. Тахса көт. Ааһа көт. Тула көт. Күөйэ көт. Төгүрүччү көт. Эргийэ көт. Эрийэ көт. Куота көт
♦ Былаҕайга көт (былдьан) — быстах оһолго түбэһэн суорума суоллан, алдьархайга, иэдээҥҥэ түбэс. ☉ Попадать в беду, несчастье, сгинуть (от несчастного случая)
Былатыаммыт былаҕайга көттө. П. Ойуунускай. Быһа көт — олус сытыы, тэбэнэттээх, сүүрбүт-көппүт буол. ☉ Быть очень шустрым, быстрым, энергичным, напористым
Уон алталаахсэттэлээх сааспар Быһа көтөр Быыппастыгас бэйэлэнэн Кытыгырас атах, Кырыытынан тыкаарай, Кыдьараҥ дьиэрэҥкэй Кыыс оҕо Кылаан бэрдэ буоларбар Сыһыыга-хонууга көрбүт дьон сыһыаран ааттаабыттара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күтүр, сүөдэстэнэҥҥин, кыра дьону быһыта көтүөҕүҥ. П. Ойуунускай. Дьабыныгар көппүт миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, ойуун өллөҕүнэ, кини кута-сүрэ олохсуйар дойдутугар аттаммытын этэргэ. ☉ По представлениям древних якутов, душа умершего шамана отправляется в загробный мир и находит покой. Эллэй Боотур аҕыс уолу төрөтөр, олортон Намылҕа Силик, маҥнайгы ойуун, дьабыныгар көтөр
Саха фольк. Аныаха диэри кини [Сыланньай удаҕан] кэлэн баар буолуо дуо? Дьабыныгар да көттө ини. М. Доҕордуурап
Ураанньыктаах хоҥоруулаах, баһырҕастаах атахтаах кулуну өлөрөн, уордаах Хара Кыталык айыытын алыкылаатылар, дьабыныгар көппүт улуу ойууннарын кэриэстээтилэр. И. Гоголев. Ойуун уол өлөөру сытар сириттэн сүтэн хаалар, тыыннааҕынан мэлийэр, ону оччоҕо «дьабыныгар үөһэ көттөҕө» диэн ааттыыллар
БСИ ЛНКИСО. Илимсалым көт көр үлүм-салым көт. Лааһар …… туох кэпсээннээх дьон кэлбиттэрин истэрдии тутунна, илим-салым көттө. ОИП Х
[Петя] Дораҕа да илим-салым көтөн, мас кыстаста, бэйэтин да балааккатыгар киллэртээтэ. В. Яковлев. (Кимтэн эрэ ким эрэ) көтүө дуо — (ким кимтэн эрэ) атын, ураты буолбат, атылыы буолар диэн этэр олук. ☉ Человек как человек, дети как дети (все одинаковы или подобны друг другу)
Оҕо оҕоттон көтүө дуо? Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыттан сылаас дьиэҕэ бүгэн олорон оонньуурбут. Сэмээр Баһылай
Көҥдөй оҕото көтүө дуо? Көҕүйдэҕэ дии. Күн Дьирибинэ. Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) — ыччат куруук баар, олох салҕана турар. ☉ Новое поколение будет всегда, жизнь продолжается, она вечна. Көрүлүү көт — олох үөрүүтүн билэн, кыһалҕата суох көҥүлбосхо сырыт. ☉ Свободно, беспечно наслаждаться жизнью, веселиться
Көрүлүү көттүм, тайаара дайдым. И. Эртюков
Көмүс долгун алааспар Көрүлүү көтө дайбакка, Көҥүл тыына туойбакка Балаҕаҥҥа сыттамый, Балаадыйан хаалламый? А. Абаҕыыныскай. Көтөн түс — 1) олус түргэнник киир, эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно войти куда-л., вдруг очутиться где-л., влететь куда-л. [ТаалТаал эмээхсин] ханан да барар сирэ суоҕуттан, көлүйэтигэр көтөн түһэр
Саха фольк. Соҕотох хаалбыт тиһэх тордоххо маҥан таба таҥастаах уонна хара бэкир киһи көтөн түспүттэрэ. Далан
Натаа эппиэтэ суох сайылыгар тиийэн көтөн түстэ. Суорун Омоллоон; 2) эмискэ өйгө киир (санаа, толкуй туһунан); эмискэ айахха киир (ырыа, тыл, саҥа). ☉ Вдруг взбрести в голову, осенить (о мысли, решении); вдруг очутиться на языке (о песне, слове)
Дьон саҥатын истээт, мин, тоҕо эрэ куттанным да, сааттым да быһыылаах, саһыах санаа көтөн түстэ. Н. Неустроев
Уоһугар туох көтөн түспүтүнэн кини ыллыыр диэххэ букатын түктэри. Амма Аччыгыйа
Деомид Баклановка бу киһи кыһалҕатын туһанар өй көтөн түһэр. Н. Якутскай. Көтөр былыт көлдьүнэ көр аас I. Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) — кэлиэхбарыах сирэ суох буолбут, муҥур уһугар тиийбит. ☉ Попасть в безвыходное положение, деваться некуда. Көтүөн кыната эрэ суох — олус үөрэн сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ соотв. он на седьмом небе от радости или ног под собой не чувствует (не чует)
Бу сүүрүүгэ Мэҥэ-Хаҥалас ата кыайан, хатыҥыр оҕонньор көтүөн кыната эрэ суох буола түстэ. Н. Босиков. Кута-сүрэ көппүт көр кутсүр. Күдэҥҥэ көппүт — сир үрдүттэн суох буолбут, туох да хаалбакка букатыннаахтык эстибит. ☉ Исчез насовсем, уничтожен бесследно
Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй. Киниэхэ [өстөөххө] туох да тиксибэтин наадатыгар туох баар гранатаны, ботуруону чохчолоон баран, үлтү тэптэринэн күдэҥҥэ көтөргө диэн биир санаанан быһаарыы тахсыбыта. «Ленин с.». Күллүүн көттө — оннуттан мэлийдэ, урусхалланна, туох да орпото, суох буолла. ☉ Исчезать бесследно с лица земли
Массыынанан биһиэннэрэ манна сүүрдэн кэлиэхтэрэ, — Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы. Күөххэ көттө <көҥүл барда> — сайыҥҥы ичигэс, киэҥ дуолга көҥүл көччүйдэ (кытаанах кыстыкка хааллан, улугуран баран — үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Вылетел на зелень, вышел на волю (после долгой холодной зимы, загнавшей в тесный хлев — обычно о скотине)
Дьадаҥылар да барахсаттар Санааларын саҥарыахтара. Кырдьыктарын этиэхтэрэ, Күөххэ көтүөхтэрэ, Көҥүлгэ көрүлүөхтэрэ. Саха нар. ыр. II. Өрө көт — 1) туохтан эрэ мөхсө түс, түбүгүрэ, айдаара түс; кими эмэ тула сүүр, ким эмэ баҕатын толоро сатаа, кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа. ☉ Проявить беспокойство, встрепенуться; захлопотать вокруг когочего-л., проявить большое усердие, расторопность (напр., ублажая кого-л.)
Киһим бэйэтин оҕустарбыттыы өрө көтө түстэ, атын көмүскэстэ. Далан
«Бай, ол эһэни ким быалаан-туһахтаан, сэргэлэнэр, доҕоор?» — диэн мин өрө көтө түһэбин. М. Чооруоһап
Ньукулааскылаах Аргыныап даҕаны эмиэ, көрбөтөхтөрүн көрбүттүү өрө көтө түспэтилэр. У. Нуолур
Таһыттан Далбараев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэтиттэн ойон турда. «Кыым»; 2) урукку туруккуттан өрө таҕыс, ордук ситиһиилээх буол. ☉ Добиться успеха, достигнуть каких-л. высот (по сравнению с прежним состоянием)
Сиэнин санаатын, сигилитин билэн, наллаан кэпсэтэн сүбэлээн көрүүһү, хомусчут уолун олус өрө көппөтүн. М. Ефимов
Тоҕо мин бүтэн, кыайтаран баран өрө көтө сатыыбын! Тугу ситиһээри? Н. Лугинов
Устудьуон Ньукуус үөрэҕэр орто сыанаттан өрө көппөтөх эрэйдээх. ПБН КДьСО. Тилийэ көт — олус түргэнник киэҥник тарҕан, сабардаа, бүрүүкээ; сири ордорбокко сырыт, киэҥник кэрий. ☉ Быстро, широко разнестись, разлететься (о вестях); обходить все места, всю территорию
Оҕо эрдэҕиттэн бу кырдьаҕас куорат бары муннугун ордорбокко тилийэ көттөҕө. Н. Лугинов
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыров туһунан кэпсэтии оройуону тилийэ көппүтэ. М. Попов
Ж. Бизе «Кармена» хос туруоруллан аан дойду бары бөдөҥ тыйаатырдарын тилийэ көттө. «Кыым». Тиэрэ көт — чэпчэкитик, уохтаахтык кыай-хот, сууллар. ☉ Легко победить, повалить, опрокинуть кого-л. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо. Н. Неустроев. Тоҕо көт — киһи сөҕүөн курдук кыахтаахтык уонна таһаарыылаахтык тугу эмэ оҥор, үлэлээ. ☉ Делать, производить что-л. мощно, с размахом и результативно
Мин аҕам тугу да тоҕо көппөтөҕө, харахха быраҕыллар ханнык да дьоруойдуу быһыыны оҥорботоҕо эбээт. Далан
Дьиэбэр баран тугу да тоҕо көтөрүм суох. Көмөлөһүүм. Р. Баҕатаайыскай
Били эн биһикки маннык бэйэлээҕи тоҕо көтөөрү. Бука сүүрбэ да сыл сынньанан, кыаҕырбаппыт буолуо ээ [дэһэллэр кырдьаҕастар]. Н. Лугинов. Төлө көт — ханнык эмэ кыһалҕаттан, быстыыттан-эстииттэн мүччүрүй, босхолон. ☉ Выбраться из нужды, бед, трудностей
Улахан тутууга ханна барыай ыарахаттарга кэтиллии мүлчүрүйбэт дьулаана, олору төлө көтөн, олору кыайан-хотон, ардыгар, үөрүү күүрээнигэр өрө көтөхтөрүү. В. Яковлев. Тула көт — ким, туох эрэ туһугар олус кыһан, түбүгүр; кимиэхэ эмэ үтүө буола сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Суетиться, бегать вокруг кого-чего-л., хлопотать, беспокоиться; лебезить, заискивать перед кем-л.
Били маҥнай кэллэхпитинэ тула көтө сылдьаллара ааһан, аны кинилэри [холкуос салайааччыларын] булан көрсөр да күчүмэҕэй буолла. Н. Лугинов
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы …… сылдьар. Эрилик Эристиин
[Ыппыт] киһиэхэ барытыгар тула көтөр, хаптаҥныыр, кыҥнаҥныыр, салаан ньэлиптиир. Кэпсээннэр. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) — туохтан эрэ олус долгуйбут, ыксаабыт, куттаммыт. ☉ Стало не по себе, быть не в себе, места себе не находить (от сильного волнения, неожиданности, с перепугу)
[Бөрө] халлааҥҥа хантайан баран, көөҕүнэс куолаһынан киһи уйулҕата көтүөх курдук энэлгэннээхтик улуйталаабыта. Л. Попов
[Туйаарыма Куо:] Мин барахсан Адьарай аймаҕын айаҕар Ананнаҕым диэммин Уйулҕам көтөн, Сүрүм-кутум долгуйан, Харыстатарым эрэ хараҕым уута Буола олоортум. Суорун Омоллоон
Сидоров оҕонньор уйулҕата көтөн тэпсэҥнии турда. М. Доҕордуурап. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуйан иһэн утуйбат буолла. ☉ У него пропал сон, он потерял сон
Бу уолуйан уһуктан, уута көтө сытан, атыннык толкуйдаан көрдө. Болот Боотур
Аартыгы одуулаан тахсара, Аан тыаһын иһиллии сылдьара. Утуйар да уута көппүтэ — отучча сыл буолла күүппүтэ. С. Руфов
Өскө чыычаах уйатыгар кэлбэтэх буоллаҕына, сымыыт тымныйан хаалыа. Айсен итини саныырын кытта уута адьас көттө. С. Дадаскинов. Үлүм-салым көт — кимиэхэ эмэ олус эйэргээ, үөр-көт; кимиэхэ эмэ үтүөтэ оҥоро сатаа, бэрт буола сатаа. ☉ Встречать кого-л. радушно, радостно; стараться сделать кому-л. добро, ублажать, угождать кому-л.
Үбүлүөйдэрэ диэтилэр, Үлүм-салым көттүлэр. С. Тимофеев
Кыайыы-хотуу кынаттанан тиийбит үөрэнээччитин тренер үлүм-салым көтө көрсүбэтэҕэ. НЕ ТАО. (Ким эмэ) үрдүнэн көтөр — кыһыытын-абатын сэниир, атаҕастыыр киһитин мөҕөн-этэн, киниэхэ тойомсуйан аһарар. ☉ Свою досаду, неудовлетворенность вымещать на ком-л. ниже себя (по статусу), помыкать кем-л., третировать кого-л.
Кини тойот буолан тонолуйдар эрэ, эн биһикки үрдүбүтүнэн көтүөҕэ. Суорун Омоллоон
Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы, эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
ср. азерб. гөт, тюрк. гөтүр, көтүр ‘поднимать’
II
туохт. Бөдөҥнүк, ыраахыраах арыттаахтык анньан тик (үксүгэр быстах, иҥиннэрэ эрэ түһэргэ). ☉ Шить, метать на живую нитку. Сиигин тигиэҥ иннинэ бастаан көтөр ордук
казах. көктө