1. и. д. от араҕыс =; 2. 1) раскол; раздор; 2) разлука, расставание; 3) развод.

прил. 1. (произведённый по форме) формальнай, сокуон быһыытынан; формальный развод сокуон быһыытынан кэргэн арахсыы; 2. (соблюдающий только форму) формальнай, форманы эрэ тутуһар, куолутугар эрэ; формальное отношение формальнай сыһыан; 3. лингв, формальнай, форматынан; формальное значение слова тыл форматынан суолтата.

1. даҕ. Токур сытыы уһуктаах; тордуохтуҥу быһыылаах. ☉ Загнутый и с острым концом; крючковатый
   Биирдэ хорооммуттан тахсан соловей дьиктилээхэй ырыатын истэммин, өйүм көтөн хаалан, хара санаалаах Мэкчиргэ дэгиэ тыҥыраҕар түбэһэ сыһан турабын. Болот Боотур
   Онтон биири Мохсоҕол Тииккэ тахсыан иннинэ Дэгиэ тиискэ түһэрдэ. Т. Сметанин
   [Хотой] Багыыр - дэгиэ тыҥыраҕынан Батары харбаан олорон, Токур сытыы тумсунан Булдун-алдын садаҕалыыр. С. Васильев
2. аат. суолт.
3. Ууттан улахан балыгы ороон таһаарар мас уктаах, токур сытыы уһуктаах дьоҕус тимир тордуох. ☉ Рыболовная снасть в виде большого крючка (вид остроги)
   Балык эрэйдээх хайаттан Ытыы-соҥуу көрдөстө: «Мин кыһыл көмүс сандал балыкпын, Илимньит дэгиэтиттэн куотаммын Тунал байҕал эҥсиллэр иэнинэн Тускула суох өр сыттым». Таллан Бүрэ
4. Остуолбаҕа, туруору хайаҕа ыттарга аналлаах атахха кэтиллэр токур сытыы уһуктаах тордуохтуҥу тимир оҥоһук. ☉ Кошки (приспособления в виде металлических зубьев для лазанья на столбы, скалы и т. д.)
   Остуолба төрдүгэр Уһуннук тэринэр, Тирэхтээх үлүгэр Дэгиэҕэ тирэнэр. С. Данилов
   Аны туран, остуолбаҕа ыттарга аналлаах, сүүнэ баҕайы, икки токур дэгиэ тимирдэр муостаҕа адаарыстылар. «ХС»
   ♦ Дэгиэ тыҥырахтаах поэт. - тыҥырахтаах (сиэмэх) көтөр. ☉ Хищная птица
   Дэгиэ сытыы тыҥырахтаахха Имэриттэримэ иэдэскин, Имэрийэри сатаабакка кытаахтыаҕа эйигин. И. Гоголев
   Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар, тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
   ◊ Өлөр өлүү дэгиэ тыҥыраҕа (тарбаҕа) - киһи кыайан тыыннаах тахсыбат балаһыанньата. ☉ Положение, из которого выбраться живым почти невозможно
   Өлөр өлүү дэгиэ тарбаҕар ылларбыт оҕо муҥнаахха тугунан да көмөлөһөр кыах суоҕа. Н. Кондаков
   Күн ахсын өлөр өлүү дэгиэ тыҥырахтара сыыһа-халты харбыыллар. «ХС»

аат. Маһы эрбииргэ аналлаах мас тутаахтаах, тиистэрдээх, чараас тимир туттар тэрил. ☉ Стальная зубчатая пластина с деревянными рукоятками для разрезания дерева, пила
Көстөр сүгэ, эрбии биитэ Күҥҥэ өрө кылбачыйан. Баал Хабырыыс
Сүгэ табырҕас тыаһа, эрбии аалыҥныыра киэһэлээх сарсыардааҥҥы тоҥ салгыны киэптээн кэбиспитэ. М. Доҕордуурап
Элбэх эрбии тыаһаата, Эйээр-дьэйээр ыллаата. С. Васильев
♦ Эрбии биитин курдук — сыарҕа сыҥааҕын курдук (тэҥнэр) диэн курдук (көр сыарҕа)
Ыаллыылар туохтарын былдьаһыахтарай, хайа-хайалара ордуга-хоһо суох эрбии биитин курдук тэбис-тэҥ дьон. И. Эртюков
Үс хонук устата Эрбии биитин курдук Тэбистэҥҥэ иэҕистилэр. ТТИГ КХКК
◊ Быһах эрбии көр быһах. Аҕам быһах эрбии атыыласпыт
□ Аан бастаан сэлии аһыытын быһах эрбиинэн уонна чаачар эрбиинэн кэрчиктэнэр. ПСН УТС
Хайытар эрбии көр хайыт. Алексей Семёнович тутууга хайытар эрбиигэ ыстаарсай эрбииһитинэн үлэлээбитэ. «ЭК»
Хайытыы эрбии — хайытар эрбии диэн курдук (көр хайыт). Холкуостаахтар хайытыы эрбиинэн бэрэбинэни эрбииллэр. Амма Аччыгыйа. Чаачар эрбии — икки ардынан быанан эбэтэр синньигэс бороболуоханан тардыллыбыт уһун мас уктаах, соҕотох киһи туттар эрбиитэ, киристээх эрбии. ☉ Лучковая пила
Хара сарсыардаттан мас кыстыырыгар тахсан, чаачар эрбиинэн суон баҕайы дүлүҥү эрбээн эрэр. В. Иванов. Эрбии хардарар түөлбэ. — эрбии тииһин тиэрэргэ аналлаах туттар сэп. ☉ Инструмент для разводки зубьев пилы поочерёдно в разные стороны
Эрбии хардарар аны ханна да көстүбэт сэп. СТТТ
ср. др.-тюрк., тюрк. ерпэ ‘пила’

1. араҕыс диэнтэн хай. аата. [Бу суол] тиэрдиэ да, бөһүөлэк чугаһаатаҕын аайы, суол арахсыыта элбээн иһиэҕэ. Амма Аччыгыйа
   Паровоз хас арахсыы аайы тохтуу түһэр уонна эмиэ ааһан иһэр. Эрилик Эристиин
   Саха тылын түөлбэлэринэн арахсыытын наардааһыҥҥа өссө өрөбөлүүссүйэ инниттэн холонуулар бааллара. «ХС». Бу дьахтар баран испит, бу ыйыллыбыт суол арахсыытыгар кэлбит. Саха фольк.
2. аат суолт.
3. Чугас дьоҥҥуттан, дойдугуттан ыраатан, тэйэн сылдьыы, олоруу. ☉ Разлука, расставание с родиной, родными
   Арахсыы мэлдьи арахсыы. Оттон маннык [сэриигэ баран] арахсыы көннөрү арахсыытааҕар сүүс, тыһыынча төгүл ыарахан. Софр. Данилов
   Арахсыыга Чернышевскай уолугар хаппаҕар араас сибэкки ортотугар павлин ойуулаах хоруопканы бэлэхтээбитэ. «ХС»
   Арай эдэр сааһын сулусчаана Маня ууламмыт хараҕар Лаврентий Николаевич кистэлэҥэ суох кутурҕаны, арахсыы абаккатын, муҥун көрөн, сүрэҕэ кыламмыта. Н. Габышев
4. Кими эмэ кытта кэргэннии буолан олорору тохтотуу. ☉ Развод, расторжение семейного брака
   Антах ороҥҥо хараҕа суох оҕонньор, уоһун кытта ботугуруур саҥата иһилиннэ: «Аныгы үйэ буолан эр-ойох иирээнэ, арахсыыта элбээн турар, бадаҕа». Н. Неустроев
   Бу кэмҥэ Нуораҕанаҕа арыгы дьаатыгар ылларбыт дьоннор үгүс этилэр. Арыгыттан тэптэрэн өлүү-сүтүү, оһоллонуу, кэргэнниилэр арахсыылара, этиһии, охсуһуу үгүс буолара. ПДИ КК
5. Бииргэ үлэлээн-хамсаан, өйдөһөн олорон, туохтан эрэ сылтаан хайдыһыы, сөпсөспөт буолуу. ☉ Раскол; раздор. Кэлэктиип иһигэр арахсыы таҕыста