и. д. от тэний= распространение.

и. д. от тунуй = распространение; ыарыы тунуйуута распространение болезни.

несов. 1. см. произрасти; 2. (иметь распространение — о растениях) үүн, тарҕан.

несов., пресечь сов. что боп, тохтот; пресечь распространение слухов ол-бу сураҕы тарҕатыыны тохтот.

сов. что 1. ыл, тут; получить письмо сурукта тут; получить приказ бирикээһи ыл; получить выговор быыгабарда ыл; получить образование үөрэхтэ ыл, үөрэн; 2. (добыть, произвести) ыл; получить бензин из нефти нефтэн бензиннэ ыл; # получить распространение тарҕан; получить применение туттулун.

аат. Киэҥ сиринэн тайаан сытыы; тугу эмэ тилэри киэптээһин. ☉ Распространение, простирание до чего-л. или на всем протяжении чего-л.
Аныгы физика быластааһынын эн эрэ биһиги өйдүөхпүтүн сөп. В. Яковлев

аат. Олус күүскэ тарҕаныы, саба халыйыы, сабардааһын. ☉ Очень сильное распространение чего-л. (напр., болезни), господство когочего-л. над кем-чем-л.
Билиҥҥи көлүөнэ дьон итиннэ ойууланар ааспыт ынырык, хараҥа олоҕу, аас-туор буолууну, араас ыарыылар бүрүүкээһиннэрин литератураттан уонна кырдьаҕастар сэһэннэриттэн эрэ истэллэр. «Кыым»
Хоһуун-хоодуот, эдэр чэгиэн оҕолор сэмэй баҕаларын саҥа толорон иһэн, олохторо огдолуйуута социальнай баттал саба бүрүүкээһинин быһаччы содула. ФЕВ УТУ

туохт.
1. Ыраахха диэри дуорайан, дорҕооннонон иһилин. ☉ Раздаваться, разноситься, звучать раскатисто
Модун хаһыы сис тыаҕа дуораһыйа тарҕанна. Амма Аччыгыйа
Эмискэ хатан баҕайы хаһыы дуораһыйда. Н. Габышев
Үөрэр-көтөр саҥа-иҥэ, хаһыыыһыы дуораһыйда. М. Доҕордуурап
2. көсп. Киэҥник биллэ-көстө тарҕан (үксүгэр аат-суол, сурах). ☉ Получать громкое, широкое распространение (о славе, слухах)
Алексей аата-суола киэҥник биллэр, ыраахха диэри дуораһыйар. Б. Павлов

аат.
1. Микробтарынан тарҕанар ыарыы көбүтээччитэ. ☉ Болезнетворное начало, распространяемое микробами, зараза. Сарааса тарҕаныыта
□ Сэллик сараасата — сэллик үөнэ
[Кох бациллата] киһи ыарыынан сутуллубут уорганыгар сылдьар. ЯЛМ СУХО
Сарааса биир сүөһүттэн атыҥҥа эмиэ сыстар. ССЫа
2. көсп. Туох эмэ куһаҕан өй-санаа сутуура, сабыдыала. ☉ Распространение, влияние какой-л. вредной идеологии, идеи
Кэнникинэн «куһаҕан өй-санаа сараасата» тарҕанар түбэлтэлэрин билэн, прогимназия дириэксийэтэ бэркэ сэрэнэр буолбута. П. Филиппов. Гитлер сидьиҥнэрин үлтү кыйдыыры, аан дойдуну фашистскай сарааса аны хаһан да тунуйбат буоларын ситиһэргэ. Саллааттар с. 1967

I
сыһ. Төһө кыах баарынан, т уох баар кү үһү нэн (ыстан, сүүр). ☉ Во всю прыть, изо всех сил
Кырдьаҕас ыт дьонун эккирэтэн муҥунан маҕыйыктанан ааста. Амма Аччыгыйа
Муссерен ыта ардыргыы-ардыргыы муҥунан ыстанан кэлэн иһэн сыабыгар тартаран иттэни баран түһүтэлиир. Эрилик Эристиин
Ойоҕун кытта эр киһи быһыытынан үчүгэй аҕайдык сэһэргэһиэн баҕаран, хонууга тиийиэн иннинэ ситэ охсоору, туох баар муҥунан сүүрэн испитэ. М. Доҕордуурап
II
аат дьөһ.
1. Миэстэ сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ иэнин тухары тарҕанарын көрдөрөр. ☉ Вы ражая пространственные отношения, указывает на распространение действия на всю территорию чего-л. (на весь, на всю)
Олбуор муҥунан сибэккилэр Кыһыл, күөх уоттара кытыастар. С. Данилов
Кыраай Сибиир иэнин муҥунан Кыһыл көмүс дэхсилии ыһылынна. С. Васильев
2. Хайааһын миэстэ сыһыанын бэлиэтээн, туох эмэ киэлитин, кээмэйин тобустолору, тилэри тарҕанарын, оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Выражая пространственные отношения, указывает на совершение, распространение действия на весь объём, пространство и т. п. Түөһүм муҥунан көҥүллүк тыынабын. И. Гоголев
Сиикэй хаптаҕаһы айаҕын муҥунан симинэн баран курдурҕаччы ыстыыра. Н. Лугинов
Максим Ходоороп омуннаахтык хос муҥунан күлэн сатарытта. «ХС»