человек, прошедший обрезание

прил
то же, что «прошедший»

прил.
ааспыт

уст. 1. доблестный, мужественный; сильный; ср. баатыр; 2. воин (прошедший специальную военную выучку).

1. даҕ. Буолбут, буолан бүппүт. ☉ Прошедший, прошлый. Ааспыт кыһын
   □ Ааспыт уруок бүгүҥҥүтээҕэр ордук табыллыбыт эбит быһыылаах. Софр. Данилов
   Тогойкин ааспыт сирин суоттаан көрдө: үс көс кэриҥэ буолбута буолуо. Амма Аччыгыйа
   Ааспыт сайын звено минеральнай уоҕурдуунан, эбии аһылыгынан хааччыллыбыта. П. Егоров
2. аат суолт. Туох эмэ буолара, буолбута. ☉ Что-л. происходившее, происшедшее
   Бүгүн сынньалаҥ, сарсын охсуһуу, дэлэй-былас сэһэннэ тэнитиҥ, ааспыты, баары, кэлэри кэпсэтиҥ! Т. Сметанин
   Ааспыкка, ааспыкка эрэ дуу Баар кэмим барыта түмүллэр — Ааспыттан билиэхпит Бүгүҥҥү диэн тугун. Ааспыттан булуохпут Бүгүҥҥү кырдьыгын. Венера

1. даҕ. Бэрт өрдөөҕүтэ, былыр ааспыт. ☉ Давно прошедший, давно минувший, древний
   Былыргы быралыйбыт дьылларга, Урукку уларыйбыт хонуктарга Кырыктаах омуктар Кыра ыалларын Кыама суох кырган кээстэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Алыс, наһаа эрэйдэнэн Аралдьыйа түһээри, Былытынан сабыллан Быралыйбыт былыргыны Саныы-өйдүү сатыыра. Күннүк Уурастыырап
   Оо, арай ол быралыйбыт былыргы кэмнэргэ юкагирдар дьолго талаһыы туһунан номох ис хоһоонун өйдөөбүттэрэ итиэннэ билиммиттэрэ эбитэ буоллун даа! С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт. Дьонуттан, дойдутуттан тэйбит, ыраах сылдьар киһи; үөрүттэн быстыбыт кыыл-сүөл. ☉ Бродяга, странник, скиталец; одинокая птица или зверь. Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир (өс хоһ.)

даҕ.
1. Бэҕэһээ буолбут. ☉ Совершившийся, прошедший вчера, вчерашний
Ону-маны саныы олордоҕуна, бэҕэһээҥҥи суруксут уол тиэтэйэ-саарайа туорахачыйан кэлэн киирбитин кытта хатыыстаспытынан иһирдьэ көтөн түстэ. А. Софронов
« Эдьиэй, миэхэ кэһиигин кэмпиэт суута, кумааҕыта, харандааста ыытаар »,— диэн, хараҕыттан уу-хаар баһа, бэҕэһээҥҥи үлэҕин бигэргэтэ турбута. Күннүк Уурастыырап
2. Соторутааҕыта ааспыт. ☉ Прошедший, недавно приключившийся, недавний
Татым санаа! Сыыһа суол! Бэҕэһээҥҥи ааспыт түүн, Тимир сирдьит Хомсомуол, Эн бу күнүҥ — улуу күн!!! Эллэй
◊ Бэҕэһээҥҥи бэдик сэнээн. — олус эдэр (онон билбэтэ элбэх, олоххо үөрүйэҕэ суох диэн этии). ☉ Молокосос, сопляк
Бэҕэһээҥҥи бэдиктэр, эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар, тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа. Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски сэнээн. — олус эдэр (онон кыаҕа, билиитэ, үөрүйэҕэ суох диэн этии). ☉ Сопляк, молокосос, желторотик
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, — Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Ээ, эһиги — бэҕэһээҥҥи бэтэнээскилэр — Тугу да билиэххитий! С. Данилов. «Оһохчут уола баҕас бардамнаабатын, — диэбиттэрэ Эбэ алааһын кырдьаҕастара. — Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски».В. Гаврильева. Бэҕэһээҥҥи саах үөнэ — сыыҥын соһо сылдьааччы; сыыҥтай (үөҕэн этии). ☉ Червь навозный, навозный жук (в качестве ругательства)
Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ. Абатын да абатын! Күндэ
Ээ, күл эмэһэ, бэҕэһээҥҥи саах үөнэ, хаһан ол мин баттаан-атаҕастаан олорбуппун көрдүҥ! Күндэ

1. ж. (давно прошедшие времена) былыргы майгы, былыргы кэм; преданья старины былыргы сэһэннэр; 2. м. разг. (обращение к старику) кырдьаҕаас, оҕонньор; послушай, старина! иһитэрэ, кырдьаҕаас!; # тряхнуть стариной разг. эдэргин эргит; по старине былыргылыы.

1. даҕ.
2. Кырдьар сааһыгар тиийбит. ☉ Достигший почтенного пожилого возраста, пожилой, старый (о человеке)
   Бэйэм сүөһүлэрбин кырдьаҕас, тиэргэн ийэтэ буолбут ынахпынан буларым. П. Ойуунускай
   Мин кырдьаҕаспын да, доруобайбын, үөһэ хайдах эмэ тахсыам буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
3. Өр кэмҥэ тугунан эрэ дьарыктаммыт, идэтийбит, уопутурбут. ☉ Давно занимающийся каким-л. делом, опытный, со стажем, бывалый (о человеке)
   Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
   Табаарыс Бадин Михаил Иванович — кырдьаҕас бассабыык. С. Ефремов
4. Баар буола сылдьыбыт, ааспыт, эргэ. ☉ Прежний, прошедший, старый
   Кырдьаҕас үйэбит Кыйданна, кыранна. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Баар буолбута, төрүттэммитэ, туһаныллыбыта ырааппыт. ☉ Существующий давно, находящийся в употреблении давно, старый, древний (о чем-л.)
   Эдьигээн олус кырдьаҕас — сааһынан Дьокуускай куораттан аҕыйах ый эрэ балыс. С. Руфов
   Кырдьаҕас алтан сылабаар оргуйан сыыгыныы турар. М. Доҕордуурап
   Бу кырдьаҕас оскуола үлэтигэр киһи кэрэхсии көрөрө чахчы баар эбит. ОГГ СМ
6. аат. суолт.
7. Сааһырбыт киһи. ☉ Старик, старец
   Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт (өс хоһ.). Кырдьаҕастан ыйытыма – сылдьыбыттан ыйыт (өс хоһ.). Элбэх хаары моҥообут кырдьаҕас, тоҕус уонча сааһыгар чугаһаан иһэн өлбүтэ. В. Протодьяконов
8. Ытыктаан, сүгүрүйэн этии, ыҥырыы, ааттааһын (сааһынан оччо кырдьаҕаһа да суох киһини, ардыгар киһи олоҕор суолталаах атын туох эмэ да туһунан). ☉ Почтительное обращение к кому-л. или уважительная характеристика когочего-л.
   Кынаттааҕым кырдьаҕаһа Кыталык кыылга былааннаахтык Кыыһар былыты аннынан Кылбайан көттө. Нор. ырыаһ. Суор Ойуун кыраҕа хоҥнубат кырдьаҕас буолуо. Амма Аччыгыйа
9. Туох эмэ улахан, күүстээх хаачыстыбатын бэлиэтээн этии. ☉ Дед, старец (слово, выражающее уважительно-почтительное отношение к чему-л.)
   Тымныы кырдьаҕас алта уон бииргэ тиийэ дьалкыйан ылаттаата. Н. Заболоцкай
10. харыс. т. Эһэни (тыатааҕыны), уоту ытыктаан, дьулайан ааттааһын. ☉ Старец (почтительное, оберегательное обращение) — эвфемизм, заменяющий слова «огонь», «медведь»
    Кырдьаҕас аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта. Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөккө эҥин диэччилэр, оттон арҕаһын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
    «Бэйи, мин кырдьаҕаспар бэристэхпинэ сатанар», — диэтэ, итиэннэ уотун диэки хаамта. С. Никифоров
    Кырдьаҕас хайа да кыыллартан барыларыттан өйдөөх, куһу киһи курдук ураҕаһынан да бултуурун ылан көрүҥ, тууну көрөрүн, тылбыытын эрэ сатаан укпат. «ХС»
    ♦ Кырдьаҕас бөрө (ыт) – өр олорон, олоххо арааһы көрсөн, элбэҕи билбиткөрбүт, уопутурбут киһи. ☉ Видавший виды, бывалый; соотв. тертый калач (букв. старый волк, пес)
    Кырдьаҕас ыт үрбүтэ хаалбат (өс хоһ.). Кырдьаҕас ыт сымыйанан үрбэт (өс хоһ.). Кырдьаҕас бөрөлөр Түү сирэй уонна Адаархай кэлбэтэхтэр. Олор үөмэн эрэрдии ньылбыйа тутталлара бэлиэ буолара. Р. Баҕатаайыскай
    Күөлгэ кус толорута чахчы – кырдьаҕас бөрө эндэппэтэх баҕайым ини. Н. Заболоцкай
    ◊ Аар кырдьаҕас – олус элбэх саастаах, ытыктанар киһи. ☉ Старец, очень старый почтенный человек
    Саха аар кырдьаҕаһа сүрдээх имигэстик хамсанан үҥкүүлээн дэгэрийэн эрэрин көрө-көрө сүрдээҕин сөҕөбүт. «ХС». Кырдьаҕас аат — ким, туох эмэ билигин айыырҕаан этиллибэт буолбут былыргы аата (итэҕэли кытта сибээстээн маннык ааты туттубакка кыһаналлар). ☉ Старинное полное имя кого-л. или название чего-л., вышедшее из употребления (согласно народным поверьям и суевериям, его стараются не произносить вслух)
    Бу эн үөһээ бииһин ууһун наһаа дириҥник ахтар эбиккин, бу дьон кырдьаҕас ааттарын ааттыыр сэттээх-сэлээннээх буолар. Эн ыччаттаах киһигин, ыччаккын харыстаа, улахан тылы саҥарыма. Тоҥ Суорун
    [Амма тоҕойун сиһин] кырдьаҕас аата Түөрт Уон Түөрт Күөллээх Түгэх иһэ. Багдарыын Сүлбэ. Ытык кырдьаҕас үрд. – ытыктанар, ытыгыланар кырдьаҕас киһи. ☉ Почтенный, глубокоуважаемый пожилой человек
    Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут, Ыарахан атахтаах, Ыралаах тыллаах, Ырыаһыт идэлээх Ытык кырдьаҕаһы буланнар, Түһүлгэ төбөтүгэр Туруоран [кэбиһэллэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Бууктаах сон саҕынньахтаах ытык кырдьаҕас оҕонньор киһи, сөҥ-сөҥнүк саҥаран, лүҥкүнүү турар эбит. П. Ойуунускай
    ср. тюрк. карт ‘старый’