1) суд, судебное разбирательство; суут дьүүлэ буолар состоится судебное разбирательство; 2) разбор, рассмотрение, обсуждение; мунньах дьүүлүгэр на рассмотрение собрания; 3) решение, приговор; суут дьүүлэ решение суда; 4) смысл, толк; туох да дьүүлэ биллибэт в этом нет никакого толку.

и. д. от ырыт= 1) чистка (внутренностей); 2) перен. разбор, разбирательство, рассмотрение; грамматическай ырытыы грамматический разбор; 3) карт. тасовка.

аат.
1. Элбэх киһи мөккүһэн тугу эмэ быһаарыыта, ырыҥалааһына. ☉ Слушание, разбирательство, обсуждение
Дьүүл-дьүһүн бөҕө баарта. [Чүөчээскини] Көрдүүргэ, сурах ыытарга тэриммиттэрэ. Суорун Омоллоон
Хайа, улуус тойотторо туох кэрэ сонунун кэпсээтилэр, туох үчүгэй дьүүлү-дьүһүнү арыйдылар? Болот Боотур
Кырдьыга, кини маннык дьүүлгэдьүһүҥҥэ урукку өттүгэр түбэһэ илигэ. «ХС»
2. Туох эмэ ис номоҕо, өйдөбүлэ, көстүүтэ хайдаҕа. ☉ Сущность, содержание чего-л.
Улаҕата көстүбэт Улуу тайҕам Унаарыйар киэҥ эйгэтэ Үгүс да дьүүлэ-дьүһүнэ биллибэт үрүйэлэринэн, үрэхтэринэн өрө-таҥнары дьурааламмыт эбит. С. Зверев
Эриэккэс дьэрэкээннээх, Дьүүлэ-дьүһүнэ көстүбэтэх Ойулҕа оһуордаах, Ыстаал тимир сындалаһыннаах, Күтүр өлүү сэптэрим Күөстүү оргуйа тураллар аххан эбит. «ХС»

аат.
1. Биирдиилээн дьон, тэрилтэлэр мөккүөрдэрин быһаарар эбэтэр холуобунай дьыаланы көрөн дьүүллүүр анал тэрилтэ. ☉ Суд (государственный орган)
Өлөрүү, уоруу, талыы, албын суох буолан, дьүүллүүр суут, хаайыы сабыллыбыт. Амма Аччыгыйа
Суутунан да быһаарыллыбыт дьыала тута төлөнөр буолбатах. «Кыым»
△ Кимтуох эмэ буруйданар дьыалатын суут тэрилтэтэ көрүүтэ. ☉ Разбирательство дела судебным органом, судебное разбирательство
«Хата суут ортотугар аахсыахпыт», — диэн саныырга дылы гыммыта. А. Софронов
Махсыын …… Саппырыан оҕонньору кытта үйэтигэр хайдах биирдэ иирсибитин, кинини тоҕо охсубутун уонна суукка хайдах сылдьыбытын туһунан сиһилии кэпсээтэ. А. Бэрияк
Суукка ыҥырыллыбыт туоһулар саалаттан таһаарыллыбыттарын кэннэ, бэрэссэдээтэллээччи «буруйдуур түмүгү» аахпыта. М. Попов
△ Дьыаланы көрөр судьуйалар (хом. суолт.). ☉ Судьи
Түмүк уураах ылына атын хоско тахсыбыт суут тардылынна. П. Филиппов
2. аат., эргэр. Үлэ ханнык эмэ көрүҥүнэн дьарыктанар эбэтэр салайар тэрилтэ. ☉ Учреждение, организация
Аныгы суут аатын киһи сатаан да ааттаабат ээ... Өрөкүөм... Урукку сууттар ааттара судургу буолара. А. Софронов
Кырдьык, кини уола үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, куоракка балык харыстабылын суутугар саҥардыы үлэлээн эрэрэ. Сэмээр Баһылай
Ону [таастары] кини куоракка тааһы үөрэтэр суукка киллэрэн биэрбитэ. С. Ефремов
◊ Норуодунай суут истор. — биирдиилээн дьон мөккүөрүн быһаарар алын сүһүөх суут. ☉ Народный суд
Дьэ онон хос аатыттан өһүргэнэн алдьархайга түбэспит Махсыын …… ыйдарыы бөҕөнөн норуодунай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
[Костя Светланаҕа:] Эн иннигэр хас да хонукка оройуоҥҥа киирэн норуодунай суукка сырыттым. И. Находкин. Табаарыстыы суут истор. — уопсастыбаннас буруйдааҕы холуобунай дьыалаҕа тардыбакка сэмэлиир суута. ☉ Товарищеский суд
Табаарыстыы тыйыс суукка Киристэпиэл ырытыллар, Ол ынырык суостаах чааска Киристэпиэл ытамньыйар. И. Гоголев
Бу ас [арыгы] содула элбээн истэ, араас оһолго, иирсээннэргэ түбэһитэлээтим …… табаарыстыы суукка тиийэ буруйдана сырыттым. ПДИ КК
Хомуньуус Андросов Роман Егорович табаарыстыы суут бэрэссэдээтэлинэн быыбардаммыта. ПДН ТБКЭ

аат.
1. Буруйдааҕы суут көрүүтэ, ырыҥалааһына. ☉ Судебное разбирательство
Бүгүн суут дьүүлэ буолар.  Кини [Макаар] түһээн айыы тойон дьүүлүгэр эппит тыла норуот муҥнаах олоҕун, ыар дьылҕатын утары уһулуччу күүстээх бырачыас курдук иһиллэр. ССЛИО
Мачча [киһи аата] өрөбөлүссүйүөннэй трибунал дьүүлүн мүччү түспэтин! «ХС»
2. Буруйдааһын туһунан суут, үрдүкү тэрилтэ уурааҕа, быһаарыыта. ☉ Судебный приговор, решение суда или высшей инстанции
Онтон кинээстэр дьүүллэринэн төрдүөн түөрт аҥыы кумалааҥҥа тарҕаспыттара. Эрилик Эристиин
Тугунан эрэ баайсан, көхөлөһөн, куорат суутунан эргитэн, биһиги ходуһабытын былдьыырга дьүүл таһаартарбыта. «ХС»
Поэты быыстала суох кырбыыллар, муҥнууллар, өлөр дьүүлүн таһаараллар. М. Джалиль (тылб.)
3. Элбэх буолан мустан тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын, сөбүн-сыыһатын ырытыы, быһаарыы. ☉ Коллективное обсуждение, разбор, анализ чего-л. «Кыһыл сулустар» [литературнай холбоһук] сурунааллара таҕыстар эрэ дьүүлгэ туруоран тиргиитээбитинэн бараллар. Амма Аччыгыйа
Бырабылыанньа ити боппуруоһу уопсай мунньах дьүүлүгэр туруорбут. А. Федоров. Майатааҕы норуодунай тыйаатыр сыллааҕы репертуарнай былаанын художественнай сэбиэккэ дьүүлгэ туруоран, бигэргэттэрэн үлэлиир. АҮ
4. Сэмэ. ☉ Осуждение (кого-чего-л.)
Бу Хабах уола Муустуйу тутан дьүүлгэ туруор, мин сирбин ыла сылдьыбытын иһин. Эрилик Эристиин
Манна сытар сүүһүнэн тыһыынчалар Арай бары туран кэллиннэр, «Фашистары дьүүл саамай кытаанаҕар туруора охсуҥ!» - диэх этилэр. И. Эртюков
п.-монг. дыйүл

аат.
1. Хараҕы ким, туох эмэ диэки туһаайыы, хараххынан кими, тугу эмэ одуулааһын. ☉ Взгляд
Кини кими барытын биир көрсүө көрүүтүнэн кутун-сүрүн тутара. Суорун Омоллоон
Килбиктик көрбүтэ Эдэр кыыс көрүүтэ. Эллэй
Миигин көрө түспүтүҥ Абылыыр көрүүгүнэн. И. Эртюков
2. Тугу эмэ кытта көрөн билсиһии. ☉ Просмотр, обозрение, зрительное восприятие
Кинигэ ааҕыы, тыйаатырга сылдьыы, киинэ көрүү билиҥҥи киһи олоҕун сүнньэ буоллулар. Н. Лугинов
Көрүүгэ турбут иһит этэ. А. Сыромятникова
Күн аайы сонун сири-уоту көрүү, куруук айылҕа ортотугар сылдьыы …… киһини угуйар, умсугутар күүстээх. Тумарча
3. Кыайыылааҕы быһаарарга аналлаах күрэхтэһии. ☉ Смотр, смотр-конкурс (напр., коллективов художественной самодеятельности)
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрүү түмүктүүр кэнсиэрин бырагыраамата лауреаттар уонна дипломаннар нүөмэрдэриттэн сүүмэрдэммитэ. АҮ
Көрүү усулуобуйата толоруллубатаҕын быһыытынан бастакы уонна иккис миэстэлэр кимиэхэ да анамматылар. «Кыым»
4. Ким, туох эмэ туругун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Осмотр, проверка (напр., состояния здоровья)
Уолаттар медицинскэй көрүүнү бараллар. СГПТ
Бары тэрилтэлэргэ баар транспортнай сириэстибэлэри уочараттаах техническэй көрүү ыытыллар. «Кыым»
5. Дьүүлүнэн быһаарыы. ☉ Разбирательство, рассмотрение, обсуждение
Мунньахха боппуруоһу көрүү. — Баһылай Киппээнэби сэбиэт көрүүтүгэр биэрдилэр. П. Ойуунускай
Түргэнник суут көрүүтүгэр биэриэххэ. М. Попов
6. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, санаата. ☉ Взгляд, мнение, точка зрения, позиция. Остуоруйаларынан норуот бэйэтин дириҥ философиятын, эстетическэй көрүүтүн этэр. Саха фольк. Туруук таас хайа иччитин уобараһыгар эбээннэр былыргы көрүүлэрэ тыктарыллан көрдөрүллэр. Эвен фольк.
7. Аһатан-сиэтэн харайыы; дьаһайыы, бэрийии. ☉ Попечение, забота; присмотр, уход
Оҕону көрүү. — Ынах көрүүтүн биригээдэтэ диэн тэрилиннэ. Күндэ
Кыра оҕолоругар патронажнай көрүү олохтонор. АНТ ДьҮС
△ Дьиэ түбүгүн толоруу, дьиэҕэ бэрээдэги тутуу. ☉ Выполнение домашних дел, работ, поддержание порядка в доме
Дьиэ ис көрүүтүттэн, ас астаныытыттан быыһаныа этилэр. Күндэ
Дьиэ көрүүтэ диэн туох кэлиэй? Аны барыта — элэктэриичэстибэ, бэлэм ититии. И. Федосеев
8. эргэр., итэҕ. Ойуун туох буолуохтааҕын эбэтэр ким туохтан ыалдьыбытын, өлбүтүн билиитэ. ☉ Видение, провидение, ясновидение в состоянии транса (о шаманах)
«Сүгүн олорумаары гыннахпыт буолуо», — диэн кутура былаан көрүүтүн кэпсээтэ. Эрилик Эристиин. Ойуун бэйэтин көрүүтүн чиҥэтэн мөккүөр туруорда. «Чолбон». Ойуун ынырык көрүүтүнэн холбоһорго анаммыт Халерхаа кыысчаан уонна Ханидуо уолчаан дьылҕалара олус уустук, эриирдээх-мускуурдаах буолан тахсыбыта. «Кыым»
♦ Көрүүгэ киирбит кэпс. — улаханнык ыалдьан, кыаммат буолан, атын киһи көрөр-харайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном)
Ньукулай оҕонньор көрүүгэ киирбитэ нэдиэлэ буолбут. Көрүү көрөр көр көр I. Эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүтэ. Болот Боотур. Хайа хоту тэллэҕэр түһэн баран, дьиэ туттан хас да хоноллор. Элчээни удаҕан дьахтара инники төлкөтүн туһунан көрүү көрөр. Саха сэһ
1977
Көрүүтүн көр көр көр I. Бэйикэй! Көрүүлэрин көрөрүм буолуо. Түөкүттэри ситистэрбин үчүгэй этэ. А. Софронов
Харах көрүүтүгэр көр харах. Аарыма хочуол харах көрүүтүгэр да быдан эрэбил, халыҥ-киппэ көрүҥнэнэн истэ. У. Нуолур
Үөһээҥҥи этээс көрүдүөрүн уһуга холлорооннонон бара турар. Ити, харах көрүүтүгэр чугас эрээри, Сиэҥкэҕэ ыраах сир. Кустук
◊ Кэрийэн көрүү эмп. — быраас балыыһаҕа балааталарынан сылдьан ыарыһахтар туруктарын бэрэбиэркэлээһинэ. ☉ Врачебный обход
Сарсыардааҥҥы кэрийэн көрүүгэ быраастар кини балаататыгар киирбэтилэр. Н. Якутскай. Кэтээн көрүү — туох эмэ хайдах буоларын, уһун кэм устата, кэтэбил оҥорон, анаан үөрэтии, чинчийии. ☉ Внимательное, долгое изучение, исследование чего-л., наблюдение за чем-л.
Оччотооҕу киһи айылҕаны кэтээн көрүүлэрэ кыраҕытын, мындырын сөҕөн кэбиһэҕин. Эрчимэн
Араас установкаларынан ыытыллар кэтээн көрүүлэр. В. Яковлев. Намтата көрүү — тугу эмэ дьиҥнээҕинээҕэр соруйан тиийбэт гына сыаналааһын. ☉ Принизить, сознательно умалить значение кого-чего-л.
Ааспыттар, быһыыта, ол күннэр: Аһара кыраттан үөрүүлэр, Аһара түһүүлээх үөҕүүлэр, Аһара омуннаах сөҕүүлэр, Аһара намтата көрүүлэр... С. Тарасов. Оҕо көрүүтэ — дьиэҕэ-уокка оҕону харайыы, иитии. ☉ Уход за ребенком, воспитание ребенка (дома)
Ити оҕо көрүүтэ икки, дьиэ ис тэрээһинэ, ас астаныыта икки баар. Сити иккиттэн босхолоноро буоллар, дьахтар көстө-биллэ көҥүллэниэ этэ. Күндэ. Оҥорон көрүү — өйгө ыралааһын, санааҕа бу баар курдук ойуулааһын. ☉ Мысленное представление, созданное воображением, фантазия (творческая)
Сэргэлээхтэн эйиэхэ наар ыра, оҥорон көрүү көмөтүнэн олох дьиҥ баарыттан адьас атыннык киэркэйэн көстөрө. Н. Лугинов
Экэниэмикэ ханнык эрэ «кириисиһин» туһунан холуннарыылаах өйтөн оҥорон көрүүлэрин ылар буоллахха, олору олох бэйэтэ киэр илгэр. «Кыым». Өтө көрүү — инники буолуохтааҕы билии; чуолкайдык өйдөөһүн. ☉ Предвидение; прозорливость, проницательность
Бу улууканнаах өтө көрүү …… ордук чуолаан биһиги дойдубутугар олоххо киирбитэ. «Кыым»
Баартыйа ситиитэ-хотуута, ырааҕы өтө көрүүтэ …… кинини тула норуот маассатын өссө ордук ыга түмнүлэр. Л. Брежнев (тылб.)
Санаан көрүү — оҥорон көрүү диэн курдук. Фиолетовай эпэлсиини, кутуругун төбөтүгэр турар куосканы …… биһиги өйбүтүгэр көрөрбүтүн ким да мэһэйдээбэт. [Бу барыта] санаан көрүү буолан тахсар. ДИМ
Поэт субу баар курдук санаан көрүүтэ, ол кини дьоҕура буолар. «ХС». Сүөһү көрүүтэ — сүөһүнү аһатыы, харайыы. ☉ Уход за скотом
Сүөһү көрүүтүгэр, түптэҕэ, окко даҕаны эмээхсиниҥ Марыына, оҕолоруҥ көмөлөһүөхтэрэ. Н. Заболоцкай
Олохтоох эмчиттэр бобусталлар да, саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан, дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев. Сэрэйэн көрүү — туох буоларын барыллаан сабаҕалааһын, тойоннооһун. ☉ Предположение. Сэрэйэн көрүүгэ олоҕуран үлэлиир сатаммат. Тургутан көрүү — кими эмэ тугу эмэ гынарга төһө кыахтааҕын, кыаҕа суоҕун, сөптөөҕүн, сөбө суоҕун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Испытание, проверка кого-л. на что-л. (напр., на компетентность)
Сэбиэскэй норуот кэлэр да өттүгэр хаттаан тургутан көрүүгэ түбэһиэн сөптөөҕүн биһиги хаһан да умнуо суохтаахпыт. Л. Брежнев (тылб.). Тэҥнээн көрүү — туохтары эмэ холуу тутан атылыыларын, уратыларын быһаарыы. ☉ Сопоставление кого-чего-л. для установления сходства или различия
Теоретическай чааһа, ордук үөрэтии икки систиэмэтин тэҥнээн көрүү, үрдүк таһымнаахтык суруллубутун бэлиэтээбитэ. Н. Лугинов
Сороҕор билигин баар араас харамайдар оҥоһууларын тэҥнээн көрүү көмөлөһөр. ББЕ З. Үрдүттэн көрүү — тугу эмэ ис дьиҥэр иҥэн-тоҥон киирбэккэ, тус уратытын араарбакка, көтүмэхтик сыаналааһын. ☉ Поверхностная оценка кого-чего-л.
Ити алҕас устудьуоннары биирдиилээн билбэт буолууттан, барыларын биир хааһахха хаалаан, биир арсыынынан мээрэйдээн, үрдүттэн көрүү түмүгэр тахсар. Н. Лугинов. Холонон көрүү — тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ, олоххо киллэрэргэ сорунуу. ☉ Попытка осуществить что-л., добиться чего-л. на практике
Эдэр ыччаты ускуустуба кыһатыгар иитэн-үөрэтэн таһаарыыга холонон көрүү — бу улахан кэрэхсэбиллээх уонна кэскиллээх саҕалааһын. АҮ. Ыараҥнатан көрүү — тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын бары өттүнэн ырытан сыаналааһын. ☉ Всестороннее обдумывание, взвешивание, оценка чего-л.
Кэлбитэ икки ыйа туолуута үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түспүтэ. Н. Лугинов