несов. что 1. (разбивать, размельчать) үлтүрүт, бытарыт, кыралаа; 2. (делить, расчленять) бытарыт; дробить вопрос боппуруоһу бытарыт.

көбүөргэллии көй — бытарыта, үлтүрүтэ сыс. ☉ Дробить, размельчать
Шахтердар үгүстэрэ эдэрдэр — урут ыарахан тачкалары таспатах, көмүстээх кумаҕы көбүөргэллии көйбөтөх, үлүскэн үлэни көрсүбэтэх дьон этилэр. А. Сыромятникова

побуд. от илдьирий = 1) приводить в негодность; превращать в лохмотья; уол атаҕын таҥаһын илдьириппит мальчик износил обувь; 2) крошить, размельчать; разваривать; ыарыһахха хааһыны илдьирит = разварить кашу для больного; 3) перен. тщательно прорабатывать, анализировать, рассматривать; бу боппуруоһу илдьиритиэххэ наада необходимо тщательно рассмотреть этот вопрос.

1. илдьирий диэнтэн дьаһ. туһ. Иккис ыстааммын илдьириттим... Н. Габышев
2. Туох эмэ бөдөҥү, бүтүнү бытарыт, кыралаа. ☉ Крошить, размельчать что-л. крупное
   Тыраахтар диискэнэн уонна тараах холбонон икки суолунан буорун илдьириттэ. М. Доҕордуурап
   Сухой паекпутун илдьиритэн сиэх буолбуппут ханна баар? И. Никифоров
3. Тугу эмэ сыры-сымнаҕас, илдьирийэ сылдьар буолуор диэри буһар. ☉ Разваривать, переваривать (обычно о продуктах)
   Күөскэ кутан ууга [бурдугу] өр илдьиритэн баран, таһааран сииллэр. Саха фольк. «Чэй, чэй», - диэхтиигит даа чэйбит эһиннэ, ити быыбакканы илдьириппитим, ону таһааран бэйэҕит да куттан иһиҥ ээ. А. Софронов
   Эйиэхэ куйаха илдьиритэн сиэтиэм, онтуҥ уҥуоххар туһалыаҕа. Л. Попов
4. көсп. Олохтоохтук сыныктаа, бары өттүнэн үчүгэйдик толкуйдаан көр. ☉ Тщательно, основательно продумать, проанализировать что-л., рассматривать какой-л. вопрос, тему и т. д. со всех сторон, подробно
   Бу боппуруоһу [күрүөйэхтэри хайдах тутуталыыр туһунан] бэйэ иһигэр хас биирдиибит үчүгэйдик илдьиритэн көрөрө наада. Л. Попов
   Өссө дьүөгэтин билиҥҥи «романын» бэйэтигэр илдьиритэн өйдүөн наада. Н. Лугинов
   Бу киэһээҥҥи баартыйа, хомсомуол ячейкаларын актыыптарын мунньаҕар бары боппуруостары бэркэ илдьиритэн кэпсэттилэр. Бэс Дьарааһын

туохт.
1. Туох эмэ бөдөҥү илдьирит, ибили ньиккэрий. ☉ Тереть, давить, размельчать что-л. Оҕоҕо сэттэ, алта ыйыттан ыла үүккэ оҥоһуллубут хортуоппуй хааһытын, онтон оҕуруот аһын ныһыйан (пюре оҥорон) сиэтэллэр. Дьиэ к. Кырбаммыт эриэппэ луугу үүнээйи арыытыгар ныһыйан баран эбии тэллэйгэ куталлар. УГС ССКОТ
2. көсп. Үлтү сыс, суох оҥор; харса суох кыдый. ☉ Разбить, разгромить, сок р у ш и т ь ( напр., противника); подстрелить, набить (напр., дичь)
Тэбэнэкээн эмээхсин ампаартан тахсаат, Моҕус аҕыс тараҕай уолун-кыыһын кырган, ны һыйан кэбиспит. Саха ост. I
Сарсыны гар Кэрээкин оҕонньор уонна кини уола …… бааттааҕын бааттаахтар, элбэх куһу өлөрөн ныһыйдылар. В. Протодьяконов
Уолаттар уҥуор туораан аптамаатчыттар бөлөхтөрүн ныһыйдылар. А. Данилов
ср. калм. ниши ‘разбивать’, хак. чыс ‘тереть, натирать’

I
туохт.
1. Суох буолан хаал, сүтэн хаал. ☉ Исчезнуть бесследно; пропасть, скрыться (из виду)
Былыт быыһынан күн уота тыга түһэн баран мэлийэн хаалла. Н. Неустроев
Биирдээх оҕотун эмээхсин балаҕаныгар хаалларан баран, ууга тааһы бырахпыттыы мэлийбитэ. И. Гоголев
2. Туга да суох хаал; туохха да тиксимэ. ☉ Быть обделённым чем-л. (напр., при разделе, раздаче чего-л.); остаться ни с чем
Күһүн өрүс арыытыгар кустаан бараммын, мэлийэн, олус сылайан Тыл инс титутугар арыычча тиийбитим. Амма Аччыгыйа
Уол эдэр буолан олус оннук үлүскэлэспэккэ, бултуйдаҕына — үөрэн, мэлийдэҕинэ — хомойон сылдьыбыт. Далан
Харчы дохуотуттан букатын мэлийдэ. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Ким, туох эмэ аһыылааҕы сүтэр, кимтэн, туохтан эмэ мат. ☉ Лишаться кого-чего-л., терять, утрачивать ко го-что-л.
Хаарыан бэйэлээх оҕолоруттан мэлийбит ийэлээх аҕа соҕотох хаалбыт оҕолоругар олус ыллараллар. И. Федосеев
[ Уһун Лөгөнтөй] оҕонньор кырдьык уһун, баабый кырдьаҕас эбитэ үһү да, эрдэ икки хараҕыттан мэлийэн, оттообот-мастаабат буолан хаалла. «ХС»
4. Тугу эмэ көрдөөн баран булума. ☉ Не добиться результата в поисках
Күн ортото ааһыар диэри сир-сири кэрийэн баран мэлийдилэр. Н. Заболоцкай
Сиэнньэ табаарыһынаан Сэргэйдиин, тэл лэйи батыһан мээнэ кый-бырах барбыт пиэрмэ ыанньык ынахтарын көрдөөн, …… булбакка мэлийэн иһэллэр. В. Миронов
ср. эвенк. малии-мии ‘лишаться ч его-л.; ничего не добыть на охоте’
II
туохт. Тугунан эмэ хабырыйан мээккэлээ эбэтэр үлтүрүт, кумалаа. ☉ Молоть, толочь, размельчать
Тоҥ туорааҕы тааска мэлийбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Хаппыт сардааны үлтү мэлийэн суоракка булкуйдахха үтүө ас. Сэмээр Баһылай
Эһэ икки баппаҕайдарынан [туораахтары] үлтү мэлийэн, эриэхэтин тылыгар сыһыаран сиир эбит. Я. Семёнов
ср. эвенк. бурдуква мели-мии ‘обмолот’, монг. мэлү ‘быть гладким, полированным’

I
туохт. Бытааннык, ыараханнык сиринэн сыыл, сыылын. ☉ Передвигаться очень медленно, ползти (напр., о транспортном средстве)
Кыракый, мөлтөх күүстээх борокуот, бэрт өр өрө сынан, Маача анныгар халлаан сырдыыта тиксэр. Н. Якутскай
Уон массыынаттан иккитэ олох хаампат. Үһэ нэһиилэ сынар. Н. Апросимов
Оптуобустара ыарырҕаппыттыы бирилии-бирилии туруору хайаҕа эрийэ-буруйа тахсар суолунан бытааннык сынар. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ бөдөҥбөдөҥ сылдьары ибилитэ баттаан илдьирит, илдьи мэһий, ныс. ☉ Растирать, толочь, размельчать что-л. Оҕонньор кыракый үөһү ньуоскаҕа, мииҥҥэ сынна. А. Сыромятникова
Эбэм хортуоппуйу сынар иһиккэ хортуоппуй сына олорбута. М. Горькай (тылб.)
2. Илдьи тэбис, тэпсэн аас (туох эмэ улаханы, ыараханы этэргэ). ☉ Давить, сокрушать на своём пути (о чём-л. массивном, тяжёлом)
[От охсор массыына] алааспыт бэттиэмэтин уонна ньалҕайын бүтүннүүтүн сынан кэбиспит. Р. Кулаковскай
Сыарҕалар сыҥаахтара эмиэ көмүрүө хаары сынан истилэр. И. Никифоров
♦ Быаргынан сын — быаргынан сыыл диэн курдук (көр быар)
Мууска иккиһин аны илиибин быластаан, атахпын чиккэччи тэбэн баран, быарбынан сынан киирбитим. С. Никифоров. Соппуруон, дэҥнэнэн баран, көс аҥаарын кэриҥэ сири быарынан сынан кэлбитин бары сөрү диэн сөхтүлэр. «Кустук»
◊ Сынан көр — тугу эмэ үчүгэйдик болҕойон, сирийэн көр. ☉ Внимательно, тщательно рассматривать что-л. Барахсаным, сынан көрдөххө, нарынын, холкутун! Суорун Омоллоон
Урут өлбүт хааһы бу диэн үчүгэйдик сынан көрбүтүм суоҕа. АВК ДьСҮ
ср. хак. сын ‘ломаться’, каракалп. сыныу ‘изломаться’, ДТС сын ‘ломаться’, тюрк. йанч ‘измельчать, раздроблять’

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу тугунан эмэ баттаан, охсон, эрийэн имит, сымнат. ☉ Надавливая, отбивая, выкручивая чем-л. твёрдым что-л. жёсткое, делать его мягким, мять. Тириини талкыйар. / / Тиискинэн элбэхтэ ыстаан илдьирит. ☉ Разжёвывать, размельчать зубами
«Оттон күтүөт буут биэрбит дуу, кинини эһэ сиэбит дуу?» — диэн харабыл начаалынньыга …… бөлтөччү уоппут этин ыстаан талкыйа-талкыйа, холкутук ыйытта. А. Сыромятникова
Весовщиков улахан хортуоппуйу ылбыта, биир быһыы килиэби өлгөмнүк тууһаммыта уонна холкутук, бытааннык …… ыстаан талкыйан барбыта. М. Горькай (тылб.)
2. Наар биири хатылаа. ☉ Повторять одно и то же
Хата, бэйэҥ лахсыйаҕын, Хаалар суолу талкыйаҕын! «Чолбон»
Хаһан сатыыр [тустуу албаһын], хаһан таптаан оҥорор буолуохтарыгар диэри талкыйар баҕалаах. ССТ
Валентина …… судьуйа эбэтэр силиэдэбэтэл ыйыттаҕына, бу курдук эппиэттээр диэн бэрт өр талкыйбыта. А. Гайдар (тылб.)
3. Тугу эмэ анньыалаан-тардыалаан, баттаталаан, букунай. ☉ Суетливо толкать, дёргать, двигать что-л. взад-вперёд
Оҥочо иннигэр сытар харабыыны сулбу тардан ыллым. Сомуогун туруораары хаста да талкыйан көрдүм даҕаны, хамсаабата. «Саха с.». Кэбиинэтин аанын аһан, собуоттуур токур дэгиэ тимирин ылан, массыына иннигэр кэлэн собуоттуурга аналлаах дьөлөҕөс устун укта, талкыйан көрдө. Түһүлгэҕэ т. Мин кыра эрдэхпинэ бу хомуһу оонньуур оҥостон дэлби талкыйаммын, эргэрэн, кэлин тыаһа мөлтөөбүт этэ. ЧАИ СБМИ
Көхсүм саалла быһыытыйдаҕына, таһырдьа тахсан хаама түһэбин. Онтон киирэн, эмиэ пианинобын талкыйбытынан барабын. «ХС»
4. Бэрт өр бодьуустаһан, элбэхтэ эрчийэн үөрэт. ☉ Обучать кого-л. чему-л., долго и упорно занимаясь с ним
Кини соноҕоһун, айаас соҕус сүөһүнү талкыйан сылгы киэнэ мааныта оҥордо. Н. Заболоцкай
Биллэн турар, сааһырбыт дьоннору сатаан үөрэтии методиката эҥин диэн өйдөбүл оччолорго суоҕа. Көннөрү үрүт үөһэ хос-хос этэн, талкыйан алпаабыты, биир, икки сүһүөхтээх тыллары аахтаран муҥнаналлара. «ХС»
♦ Тылынан талкыйар — мээнэ, онуманы саҥарар. ☉ Заниматься пустой болтовнёй. Туйаара сиилиирдии төбөтүн кыҥначчы тутунна: «Эн, кырдьык, тылгынан талкыйарга дьоруойгун!» «ХС»