ньолбсс гын = однокр. растянуться, вытянуться; ууганьолбос гынгпрыгнуть в воду вытянувшись (вниз головой).

ж. уста, устата, уһуна; меры длины уста кээмэйдэрэ; длина радиоволн радиодол-гунун уһуна; # растянуться во всю длину уһунуҥ тухары тыылла сыт.

сов. 1. (растянуться) уун, уунан хаал; материя вытянулась таҥас уунан хаалбыт; 2. разг. (вырасти) улаатан хорой; за лето мальчик вытянулся сайын устатыгар уол улаатан хоройбут; 3. (выпрямиться) тыылын, чиркэс гын; 4. (расположиться в ряд) субус, субуһан тур; #лицо вытянулось курус гынна, соҥуйан хаалла.

көр тиэлий
Дьэрэкээннээх бэдэр Тэллэхтэригэр тиэрийэн [сыппыттар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паарка аана аһаҕас. Бары ынах, тыһаҕас Хаарчах гынан тиэрийэр, Хастыы салаан мэччийэр. Р. Баҕатаайыскай
[Баайдар] Унаар күн ойуор диэри Утуйаллар, тиэрийэллэр, Ыалдьыттыы тиэстэллэр. ААС
ср. тюрк. тээр ‘вертеться, двигаться на одном месте’, каз. тэгэрэ ‘кататься; вертеться; валяться’, монг. тэрийх ‘распластаться, растянуться’

сыһ.
1. Ааһан, баран эрэр кими, тугу эмэ кэнниттэн (көрөн одуулаан хаал). ☉ Вслед кому-чему-л. (глядеть, смотреть)
Ынах иччитин батыһа көрөн хаалла. Суорун Омоллоон
Аэроплан саҕахха тиийэн сүтүөр диэри дьоннор батыһа көрөн турдулар. П. Филиппов
2. Туох эмэ устатын тухары, туох эмэ устунан, кыйа (тарҕан, бар, сыт). ☉ Вдоль чего-л. (располагаться, растянуться, идти)
Храм ис эркиннэрин батыһа түннүк тааһын курдук килбэчигэс гына кылааккайдаммыт холуонналар кэккэлээн тураллар. КФП БАаДИ
Муора кытылын батыһа, эриллэ-бурулла барбыт уулуссалар көстөллөр. Н. Якутскай

туохт.
1. Уһуннук субулун, субуллан ыраахха диэри бар; уһун усталаах буол. ☉ Тянуться, растянуться в длину на большое расстояние; иметь большую длину
Баҕана үөһээ ортотун диэкиттэн эриэн ситии таҥнары субуруйан түспүтүгэр хараҕа тохтоото. Н. Заболоцкай
Кэнэҕэс Өлүөнэм үрдүнэн Иилэҕэс муоста тардыллыа Тимир тиҥилэҕинэн тирэнэн Пуойас субуруйан ааһыа. П. Тулааһынап
Уһун суол субуруйдар бараммат. С. Васильев
2. Туохтан эмэ таммалаан түргэнник сүүрэн түс (убаҕаһы этэргэ). ☉ Течь, бежать струёй (о чём-л. жидком)
Уйбааскы чанчыктарыттан тымныы көлөһүн субуруйан түһэр. Л. Попов
Кып-кыһыл хаан икки дьабадьытынан субуруйан сыгынньах уҥуох түөһүгэр таммалыы турбута. Софр. Данилов
Мотуоһа хараҕын уута субуруйан түспүтүн кистии-саба ытыһынан сотто турда. Эрилик Эристиин
3. Субуллан эрэр курдук түргэнник сүүр эбэтэр көт. ☉ Мчаться, нестись, вытянувшись телом в длину
Тыас дэлби барар да, уот садаҕа моҕой кыыл көтөн субуруйан кэлэн, Ньургун Боотуру охторон түһэрдэ. Суорун Омоллоон
Сүүнэ улахан сур бөрө аһыылара туртайбытынан кинини эккирэтэн субуруйан иһэр эбит. Т. Сметанин
Сүүрэн субуруйан иһэр ыт от-мас быыһынан аҕыйахта көстөн хаалла. В. Протодьяконов
ср. кирг. чубур ‘тянуться; течь; сыпаться по зёрнышку; двигаться гуськом’

туохт.
1. Илиигин-атаххын былас быраҕан тиэрэ түс, тиэрэ түһэн сыт. ☉ Лежать или упасть навзничь, раскинув руки-ноги
Бу кыыс үчүгэйиттэн барылара тарайа уҥпуттар. Саха ост. I
Дьэ, бачча өлүөр-сөлүөр, күүс-уох үрдүгэр сылдьан, сынньанан тарайа сытыам үһү. И. Бочкарёв
Хаар үҥкүүтүн Көрө таптыы Сүүрдүм-көттүм, күөлэһийдим Хабдьылары тэһииргэттим Хаарга охтон тарайдым. Н. Босиков
2. Атаахтаан, ньирэмсийэн кыҥкыйдаа, бас-баттах быһыылан. ☉ Вести себя капризно, ломаться
Ньыкын, эбэтигэр тарайан, уоһун боллоччу туттан, хараҕын, сүүһүн аннынан үрүҥүнэн түҥнэри көрөн олордо. Болот Боотур
Тарайбыт оҕо бас-баттах Тыллаһарын саната, Тэпсэрбит суолу буолбатах — Бэйэбит дьылҕабытын. С. Данилов
Кэргэммэр олус тарайарым, кини мин ол-бу кыҥкыйбын-тыҥкыйбын толоро сатыыра. И. Федосеев
△ Атаахтаан тугу да гыныма (ким эмэ бэлэмигэр эрэнэн). ☉ Жить на всём готовом, за чей-л. счёт
Кырдьаҕас дьон эмиэ атаахтыахтарын баҕараллар. Ийэҥ үөрэхтээх кыыһыгар, эйиэхэ, тарайыан саныа. Н. Босиков
Оччолорго кырдьык даҕаны тарайан сылдьыбыта. Судаарыстыба барахсан туохха даҕаны кинини тутахсыппатаҕа, босхо ииппитэ, улаатыннарбыта. Тумарча
Эр дьон баарыгар, тарайаҥҥыт, уу-ньулдьаҕай буолаҕыт буолбаат! «ХС»
◊ Тарайа сэлии — муҥ күүһүнэн сиэлии (көлөнү этэргэ). ☉ Быстрая рысь, переходящая в галоп
Мантан өрөпкүөмҥэ диэри [ат] өкөчөҥ былаастаах тарайа сэлиинэн киирэн баран, көр, түүтүн да төбөтө сиигирбэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Айан суолунан бөһүөлэк диэкиттэн биир туус маҥан аттаах киһи өкөчөҥ былаастаах тарайа сэлииннэн түһэрэн иһэр эбит. В. Яковлев
Сыарҕата чэпчэки, ата даҕаны ат да ат, барбах тарайа сэлиинэн айанныыр. ССХУо
ср. монг. тарах ‘растянуться (о чём-л. при падении)’, др.-тюрк., тюрк. тара ‘рассеиваться’

туохт.
1. Туох эмэ уһуну, усталааҕы (хол., быаны) биир уһугуттан тардан ороо, сыыйа эбэтэр ууннары тарт. ☉ Тянуть, вытягивать что-л. длинное (напр., верёвку) за один конец
Уот кытыытыгар Маайыс, суһуоҕун субуйа тардына-тардына, Микиитэ сахалыы ырыалардаах тэтэрээтин ааҕа олордо. Амма Аччыгыйа
Байанай [киһи аата] илиитигэр тута сылдьар хатыс быатын субуйда. Эмиэ даҕаны быстыбатахха дылы дии. В. Протодьяконов
Уол хааттан үс бөппүрүөскэни субуйан ылбыта уонна таһырдьа кистии таһаарбыта. «ХС»
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ быыстала суох үрүт-үөһэ, субуруччу оҥор. ☉ Делать что-л. не переставая, непрерывно
Кэтэһэн турбут курдук биэрэктэн зениткэлэр ытыалаан субуйаллар. С. Васильев
Мэхээс …… төһө бултаабытын, тииҥи, саһылы, бэдэригэр тиийэ урусхаллаабытын кэпсээн субуйбута. Н. Заболоцкай
Түүлбэр хоһоон суруйабын — Бастыҥ, чулуу хоһооммун, Тахсыылаахтык субуйабын Тыл тырымнас хотоҕоһун. «ХС»
3. кэпс. Ыраахха диэри тиийэр усталаах буол эбэтэр бииртэн биир салҕанан баран ис; субулун. ☉ Тянуться, растянуться на большое расстояние, простираться; двигаться вереницей, следуя один за другим
Солооһуммут икки алаас билиитигэр арҕааттан илин диэки субуйа сытара. И. Сосин
Оһох иннинэн, остуол аттынан Оҕо төбөтө күкээриҥнээбэт буоллаҕына, Унаар буруо субуйбатын даҕаны. С. Васильев
Холуонна уоннуу киһинэн кэккэлээн, уон килэмиэтир былаһын тухары субуйбута. И. Федосеев
Ыанньыктыыр ынаҕа Титииктэн субуйда. И. Чаҕылҕан
♦ Субуйа тарпыт (бырахпыт) курдук — уһун субурҕа буолан уунан-тэнийэн көстөр. ☉ Вытянутый в длину на большое расстояние (напр., о реке)
Өлүөнэлиир өрүһүм, Солко куру Субуйа тарпыт курдук, Субуллан, сыыйыллан көһүннэ. Саха фольк. Солкону субуйа тарпыт курдук, күөх тыалар чэлгиһэн көстөллөр. Д. Таас
Тумара кэриитин тула көрдөххө, бэрт ырааҕынан халыҥ тыа күөх солко куһааты субуйа тарпыт курдук көстөр. И. Данилов
◊ Субуйа тардыы — субуйа анньан киллэриллэр, таһаарыллар (хол., саа сомуога). ☉ Перемещающийся путём задвигания, задвижной (напр., о затворе ружья)
Оҕолор бары күрэ анньан тиийэн, былдьаһа-былдьаһа субуйа тардыы сиэрдийэлэри соһуспутунан бараллар. П. Чуукаар
Ботуруоннарынан иитиллэр субуйа тардыы сомуоктаах саалар бааллар. Болот Боотур
Тыһы кыыл килиэккэлэрин иккилии муостанан: иһинээҕитин сиэккэнэн хамсаабат гына, оттон иккиһин бүтэй лотуок курдук субуйа тардыы гына оҥоһуллар. БПМ КИиКСЫа
ср. калм. цувх ‘идти гуськом, идти поодиночке’, кирг. чуба ‘идти, двигаться гуськом; волочить’, ДТС субы ‘удлиняться, вытягиваться’

I
аат. Сис тоноҕоһун икки өттө; киһи сиһин сороҕо: биилтэн хоҥхочох уҥуоҕар диэри. ☉ Продольная середина спины; нижняя часть спины (от поясницы до крестца)
[Симэхсин эмээхсин] иҥнэн умса баран түһэн, атаҕа чороҥолоон, этэрбэһин быата иэнин таһыйан саллырҕата, күрдьэҕэ мүччү ыстанан сэлэ ортотугар түстэ. П. Ойуунускай
Кымньыы тыаһа биир кэм кууһурҕас буолла. Чүөчээски иэнэ начаас үлүгэр сиикэй эт буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Уолаттар оҕустары кытта хаххата суох сиргэ ардах анныгар олордулар, иэннэригэр тымныы уу, тыймыыт курдук, сүүрдэ. Бэс Дьарааһын
△ Кыыл, сүөһү сиһин уҥуоҕун тулата. ☉ Хребтовая часть тела животного
Сүөһү иэнин иҥиирэ. ПЭК СЯЯ
Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан, Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай
♦ Иэнин тарт көр иэнин хастаа
Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев
Хаан Дьаргыстай Ытык Кыйбырдааны иэнин тардан кууһуннарбытынан, барда. ХИА КОВО
«Нохоо-оо, моһуораҕын көннөрүм, иэҥҥин тардыам ээт! Эмиэ үүтү булкуйда ээ, быһыыта!» - холумтантан тымтыгы эһэ охсон ылан өрө уунна. «ХС»
Иэнин тириитин сүл (уһул) көр иэнин хастаа. Ыстаапка илдьэн иэниҥ тириитин сүллэххэ, буруйгун этиэҥ. Эрилик Эристиин
Иэнин тириитин устан туран билиннэриллиэ, мэлдьэһэн, олбу буолума. Эрилик Эристиин. Иэнин хастаа - ээҕин этитэр, иннин ылар, кэһэйэр гына таһый. ☉ Наказать розгами, плетью кого-л. (соотв. спустить шкуру с кого-л.)
[Ыстапаан:] Бу дьон ортотугар иэҥҥин хастыы иликпинэ, ыл ити эриҥ атаҕар үҥэн көрдөс, ол кэннэ барыах! А. Софронов
Ыстараабын төлөөмөөрү ити киэбирэр, баран хатыһынан иэнин хастаабыт киһи баар ини. Күндэ. Чыпчахайынан иэнин харса суох хастаабытынан барар. Эвен фольк. Иэн иҥиирин курдук эрис - араабараа тардыалас, киирис. ☉ Состязаться в чем-л., будучи почти наравне с соперником; оказывать достойное и упорное, равное по силе сопротивление кому-л.
Эйигин кытта иэн иҥиирин курдук эрийсэр, мас хайдыбытын курдук туруулаһар оҕо көстүбүт. Н. Неустроев. Иэнэ (иэнин иҥиирэ) кэдэҥниир (тымныйталыыр) - бүтэйдии дьиксинэр, саллар; тугу эмэ гыныан куттанар. ☉ Опасаться, бояться кого-чего-л.; передергиваться (от страха); не решаться на что-л. Тиийбитэ уола хайыы-үйэҕэ хамсаабат буолбут этэ
Манна эрэ Гоша ханнык куттал суоһаабытын билбитэ, иэнэ кэдэҥнээбитэ. Далан
Микиитэ оһох чанчыгар кинигэ ааҕа олорон иэнэ тымныйталыы түһэр, хотуурдаах киһи уҥуоҕа кэлэн далайан эрэрэ буолаарай диэххэ айылаах, оһох кэннинээҕи хараҥа диэки хайыһан көрөн баран бэттэх сыҕарыс гынар. Амма Аччыгыйа
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. Тээллэриис иэнэ тымныйталаата, атахха биллэрээри, кэннин хайыста. И. Гоголев
Тойон киһи иэнэ кэдэҥнии-кэдэҥнии ойуун таҥаһын уокка симтэ. «ХС». Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> - тиэрэ баран, көхсүнэн түстэ. ☉ Упасть навзничь, растянуться
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Микиитэ кэлэн киниэхэ кэтиллэ биэрдэ да таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] икки кэлин атаҕынан кыайан туттубакка, тутуурун [оҕотун] кытта бэйэтэ эмиэ тас иэнинэн барда. Н. Заболоцкай
Абырҕалтан иҥнэн таас иэнинэн барбыт. Н. Босиков
Хаарты иэҥҥинэн таралый (оҕун) көр тас (таас) иэнинэн барда. Аны, иҥнэн охторуҥ, дубук хардыылаан аҥхалаакка түһэриҥ, халты тэбинэн хаарты иэҥҥинэн таралыйарыҥ - ити барыта лааҥкы ортотунан икки-үс тайах барчалаан иһэрин курдук тыас-уус буолуохтааҕа эбээт. Р. Кулаковскай
Оҕонньору үтүрүйэн кэбиспиттэрэ, хаарты иэнинэн охтон түстэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. эгин 'плечо'
II
аат.
1. Туох эмэ кэтитэ, тайаан сытар киэҥэ, киэлитэ. ☉ Ширина, широта чего-л.
Бу таҥас иэнэ төһөнүй?  Саас кэлэн, хара тыа көҕөрбүт, киэҥ толоон устатын тухары иэнэ биллибэт күөх дьэрэкээн солко таҥаһы тиирэ тардан кэбиспит курдук буолбут. Н. Неустроев
Төрөөбүт Ийэ дойдубут иэнэ кэтит, арҕаһа үрдүк, баайа-быйаҥа дэлэгэй, айылҕата кэрэ да буолар эбит. Суорун Омоллоон
Тумул хайа оройуттан алыы киэҥ иэнэ уонна ыраах нэлэйэ тэлгэнэр ньуурдара даҕаны олус бэркэ көстөр. Л. Попов
2. Туох эмэ (хол., уу, сир) ньуура. ☉ Поверхность (воды, равнины и т. п.)
Уу иэнэ килэччи тоҥон кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Уонна соччо өр бу орто дойду иэнин бааһыртым диэн санаммакка олоробун. Софр. Данилов
Киэҥ өрүс мэндээркэй, ол гынан баран хамсыы долгуйа устар иэнин одуулууллар. М. Попов
3. Туох эмэ (хол., туттар сэп) кэтит, хаптаҕай өттө. ☉ Плоская, широкая часть чего-л. (косы, кинжала)
Сааскы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Туруору хара сыыр анныгар хойдубукка дылы бөлүөҕэн көстөр бороххой ууга үрүҥ балык өрөҕөтө, кынчаал иэнин курдук, кылбас гынаат, сүтэн хаалар. Л. Попов
Ити кэнниттэн «буускап» хотуур сырдык иэнэ күн уотугар биирдэ-иккитэ килбэс гынан ылла. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ сыалга анаан туттуллар дэхси, хаптаҕай сир, миэстэ. ☉ Площадь, участок земли (или место в помещении), отведенный под что-л. Сад учаастагын устата аҕыс уон алта миэтэрэ, оттон туората отут тоҕус миэтэрэ
Ити учаастак периметрин уонна иэнин булуҥ. ВНЯ М-4
Үлэ саҕаламмыта биэс күнүн устатыгар таҥастаныахтаах иэн түөрт-биэс бырыһыаныгар эрэ сиик саптарыыта ыытыллыыта аһара аҕыйах. «Кыым». Куораттарга уонна оробуочай бөһүөлэктэргэ түөрт уон аҕыс мөлүйүөн кыбадыраатынай миэтэрэттэн ордук олорор иэн туһаҕа киллэрилиннэ. «Ленин с.»
5. Киһи хараҕын далыгар баппат киэҥ сир, куйаар. ☉ Обширное пространство, простор
Төрөөбүт кыраайгыт киэҥ иэнин Эһиги [былыттар] өҥсүтэр сыаллааххыт, Сынньана түспэккэ ол иһин, Үчүгэй эһиги аналгыт. И. Гоголев
Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сылаас астан араҕан, Сылбай ууну быраҕан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
Таптыыбын Ийэ дойдум киэҥ иэнин, Таптыыбын Эриэккэс кэрэ сибэккитин. Кини Бухатыыр норуотун, Кини Бу эдэр ыччатын! С. Васильев
тюрк. ен