охотник-промысловик; түү-лээхситтэр тыаҕа таҕыстылар охотники выехали на промысел.

м. 1. промышленник (капиталистической промышленнай предприя-тиены бас билээччи); 2. см. промысловик 1.

аат. Күндү түүлээҕи бултуур киһи, түүлээх булчута. ☉ Охотник-промысловик на пушного зверя
Аччыгый быраатым түүлээхсит — Кырыа хаары ойуулаан Кырсаны сойуолуур; Салаҥ ыраах хайаны чиэрэстээн Саһылга хапкаанныыр. С. Васильев
Бу эн түүлээхсиккин дуу, тайахсыккын дуу? С. Никифоров
[Быыстапкаҕа] Саха сирин, ол иһигэр мин оройуонум — Өлөөн түүлээхситтэрэ бултаабыт күндү кылааннаах түүлээхтэрэ элбэхтик көрдөрүллүбүттэр. ВБТК

аат., кэпс. Булчут. ☉ Охотник-промысловик
Былыргы тыаһыттар, булчуттар сөбүлээбит сирдэрин бары: «Бу биһиэнэ», — диэн маска хайгыа (хойгуо) охсон, быыс туруоран кэбиһэллэр. Саха сэһ. II
Кыһыҥҥы тыаһыт арахпат аргыһа хайыһар. Н. Борисов
[Николай Тарасов] сааһын үтүөтүн эмиэ булт соноругар бараабыт тыаһыт этэ. ВМП УСС

1. аат. Чубукуну бултуур идэлээх киһи. ☉ Охотник-промысловик, специализирующийся на добыче снежных баранов
   Манна сорох дьыл кыһын чубукуһуттар, тииҥньиттэр олорооччулар. С. Никифоров
2. даҕ. суолт. Чубукуну бултуурга үөрүйэх (ыты этэргэ). ☉ Выученный, натасканный на добычу снежного барана (о собаке)
   «Көр, үөдэниҥ, син идэлээх буолуох ыт хаайтара сылдьар эбит, урут, оҕо эрдэҕинэ, чубукуһут сурахтааҕа», — диэтэ Куонаан. Н. Заболоцкай
   [Моойторук] тииҥньит эрэ диэн буолуо дуо, ааттаах чубукуһут. А. Кривошапкин (тылб.)

1. аат.
2. Булду сонордооччу. ☉ Охотник, выслеживающий зверя по следу, следопыт. Сонордьуттар кыылларын кыайан сиппэтэхтэр
   □ Сылдьыбыт сыыһы булар, сонордьут суол хайар. «Кыым»
3. Күндү түүлээҕи бултааччы, түүлээхсит. ☉ Охотник-промысловик
   Оройуон сонордьуттара быйыл өлгөмнүк бултуйдулар. «Кыым»
   Ханнык баҕарар сонордьут бэйэтэ бултуур-алтыыр учаастагын биэс тарбаҕын курдук билэр. «ХС»
   Кырса үгүстүк бултанар сирдэригэр — Бөрөөххө уонна Русскай Устьеҕа — сонордьуттары кытта көрсөн кэпсэттим. «Кыым»
4. даҕ. суолт. Булду сонордуурга үөрүйэх, оннук идэлээх. ☉ Приученный выслеживать зверя по следам
   Баһырҕас диэн сонордьут аатырар ыт үрдэҕинэ, биһиги ааны сэгэтэн үксүгэр сатыы, хам-хаадьаа аттаах киһи иһэрин көрөрбүт. П. Аввакумов

1. аат. Булду бултааччы, булдунан дьарыктанааччы. ☉ Тот, кто добывает диких зверей, птиц или рыбу, занимается охотой и рыболовством, охотник, рыболов
   Мин куһаҕана суох булчуппун, бултуом-алтыам, эн күөстүөҥастыаҥ, иистэниэҥ. Т. Сметанин
   Булчут туруйаны соччо үчүгэй көтөргүн диэн бултаспат. Н. Якутскай
   Ол чааска төрөөбүт эбиппин мин Биир тууһут, сохсоһут, Удьуордаах уу булчут. П. Тобуруокап
   △ Түүлээҕи бултааччы, түүлээхчит. ☉ Тот, кто добывает пушнину, промысловик. Кадровай булчут. Булчут үүтээнэ
   □ Сопхуос булчуттара уонна кыылы иитэччилэрэ судаарыстыбаҕа сыл аайы мөлүйүөнтэн тахса солкуобайдаах кылааннаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
   Сыыдам табатын ньуоҕулаан, Сындыыс курдук көтүтэр, Чыыстай хайатын уҥуордаан Чысхаан күүһүн көрсүһэр Хотугу кыраай булчута Холкуос кыыһа Долгунча. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Булка дьоҕурдаах, сатабыллаах эбэтэр улахан үөрүйэх. ☉ Владеющий умениями охотника, обладающий опытом и качествами охотника. Булчут ыт
   □ Булт-алт элбэх буолуо буоллаҕа дии
   Бэйэм бэрт булчут киһибин. Күндэ
   Уһугун, уһугун, Сүрэхпин долгута, Мин булчут өбүгэм Сорсуннаах соргута! С. Данилов
   Оттон билиҥҥитэ Арбатскай, тугу да уорбалаабакка, булчут хаанын киллэрэн туһахтарын кэрийэн барбыта. В. Яковлев

I 1) земля, земной шар || земной; Сир Күнү тула эргийэр Земля вращается вокруг Солнца; Сир аргыһа спутник Земли; сир-сибиир уст. земля, земной шар; күн сирэ подсолнечный мир; земля людей; күн сирэ көҥүл , айыы сирэ аһаҕас погов. подсолнечный мир обширен, земля создателя открыта (иди, куда хочешь —везде дело найдёшь); 2) земля, почва, грунт; суша || почвенный, грунтовой, земляной, земельный; сир кырса дёрн; сиринэн соһуллар (или оттуур ) до пят, до земли (о длинной одежде); сири хорутуу вспашка земли; сир ийэ мать-земля, земля-кормилица; сир симэҕэ полевой| цветок; сир көстүбэт , тула уу земли не?: видно, кругом вода; сиргэ олор = садиться на землю; 3) земля, территория; колхоз сирэ колхозная земля; 4) место, местность, край; бу сири билэбин эту местность я знаю; бу сиргэ урут сылдьыбытыҥ дуо ? ты бывал раньше в этих краях?; 5) место, пункт; хонук сир место ночёвки; үүтү тутар сир пункт приёма молока; 6) разг. пол; оҕолор сиргэ оонньууллар дети играют на полу; 7) диал. охотничье угодье (закреплённое за каждым охотником-промысловиком); сиргэ таҕыс = отправляться в (своё) охотничье угодье # барар-кэлэр сир суох некуда деваться; күннүк сир расстояние, покрываемое за день; өһүргэниэх сир баппатаҕын нашёл, на что обижаться; сир аайы баар а) везде и всюду есть, имеется; везде и всюду найдётся кто-что-л.; б) посредственный, заурядный; сир аайы суох редкий, редкостный, незаурядный; сир аннынан скрытно, тайно, тайком; сир аһа а) что-л. съедобное (дикорастущее); б) диал. картофель; овощи; сир быта (человек), осведомлённый во всём; сиргэ киирэр диал. ящерица; сиргэ силлиир он ругается, возмущается (разочаровавшись, обманувшись в ком-л.); сиргэ түспүт сэрэбиэй судьба, рок; предопределение; сиринэн-халлаанынан андаҕай = клясться нёбом и землёй (отпираясь от чего-л. или доказывая что-л.); сир кыыла диал. медведь; сир ортото половина пути, середина пути; сир ортотун кэллибит мы прошли половину пути; сир саарбах нечто неопределённое: ни то ни сё; сир суох разг. а) неуместно; ни к месту; б) без основания; манна өһүргэниэххэ сир суох тут нет основания для обиды, тут не на что обижаться; сир түннүгэ умный; философски мыслящий; сиртэн көстүбэккэ сылдьан от стола два вершка (а туда же); сиртэн халлааҥҥа диэри (или тиийэ ) в высшей степени (делать что-л.; букв. от земли до нёба); сиртэн халлааҥҥа диэри махтан = приносить глубокую искреннюю благодарность; сиртэн хостонор баайдар полезные ископаемые; сир уһуга край земли (обычно говорится о непроходимых, бездорожных местах); сир сирэйдээ = позорить, опозорить кого-л.; сир-халлаан икки ардыгар на произвол судьбы, между нёбом и землёй; сир-халлаан икки ардыгар хаал = остаться между нёбом и землёй (т. е. без пристанища, без определённых занятий, вообще в неопределённом положении); сир ыла тур = а) хоть немного сократить расстояние (к-рое предстоит преодолеть); б) предпринять хоть что-л., чтобы выиграть (или добиться чего-л.); үлэ элбэх , бүгүҥҥүттэн сир ыла туруохха работы (предстоит) много, надо хоть что-нибудь сделать уже сегодня.
II : сир гын = момент.-однокр. пронестись, промчаться с шумом; ср. сирк: сирк гын =.