широко раскрывать рот (смеясь, улыбаясь).

широко раскрывать, распахивать что-л.; ааны тэлэй= раскрыть настежь двери.

1) брать с собой зонтик; 2) раскрывать над собой зонтик.

1) приоткрывать; открывать, раскрывать; быыһы арый = отвернуть занавеску; кинигэни арый = раскрыть книгу; 2) открывать, делать открытие; саҥаны арый = сделать открытие.

дьүһ. туохт. Аллараа сыҥааххын түһэрэн, айаххын киэҥник атыт (аҥала соҕус киһи туһунан). ☉ Опустив нижнюю челюсть, широко раскрывать рот (о глуповатом человеке)
[Балтааса] Маҕаһыыҥҥа ойон киирэн, Үгүс дьоннуун үтүрүһэн, Кини сыыҥа субуруйан, Айаҕа аппаарыйан Араас малы, табаары Одуулуур чаас тухары. И. Гоголев

сыһ. Киэҥник (ат - үксүгэр киһи айаҕын туһунан). ☉ Широко (раскрывать рот)
Дьаллаччы атан кэбиспит киэҥ айаҕар уһун тиистэр көстөллөр. Амма Аччыгыйа
[Наара суох] айаҕын киэҥ үлүгэрдик дьаллаччы атан баран, хантайыаҕынан хантайар. И. Бочкарев. Немец айаҕын дьаллаччы атан баран, субу искэ ытыах айылаах акыллан турара. К. Симонов (тылб.)

туохт. Туох эмэ сууламмыты, бүк тутуллубуту тэниччи тарт (хол., үчүгэйдик сиһилии көрөөрү). ☉ Раскрывать что-л. свёрнутое, сложенное, разворачивать (напр., с целью более тщательного изучения, просмотра)
Микиитэ көҕөнү ылан араастаан тутар-хабар, кынаттарын тэниҥнэтэр. Амма Аччыгыйа
Ааныска хостоон ылан, Хаһыаты тэниҥнэттэ. П. Тобуруокап
Өлөксөөс …… Хобороос тигэн испит ырбаахытын ылан тэниҥнэтэн көрөр. А. Бэрияк

туохт.
1. Инники өттүгэр туруктаах, үтүө, дьоллоох олоҕу тэрий. ☉ Заложить основы стабильной благополучной счастливой жизни
Оо, доҕорум …… кэскилбин кэскиллээбит эбит. П. Ойуунускай
Үөскээбит өтөххүн кэриэстиэҥ — Кэнчээри ыччаккын кэскиллиэҥ. Айталын
Киэһээҥҥи киирэр күн саҕахха саһыыта Киэркэйэ тырымнаан, Кэлэр иннибитин кэскиллиир. С. Зверев
2. Ким, туох эрэ инникитин быһаар, төлкөлөө. ☉ Предрекать чье-л. будущее, судьбу
Александра Максимовна киниэхэ салайааччыны буолбакка, искусство үлэһитин дьылҕатын кэскиллиирэ. М. Ефимов
Орто аан дойдуну анаара оҕонньоттор табахтыы олорон Кэскиллии саныыллар аттара. В. Лебедев (тылб.)
△ Туох эмэ ис дьиҥин ыараҥнатан сыаналаа, тойонноо, быһаар. ☉ Раскрывать сущность, смысл чего-л., давать оценку чему-л.
Сэттэ килбиэн-киҥкил халлаан кинээстэрэ, Кэниэрдээх кэмириниибин Кэдирги кэскиллээмэҥ даа! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэриҥин кэскиллээбэккэ Киһи аайы Кэскиллиир кэмэлдьи Кэмэ суох. А. Софронов
♦ Кэрчэгэй (кэдэрги, кэрэгэй) кэскиллээ — дьоло суох, быстах оҥоруулаах гына оҥор, эбэтэр төлкөлөө. ☉ Предрекать кому-л. или обрекать кого-л. на недолгую несчастливую жизнь
Кэнчээригэ тиийэ Кэдэрги кэскиллиир, Төрүөххэ тиийэ Түҥкэтэх төлкөлүүр [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миигин кэрчэгэй кэскиллээн, ордоххой оҥоруулаан, түөрэккэй төлкөлөөн түһэрбиттэр. Ньургун Боотур

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.

туохт.
1. Төрдүттэн хоҥнор, силистэри ороон, хостоон таһаар. ☉ Выкапывать с корнем, выкорчёвывать
Быйыл сайын Маайа кыыс муода идэлэннэ, күн аайы араас оттору, сибэккилэри силистэри түөрэн, дьиэтигэр аҕалар буолла. Амма Аччыгыйа
Дунаайдар, Дьарааһыннар иккиэн төһүүнэн биир чөҥөчөгү түөрэ тураллар. Күндэ
Тыраахтар баараҕай тииттэри эрийии тимир быанан холбоно-холбоно, силистэри түөрэн суулларыта тардан соһон күрүлэтэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Тугу эмэ төрдүттэн ыла суох оҥор, эс. ☉ Уничтожать что-л. до основания
Кулуттар бастаанньалара кулуттааһыннаах тутул силиһин түөрбүттэрэ. ДИМ
Ол иһин бардам күүс дохсуна Баай аймах батталын түөрбүтэ, Баттаммыт дьадаҥы долгуна Кыайан, дьэ, кыра дьон үөрбүтэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Тугу эмэ төрдүгэр тиийэ хаһыс, быһаар. ☉ Допытываться, докапываться до чего-л. основательно
Киһитин туһунан барытын, төрдүн-төбөтүн түөрэн ыйыталаста. Тумарча
[Петров:] Дьэ, ол куораккыт дьоно дьыала бөҕөнү түөрэн эрэллэр дуу, доҕоор? С. Ефремов
Кууһума суукка кырдьыктаах төрүөтү түөрээри гыннаҕына, ууратан иһэллэр. Н. Павлов
♦ Төрдүттэн түөр — тугу эмэ оннуттан хасыһан булан таһаар, арый. ☉ Раскрывать, распознавать что-л., докапываясь до сути дела. Ити дьыаланы төрдүттэн түөрдэххэ сатаныыһы
ср. туркм. дөр, дөөрже ‘ковыряться, копаться’