1) равн.-кратн. от үлүн=; муора долгуна үллэҥниир вздымаются морские волны; 2) перен. надуваться, пыхтеть (от злости).

дьүһ. туохт.
1. Наһаа уойан сыанан-арыынан чалҕарыйа, көлөһүн тахса сылдьар буол. ☉ Пыхтеть, потеть от чрезмерного ожирения. Суон киһи аһаан асхарыйда
□ Үөһүн тартаран кэҕэрдэрэ, тиритэн асхарыйара, тыынан сыыгыныыра, саҥаран бобуллаҥныыра — барыта киһи тириитин таһынан, киһи сиргэниэх айылаах. Болот Боотур
2. фольк. Тугунан эмэ (хол., арыынан, сыанан) өлгөмнүк алын. ☉ Обильно сочиться, литься (напр., маслом, жиром)
Аал уот иччитэ Тойон эһэм обургу, Ааттанан арах Аһаан асхарый, Үтүөнэн айыылаа, Үрдүгүнэн соргулаа, Үчүгэйинэн үөрт, Үөрүүлээҕинэн көрүс, Дом сүлгүрдүүр! С. Зверев
Булумньута буоллаҕына, Боростуой таас буолбатах — Муударастаах таас үһү, Аһыырынан-таҥнарынан Асхарыйа сытар үһү. Эллэй
Аан дойдум иччитэ, иһит! Аһаан-сиэн асхарый, чалҕарый. Күлүм аллай! Эһэм аһаа! Далан

1. ынчыктаа диэнтэн холб. туһ. Биһиги Шагуровпыт ньиэмэс плащ-палаткатын бүрүммүтүнэн сыттаҕына, кэлэн наһыылкаҕа уураары көтөҕөн ынчыктаспыттар. Т. Сметанин
   Бэрт чугас сиргэ үнүөхтэһэн, ынчыктаһан тиийэрбит ыраах. С. Маисов
2. Тугу эмэ кыайбакка, сатаабакка, ырычаахтаһан, өр бодьуустаһан саҥа таһаара-таһаара оҥор, гын. ☉ Кряхтеть, пыхтеть от физического напряжения
   Ыйытыллааччы уол, Микиитэни кытта үлэлиир батараак Дабыыт, хам хаппыт этэрбэһин устаары оһох кэннигэр ынчыктаһа олорон, дэбигис саҥарбат. Амма Аччыгыйа
   Сылайбыт киһи быһыытынан олоппос ылан, аа-дьуо саппыкытын устан ынчыктаста. П. Аввакумов
   Дьөгүөссэ бэрт өр ынчыктаһан, хостоһон, ис сиэбиттэн имиллибит кэнбиэрдээх суругу таһааран, Михаилга ууммута. «Чолбон»

туохт., кэпс.
1. Түргэн-түргэнник күүскэ көбүөхтээн тыын. ☉ Пыхтеть, сопеть, тяжело дышать. Уол хантан эрэ аҕыластаабытынан кэлэн дьиэҕэ көтөн түстэ
□ Ыттара урут аҕыластаан кэлэн, сыарҕаҕа ыстанан тахсан, дьоһуннаах баҕайытык олорунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
△ Аҕылаан-мэҥилээн кэлэн тыын быһаҕаһынан тыынан тугу эрэ кэпсээипсээ. ☉ Говорить сильно запыхавшись, захлебываясь словами
Оҕонньор таҥна охсон, харбыалаһан кэлэн Микиитэни санныттан харбаабытынан олоро түһээт, кулгааҕар сибигинэйэн аҕыластаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Тугу эрэ оҥорорго олус сыыдамсый, аллааҕымсый (үксүгэр ситэ толкуйдаабакка). ☉ Делать что-л. поспешно, прытко и необдуманно
[Сүөкүлэ:] Чэ, оҕобутун үөрэттэрэн туһанан эрэбит. Ити барыта эн тэрилтэҥ! Эн өрө аҕыластааҥҥын, оскуолаҕа биэрэҥҥин! А. Софронов
3. көсп. Паары, гааһы таһааран тыынар курдук тыаһаа (хол., оргуйар чаанньык, массыына). ☉ Выпуская газ, пары, издавать короткие отрывистые звуки (напр., о кипящем чайнике, машинах)
Оҕонньор тимир оһоххо оргуйан аҕыластыы турар чаанньыктан куруускаҕа чэй куттуна олорор. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Ханна эмэ бараары эбэтэр тугу эмэ оҥоро охсоору тиэтэй. ☉ Торопиться куда-л., спешить делать что-л. «Тугун элбэхтэрэй, ити бары ханна ыксаан иһэр дьонуй?» — дии санаата [Ыстапаан]. А. Софронов
[Устудьуоннар] Хойутаары ыксааннар Хойдон-элбээн сүүрдүлэр. Күннүк Уурастыырап. Тутуу биригээдэтигэр баран кэлэрдээхпин. Сотору кэлиэм. Ыксыыбын. С. Ефимов
2. Туохтан эмэ наһаа долгуй, айман. ☉ Тревожиться, беспокоиться, переживать от чего-л. или о чём-л.
Итинник саҥаны истэн баран, мин улаханнык ыксаатым, сүрэҕим тыаһа битигирэс буолла. Н. Неустроев
Вера Михайловна олус ыксаабытын, аймаммытын Настя көрөн, киирэн кэпсээбитин кэмсинэр. Н. Якутскай
Суумкатын ылан көрбүтэ — сурук суох. Рома ыксаата. А. Фёдоров
△ Соҕотох хаалан биитэр кими эмэ суохтаан туорхаһый, уоскуйан биэрбэккэ тэһийимэ, нус-хас буолума. ☉ Волноваться, томиться, скучать по кому-чему-л.
Мин соҕотох хаалан ыксаабытым. Н. Заболоцкай
[Өрүүнэ] начааскыга ыалдьыт сылдьыбатаҕына, киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
3. Кыһалҕаҕа киирэн кыпчыйтар, аччыктаан, ыалдьан муҥур уһукка тиий. ☉ Быть в отчаянии (от голода, болезни)
Адьас быстыбыт дьон. Аҕыйах табалаахтарын ыксаан сиэн бүтэрбиттэр. А. Софронов
Онтон Платон ыксаан кинини [кэргэнин] соҕуруу эмтэтэ илдьэргэ быһаарыммыта. Суорун Омоллоон
Ийэтэ өлбүтүн кэнниттэн, Уһун күн хоргуйан ыксыыра. Эрилик Эристиин
4. Туттуна, кыатана сатаан баран, тулуйума. ☉ Становиться невтерпёж, невмоготу кому-л.
Өр соҕус туран баран, тулуйбатым, ыксаан улаханнык сөтөлүннүм. А. Софронов
Ыксаатылар быһыылаах, Ыһыкта сыстылар. П. Ойуунускай
«Убайдарыам, ыксаатым, сыыҥтыам этэ!» — диир [Мэник Мэнигийээн]. Суорун Омоллоон
5. Өлөр-тиллэр икки ардыгар буол. ☉ Находиться в критическом состоянии, между жизнью и смертью
Уол ийэтэ ыксаабытын өйдүүр, билэр курдук, ытаан иэрийэр, өрө мэтэрийтэлиир. Н. Якутскай
Ол сылдьан, Сүрэҕим ыалдьан Балыыһаланан хаалбыппын, Ыксаан сытан …… Ыарыылыын хапсыбыппын. С. Данилов
Ыксаан мөҕүс да мөҕүс буоллум, туох да туһа тахсыбата, хата тимирэр курдукпун. Т. Сметанин
ср. алт. ыкча ‘кряхтеть, пыхтеть от напряжения, напрягаться’, туркм. гысамак ‘торопить, поторапливать’