страд. от ырыт = разбираться, рассматриваться, анализироваться, быть разобранным, рассмотренным, проанализированным.

ж. 1. (напр. на местности) хайысханы булуу, ыйдарыы, сирдэтии; 2. перен. (умение разбираться в чём-л.) билии, өйдөөһүн; 3. перен. (направленность деятель- ности) анааһын, эрэнии, туһааннааһын; ориентация на детский возраст оҕо сааһыгар анааһын.

страд. от дьүүллээ = 1) быть судимым; осуждаться; суукка дьүүллэммит его судили; 2) быть разбираемым, рассматриваемым, разбираться, рассматриваться; мунньахха дьүүллэнэр боппуруос вопрос, рассматриваемый на собрании; 3) быть приговорённым, приговариваться; хаайыыга дьүүллэммит приговорённый к заключению.

1) разбираться, развинчиваться; 2) распускаться, развязавшись, расплетаться; суһуоҕа өһүллүбүт у неё косы расплелись # күүһэ өһүллүбүт он ослаб, потерял былую силу (напр. в результате болезни, тяжёлой травмы); өйө өһүллүбүт он ослаб умом.

туохт., түөлбэ. Тугу эмэ ис дьиҥин, чымпыгын сыныйан көр, бил. ☉ Вникать в мелочи, разбираться в подробностях, иметь точное понятие о чём-л.
Ааҕый оҕус сырыытын хайа бэйэлээх киһи наппыыйкалаан билиэҕэй? ПЭК СЯЯ

сов. и несов. 1. хайысхаҕын бул, ыйдар, сирдэт; ориентироваться по звёздам сулустарынан ыйдар; ориентироваться в темноте хараҥаҕа сирдэт; 2. перен. (разбираться в чём-л.) бил, үөрэн; ориентироваться в новой обстановке саҥа быһыыны--майгыны бил; 3. на кого-что, перен. (направлять деятельность) анаа, туһааннаа; ориентироваться на массового читателя маассабай ааҕааччыга анаа.

сыһ. Туох эмэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ, иҥэн-тоҥон, кыһаллан-мүһэллэн, кичэйэн. ☉ Подробно, основательно, старательно, в мельчайших деталях (напр., разбираться)
Киргиэлэй хотуна түүлээҕи ымпыктаан-чымпыктаан наһаа үчүгэйдик билэрин, хайдах курдук ыраахтан уораҕайдаахтык, эрдэттэн олооһуннаахтык толкуйдаан эргинэрин сөрү диэн сөхтө. Болот Боотур
Киэһэ хараҥа буолуор диэри бэркэ ымпыктаан-чымпыктаан, отуттан тахса туһаҕы ииппитим. И. Сосин
Сөдүөччүйэҥ иннин-кэннин олоччу өтөрү көрөр, ымпыктаан-чымпыктаан ырытар өйдөөх эмээхсининэн аатырар. В. Гаврильева

1. көр дьарыгыр, дьарыктан. Эн оҕоҥ кинигэни дьарыгылыыр эбит, арай мин уолум оонньууну эрэ дьарыгылыыр. ПЭК СЯЯ
   Оо, оччо дьарыгылыам баар ини. Н. Заболоцкай
   Кини уһун атахтарын ханнык эрэ ураты, ньымса буоларга дьарыгылаабыта. Б. Лунин (тылб.)
2. эргэр. Ис дьиҥин бил (үөрэтэн, ырытан). ☉ Вникать, понимать, разбираться
   Бу мин этэр тылбын истэр кэрэ чуор кулгааххынан истэ дьарыгылыы туруй, чөл бараан көхсүгэр сыаналыы тур, көрөр кыраҕы хараххынан көрө дьарыгылаа! ПЭК ОНЛЯ I
   Эрэйдээх энэлийэрин Истэ билгэлээн, Көрө дьарыгылаан, Ону ситиһэр иннигэр - Баппат уол оҕо Манчаары аатыран сырыттаҕым бу. Эрилик Эристиин

I
1.
хас I диэнтэн холб. туһ. [Нүһэр Дархан:] Көмө буола кэлиэхтээҕэр хата түргэнник Ииммин хасыһа кэлэр инигит! И. Гоголев
Ыттар оҥкучаҕы хаһыспаттар, аһаҕас да хаалбыт аһы кыраһалаах отой тыыппаттар. С. Маисов
Улаатан иһэн кумах куйаарга ханаал хасыһара. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Тугу эмэ көрдөөн, туоххун эмэ булкуй, хас, хаһын. ☉ Искать, перебирая, перекладывая, разбирая что-л., копаться, рыться в чём-л.
Кууһума суруксут, өр соҕус тугу эрэ көрдөөн, сиэптэрин хасыһар. Н. Якутскай
[Миша түһээн] салҕалас илиитинэн бинсээгин сиэҕин хасыһар да… сочуоккатын булбат. Өссө күүскэ хасыһар... Н. Лугинов
Сээкэйдэрин хасыһа сылдьан түгэххэ, утуйар таҥас анныгар, карабин саа сытарын илиитинэн бигээн көрдө. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ким, туох эмэ туһунан дириҥник билээри иҥэн-тоҥон үөрэт. ☉ Кропотливо изучать что-л., разбираться в чём-л., копаться
Оҕо тугу да оҥорбутун иһин онтон кэлэйэн кыыһыран түптэлэммэккэ, итэҕэс үөскээбит биричиинэтин, төрдүн-силиһин хасыһыахха наада. Н. Лугинов
[Харитонов:] Лейтенант Сергеева, суутунан көрүллэн бүппүт дьыаланы эмиэ тоҕо хасыһаҕын? М. Попов
Литератураны хасыһан, сөбүлээн ааҕар киһи таптыыр суруйааччытын үҥэр таҥара оҥостор, адьас аанньал курдук саныыр. С. Федотов
Тоҕо эрэ Ивановиһы хасыһар буолан эрэллэр үһү. «ХС»
4. кэпс. Тугунан эмэ ыксаабакка дьарыктан, тугу эмэ өр оҥор, гын. ☉ Долго возиться с чем-л., копаться
Хасыһа, талкыйа сатыыр да, туһа суох. С. Федотов
Эрдии-эрдэ — түөрт саҕана Ира оһоҕун хаһыста. Ф. Софронов
Массыынатын мотуорун хасыһан көхсө хомурдуос көхсүнүү килэҥниир. ЭКС ТБТ
Ваня, кырдьык даҕаны олус өр хаһыстыҥ. ОЛ ПА
II
ыйыт. солб. аат. Бэрээдэгинэн ханнык, элбэхтэн ахсаанынан ханнык. ☉ Какой по порядку или какой именно из нескольких, какой, который
Кэрэтик олорон, ким хаһыс сааһыгар Күн сирин хаалларыай? Эллэй
Чуолкайдык өйдүүбүн биир сааһы, — Хаһыс сыл эбитэ буолла? Баал Хабырыыс. Хайа ый хаһыс күнэ эбитэ буолла… И. Эртюков

I) лицо || лицевой; кубархай сирэй очень бледное лицо; уһун ньылбаа сирэй продолговатое, вытянутое лицо; ньолоҕор сирэй очень узкое вытянутое лицо; эйэҕэс сирэй открытое, приветливое лицо; тыйыс сирэй суровое непроницаемое лицо; эрдээх сирэй мужественное лицо; үчүгэй сирэй красивое лицо; ыраас сирэй а) чистое, гладкое лицо; б) довольно красивое, приятное лицо; сирэй былчыҥнара лицевые мускулы; сирэйэ кытарда он покраснел (от стыда, волнения); сирэйим итийдэ у меня лицо горит (от стыда); сирэйэ кубарыс гынна он побледнел; килбиэннээх сирэйгин киртитиэм фольк. я ославлю тебя (букв. я загрязню твоё сияющее лицо); кыыс оҕо дьоло сирэйигэр погов. счастье девушки в её лице (т. е. в её красоте); сирэйгэ биэр = (или тыаһат =) дать пощёчину; сирэйгэ бэрдэрбит курдук будто пощёчину дали (настолько ошарашен, ошеломлён чем-л. неожиданным или из ряда вон выходящим случаем); 2) лицо, поверхность чего-л.; сторона (предмета); остуол сирэйэ поверхность стола; сыыр сирэйэ поверхность склона; хайа сирэйэ одна из сторон горы; хайа арҕаа сирэйигэр на западной стороне горы; 3) страница; ааҕыллыбыт сирэй прочитанная страница; ср. страница; 4) грам. лицо; туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта изменение глагола по лицам # буор сирэй бран. негодяй; күөх сирэй презр. лодырь; икки сирэй буол = быть двуличным; сирэй бааһа оҥостор он постоянно попрекает кого-л. одним и тем же проступком; сирэй бар= а) карт, сыграть в масть, по мастям; б) перен. проиграть, обанкротиться; сирэй бэйэтинэн сам, лично; сирэй көрбөх а) лицемер; б) лицемерный; сирэй сабыылык гынар см. сирэй бааһа оҥостор ; сирэй сабыыта а) покрывало на лицо покойника; б) перен. маска (видимость, притворство); сирэйин саралаа = разоблачить, вывести кого-л. на чистую воду; сирэйиттэн көрөн на месте, на ходу, смотря по обстоятельствам, ориентируясь по обстановке (решать что-л., разбираться в чём-л.); сирэйинэн а) напрямик, без |обиняков; сирэйинэн эт = говорить прямо, без обиняков; б) то же самое; тем же самым (предметом); той же самой (вещью); сирэйинэн төлөө = платить, расплачиваться тем же; сирэй харчытыгар а) в чисто денежном выражении; б) наличными, за наличный расчёт; сирэйэ сааппат (или саатыа дуо ) у него стыда нет; сирэйэ сөллүбүт у него утомлённый вид; сирэйэ суох нахальный, бесцеремонный; сирэйэ суулбут (или самныбыт) у него убитый вид (об отчаявшемся неудачнике); сэттэ сирэй подхалим, льстец; угодник; хайа сирэйинэн как, с каким лицом (делать что-л., показываться где-л. — обычно о ранее провинившемся перед кем-л.); хайа сирэйинэн эмиэ иэс көрдүөҕэй ? с каким лицом он снова будет просить в долг?