сильно разволноваться, расстроиться; кыыс эймэһийэн ытаата разволновавшись, девушка расплакалась; ср. эймэний = 2.

1) истерзаться, измучиться (нравственно и физически); 2) разволноваться, расстроиться; эймэнийэн туран эттэ он говорил волнуясь; ср. эймэһий=.

туохт. Айгыраа, мөлтөө, кэбирээ. ☉ Расстроиться; обессилеть, ослабеть, сдать
Ааныска ыалдьары кытта ыалдьыһан, ытыыры кытта ытаһан кэбирээбитин, кээһээбитин бэйэтэ да сөҕүнэр. Э. Соколов

сов. 1. алдьан, урусхаллан; 2. перен. (прийти в упадок) үрэлин; 3. перен. (расстроиться) алдьан, тоҕун; здоровье разрушилось доруобуйам алдьанна; 4. перен. (не осуществиться) алдьан, тоҕун; планы разрушились былааннар алдьаннылар, былаан алдьанна.

туохт.
1. Туохтан эмэ санаарҕаа, санньый, мунчаар. ☉ Скорбеть, печалиться, огорчаться от неудачи
Уйбаан уола ойоҕо барбытыттан бэркэ курутуйар быһыылаах. А. Софронов
Ол буолан баран эн бу дойдуга суох буоларгыттан курутуйабын. С. Ефремов
2. Буруйа суохха сэмэлэнэн, саҥарыллан, атаҕастанан хомой, хоргут, өһүргэн. ☉ Обидеться, огорчиться, расстроиться от незаслуженных обид
Балыгыай курутуйан кулгааҕа кытар гына түстэ, аҕата эппититтэн, сурдьа күлбүтүттэн …… саһан олорон ытаата. Бэс Дьарааһын

туохт. Туох эмэ ис дьиҥин билбэккэ, өйдөөбөккө мунаар; кэһилин, ыһылын, сатарый (туох эмэ бэрээдэгин, сааһын эбэтэр үлэтин туһунан). ☉ Испытывать сомнение относительно чего-л.; расстроиться, прийти в состояние беспорядка
Суох, биһиги эһигини кытта бииргэ тиийиэхпит суоҕа. Хайабыт бандьыытын, хайабыт кыһылын, ким кими кыайбытын дөбөҥнүк быһаарбакка дьон бутуллуохтара. Амма Аччыгыйа
Маша [араас] кэпсээннэртэн хараарчы бутуллан хаалла. М. Доҕордуурап
[Чааһынай дьон] атыылыыр сиэмэлэрэ үксүгэр суорда да, хаачыстыбата да биллибэт буолар, бутуллубут буолуон эмиэ сөп. ФНС ОС

дьүһ. туохт.
1. Аа-дьуо хардыылаталаан дьалкыччы хаамп, оннук хамсан. ☉ Идти, двигаться неторопливо, размеренно, слегка покачиваясь из стороны в сторону (о человеке и крупном животном)
Бостуук сайдыыр саҥата дьиэ бүтэй субу иһиллэр. Ити аата ынахтар сайгыһан кэллэхтэрэ. С. Федотов
2. Тула ыраах тайаа, кэҥээн, тэнийэн көһүн. ☉ Простираться, раскинуться, тянуться вдаль и вширь, иметь широкие просторы (напр., о долине)
Түҥ өрүс тардыытын лиҥкир тыатын сайгыйар сыһыыларын чэр олохтооҕо, төрүт-уус киһитэ Өксүүн кыыс нуучча омук уолугар кэргэн таҕыста. Айталын. Көмүөл мууһун утааран, Көҥүл уста сайгыйар [өрүс] Киэҥнииригэ иэннэрин Киэптэринэн килэйбит, Күрүлгэннээх сүүрүгэр, Күнүм уота сатыылаан, Күндээрээхтээн сытаахтыыр. М. ТимофеевТерёшкин
3. поэт. Сири-дойдуну сайа оҕус, күүскэ билин. ☉ Проявляться в полную силу, охватывать, заполнять собой что-л. (напр., о лете, запахе)
Тыа тыаттан саҥатык суугунуур, ордук чэбдик саҥа сытынан сайгыйар. Амма Аччыгыйа
Саас ааһар дохсуннук халааннаан, Сахабыт сайына сайгыйар. В. Правосуд (тылб.)
4. Айман, холкугуттан таҕыс. ☉ Расстроиться, разладиться (напр., о душевном состоянии)
[Кыыс] Саныыр санаата сайгыйда, Өйдүүр өйө өрүкүйдэ. П. Ядрихинскай

аат. Сылгы саннын хаптаҕайын иһинэн ойоҕоһугар сыста үөскүүр сыа (саамай минньигэһэ, амтаннааҕа). ☉ Жир на передних рёбрах лошади (считается самой вкусной, лакомой частью туши)
Урут эйиэхэ хоҥнуота да суох холу ыһыктыбатах киһи. Болот Боотур
Түөкүттэр биэ хоҥнуо ойоҕоһун буһаран кээстилэр. Н. Павлов
♦ Холтон хоҥнуотун хоҥнорон ылбыт курдук хомой — саамай үчүгэйтэн, бастыҥтан маппыт курдук, олус улаханнык хомой. ☉ Сильно разочароваться, расстроиться, будучи лишённым самого лучшего (передние рёбра, покрытые толстым слоем жира, у якутов считались самым вкусным, лакомым куском
Если давали рёбра без хоҥнуо, это воспринималось как оскорбление, унижение — букв. разочароваться так, будто от передних рёбер лошади отняли (отодрали) жирную часть). Хомолто өттүттэн Холтон хоҥнуотун Хоҥнорон ылбыт баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Хоҥнуо ойоҕос көр ойоҕос. Холун ыксатынааҕы икки-үс ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕоһо дэнэр. Сылгыһыт с.
ср. др.-тюрк. хоҥ: хоҥ эт ‘мышцы, мускулы, мякоть’

аат. Уста кээмэйэ: киһи тарбаҕын атыччы баттаан ууннары туттаҕына, эрбэҕин төбөтүттэн сөмүйэтин төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины: пядь (расстояние между концами растянутых большого и указательного пальцев)
Куонаан биир сүөм кэтит хаарыс солко курунан хара билиис болтуону бобо курданан кэбиспит. Н. Неустроев
[Арҕаҕы] үрдүнэн тобуларга диэн буолла. Сүөм кэриҥэ сири охсубутум кэннэ көҥдөй буолла. Далан
«Атыннык, атыннык!» — диэн хаһыытыы түһээт, кинээс оронун таҥаһын муннуктан биир сүөм сыҕарытан биэрдэ, онтон эмиэ чугаһата аста. Л. Толстой (тылб.)
♦ Сүөм түс (намтаа) — туохтан эмэ улаханнык туоххаһый, санааҕын түһэр. ☉ Упасть духом, сильно огорчиться, расстроиться (букв. понизиться на пядь)
Олохтоохтортон аан аһааччы көстүбэтэ: бары эбэлэрин аһыйан, хомойон-курутуйан, сүөм түспүттэр. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсин сүөм намтаан олордоҕуна уола бултаан кэлбит. А. Сыромятникова
Оттон баччааҥҥа диэри тугу да билбэтэх Нааста кыыс сүөм намтаан, кулук-халык буолла. С. Федотов
[Уһун Уйбаан] сирэйэ-хараҕа салбаҕыран, сүөм түһэн, моонньоох-баһын киритэн сир диэки умса көрөн олордо. «ХС». Сүөм үрдээ — санааҥ көтөҕүллэн улаханнык эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом (букв. повыситься на пядь)
Ити айылааҕы куттаан ыыппыт киһи, кини билигин бэйэтин хараҕар сүөм үрдээн кэллэ. Н. Заболоцкай. Арыт үөрэн, Сүөм үрдээн, Күлүмүрдээн — Оо, доҕорум барахсан, Олус да кэрэҕин. Түһүлгэҕэ т. Бу түгэҥҥэ кини бэйэтиттэн бэйэтэ сүөм үрдээн, өй-санаа өссө үөһээ кэрдииһин дабайар, дьиҥнээх саҥалыы хараахтардаммытын көрдөрөр. Н. Тобуроков. Тэҥн. харыс, харыс хаал
◊ Муҥур сүөм көр муҥур I
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. алт. сөөм, тат. сөям, уйг. сүйэм, ДТС сойэм, монг. сөөм, тув. сөөм, бур. һөөм, эвенк. сум ‘пядь’

туохт.
1. Олус улаханнык сылай, илиһин, быста сылай. ☉ Сильно уставать, утомляться, изнуряться
Үрүҥ Уолан Үрүт күүһэ үгдэрийэн, Алын күүһэ алларыйан Хаһан даа синим биир диэн, Харсыттан тахсан, хабырынан кэбистэ. П. Ойуунускай
Аҕыйах чаас устата бэчээттиир массыынанан тоҥсуйа түспүтэ улахан дьаалы эбит! Киһи бэрт бөрүкү илистибэт, үгдэрийбэт үлэтэ ини. В. Ойуурускай
2. Кырдьан мөлтөө-ахсаа (киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Ослабевать, дряхлеть (от старости — о человеке, о скоте)
Эмээхсин эрэйдээх эмиэ Сыта сыынаҕалаан, Олоро луҥхаран, Улаханнык үгдэрийэн, Ыараатар ыарыыр. П. Ядрихинскай
Иккис кэрдиис кэмигэр сүөһү үгдэрийбитэ харахха быраҕыллар, аанньа аһаабат эбэтэр аска олох чугаһаабат. СЫаКЫ
3. Эбии уйадый, мөлтөө (хол., уруккуну санаан-ахтан). ☉ Расчувствоваться, расстроиться (напр., от воспоминаний)
«Кини баара буоллар, ама, бу курдук буолаахтыа этибит дуо!» — Ылдьаана эмээхсин эбии үгдэрийэн ытаан барар. Н. Якутскай
4. көсп. Түргэнник уларый, кылгас үйэлэн; түргэнник аас, суох буол. ☉ Быть недолговечным, преходящим, кратковременным
Үчүгэй дьүһүнүн өр барыа суоҕа, Үгдэрийэн, эмээхсин буолуоҕуҥ. С. Тимофеев
Оо, мин дьүкээгир омугум, Үһүйээн буолан үгдэрийбит үйэлэргэ, Хаһан эрэ, Хордоҕойго үүммүт Хоту сугуннуу — Халыҥ да аймахтаах үһүгүн... Н. Курилов (тылб.)
ср. орд. үгдэрэ ‘стать совсем усталым’, монг. үгдрэх ‘осложняться (о болезни)’