прил. психологическай, психология.

прил. бас билээччи, бас билиилэнии; собственническая психология бас билиилэнии өйө-санаата.

с. 1. собир. уст. (сословие) мещаннар, мещанин аймах; 2. перен. (психология мещанина) мещанныы өй-санаа, мещанныы быһыы.

ж. психолог (1. психологияҕа идэлээх учёнай; 2. киһи психологиятын өтө көрөөччү, дириҥник билээччи).

туохт. Туох эмэ (хол., лиэксийэ, ыстатыйа) кэниспиэгин оҥор. ☉ Составлять конспект, конспектировать
Дойду уонна омук сирин учуонайдарын үлэлэрин — барыта сүүрбэччэ кинигэни кэниспиэктээбитэ. Н. Лугинов
Оҕолор …… кэниспиэктээбитинэн барбыттара. Далан
Максим, мин психологиям кинигэтэ суох, бибилэтиэкэҕэ баран кэниспиэктиибин. Н. Габышев

сыһ. Ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык; киһини чахчы итэҕэтэр гына. ☉ Убедительно; аргументированно
Суруйааччы табыллыбыт айымньыларыгар дьоруойдарын психологиятын дириҥник, бэргэнник арыйан көрдөрөр, кинилэр ис туруктарын итэҕэтиилээхтик ойуулуур. Софр. Данилов
[Г. Колесов] сценическэй искусство бу [уус-уран ааҕыы] көрүҥүн сайыннарыыга дьоһуннаах саҕалааччы буолбутун итэҕэтиилээхтик көрдөрөр. С. Тарасов
Арассыыйа чөмпүйүөнүн итэҕэтиилээхтик хотто. Е. Неймохов

харбас I диэнтэн хай
аата. [Ала Моҕус] көөһөкөччүйэн кэлэр да, бөҕү таһар. Таал-Таал эмээхсин ыстанар. Сыыһа-халта харбаһыы, аччарыһыы буолар. Саха фольк. [Кулун Куллустуурдуун] Хаҥыл охсуһуу буолла, Хабараан харбаһыы турда. ТТИГ КХКК
Ордук сомсоһуу, өрүскэлэһии куду харбаһыы психологиятын хааллар. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһ.
1. Сыыспакка, сыыспат гына (ыт). ☉ Метко, без промаха (стрелять)
Үчүгэй сирэ оройуон үрдүнэн биир бастыҥ бултаах, үчүгэй булчуттардаах сир. Кинилэр бэргэнник ыталларын, көхтөөхтүк бултуулларын ол сааскы кус «арда» көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
Биһиги зенитчиктэрбит ол көтөр абааһылары бэргэнник табан түһэрэллэр. ССС
Тоороной күн туратура Тоотоҥноон тыаҕа бултуура. Бэркэ баһылаабыт кини Бэргэнник ытар идэни. П. Дмитриев
2. көсп. Хомоҕойдук, уус-ураннык (эт). ☉ Метко, складно, красноречиво (сказать, говорить)
Таабырыҥҥа, норуот фантазиятын киэргэтиэн баҕардаҕына, бэрт чугастааҕы дьиэ эргиннээҕи да суолу, бэргэнник хоһуйан таһаар. Саха фольк. [Семен Никифоров] табыллыбыт айымньыларыгар геройдарын психологиятын дириҥник, бэргэнник арыйан көрдөрөр, кинилэр ис туруктарын итэҕэтиилээхтик ойуулуур. Софр. Данилов
Чаҕылхай Максим Аммосов диэн бэргэнник сыаналаабыта бэйэтин ииппит, үөрэппит уолун Емельян Ярославскай. П. Филиппов

сыһыан т. Саҥарааччы этиллэр санааҕа олох солуута суох, сириллэр-сэнэниллэр диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к недостойной и заслуживающей осуждения, пренебрежения
Онньойо сытыйан, киһи күлүүлээххин баҕастааххын! Эн да олбуоруҥ холоон! Амма Аччыгыйа
Кыайан ыабаккын диэбиттээххин баҕастааххын. Бэрт киһи эн ыа ээ. А. Федоров. Арр-дьаалы! Барры-баррыта! Бэл маҥайкаан аллаах Сүбэлээх баҕастаах! Эһигини истээри Эһэ буолбут үһүбүөн! Киэрр!.. П. Тобуруокап
△ Өссө диэн сыһыан тылы кытта туттулуннаҕына, ордук күүскэ кыбдьырыныы-кыыһырыы дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с модальным словом өссө, приобретает оттенок еще более сильного раздражения говорящего
Өссө ханнык эрэ үрдүкү инженернэй психология туһунан куолулаахтар баҕастаахтар! Н. Лугинов
Көр эрэ маны! Охсуһууну, күлүгээннээһини тэрийэ-тэрийэ, өссө манна кэлэн саҥалаах баҕастаах. «ХС»
Өссө гостиницалаах баҕастаах! Н. Габышев
△ Ээ диэн эбиискэни кытта сэниир суолтата ордук күүһүрдүллэр. ☉ С частицей ээ более усиливается пренебрежительное значение
Ити дьүһүннээх бэйэтэ эмиэ өһүргэстээх баҕастаах ээ! Амма Аччыгыйа
Өссө уордайардаах баҕастаах ээ! Амма Аччыгыйа

даҕ., поэт. Уйааракэйээрэ биллибэт. ☉ Необозримый, бескрайний
Аймах дьонум иннэ диэммин, Аҥаарыйар истиэптэри, Атах сыгынньах сиэлэммин, Ача күөҕүнэн симиирим. И. Эртюков
Урукку охсуулаах дьылларым Уларыйар улаҕа өттүгэр, Алдьархайдаах ааспыт дьылларым Аҥаарыйар анараа таһаатыгар, Отут биэс биис ууһа Ол-бу улуус диэн Иһиллэ илигинэ аан ийэ дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Аан дойдум Ааттаах өрүһэ Аҥаарыйар Лена аналлаах уола, Попов Федор Кузьмич Арҕааҥҥы фроҥҥа Ананан айаннаабыта. Н. Степанов
Килэдийэр муора мэндээрэ Кэрдиистэнэн кэллэ Аҥаарыйар далай арҕаа Адаарыйа түстэ. С. Васильев
♦ Аҥаарыйар ааттааҕа — ким эбэтэр туох эмэ чулуута, саамай үчүгэйэ. ☉ Лучший, превосходный из массы людей
Алдьархайдаах Аллараа дойду Аҥаарыйар ааттааҕа буолан бараҥҥын Акаарыгынан алдьаныах эрэйдээххин. П. Ойуунускай
Тумулу үрдүнэн баран иһэн, сибилигин аҕай атыыр кырынаас аҥаарыйар ааттааҕа кутуйаҕы соспутунан ыраах-ыраах тамнааттана турбут суолун көрдө. Амма Аччыгыйа
«Психология» диэн предмеккэ лиэксийэ киэнин аҥаарыйар ааттааҕын истэн, быһытаорута бэлиэтэммэхтээн, быһата, орто устудьуон үлэлиирин тэҥинэн тиҥинэтэн истим. «ХС». Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан фольк. — уйаара-кэйээрэ биллибэт үрдүк сырдык халлаан. ☉ Необозримо высокое светлое небо
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон