зрелость, возмужалость; пора расцвета; (дьэргэйэр ) дьэтигэр сылдьар он (находится) в цветущем возрасте.

аат.
1. Туох эмэ саамай үрдүк чааһа, оройо (хол., мас., хайа). ☉ Вершина, верхушка, макушка чего-л. (напр., дерева, горы)
Тииттэр саһарбыт чыпчаалларыгар киирэн эрэр күн сардаҥата оонньуурун көрө-көрө, долгуйа саныырым, туох күүтэр миигин итиннэ? Софр. Данилов
Биир тиит чыпчаалыгар туох эрэ көтөр хамсаабакка улугуран олорор. Н. Заболоцкай
Аарыма тиит кылаан чыпчаалыгар биир сүүнэ улахан суор, …… кинини көрөн олорбохтоон баран, …… өрө көтөн тахсан, балаҕаны үрдүнэн көтөн суксулдьуйа турда. БХ Иэ
2. көсп. Туох эмэ (хол., норуот тылынан айымньытын) биитэр ханнык эмэ дьыала (хол., иистэнии, уһаныы) муҥутуур, кылаан сайдыыта, сатабыла. ☉ Наивысшее развитие чего-л., расцвет (напр., устного народного творчества), верх профессионализма, мастерства в какой-л. деятельности, апогей
Сайдыы, тутуу былаанын Сылын аайы толортоон, Кыайыы кылаан чыпчаалын Ситиһиэҕиҥ, доҕоттоор! Эллэй
[Ийэм] киһини эргитэ сылдьан көрөөччү уонна сонно тута таҥаһы быспытынан барааччы. Дьиҥэ, ол идэни баһылааһын чыпчаала эбит. ЗАН А
Саха норуотун тылынан уус-уран айымньытын куоҕайар чыпчаала олоҥхоҕо норуот сырдык ырата уонна инникигэ эрэлэ түмүллүбүт. «ХС»

1) мощь, сила; крепость; күүһүн-уоҕун үгэнигэр сылдьар он в расцвете сил; хараабат уох неослабевающая мощь; 2) крепость; кымыс уоҕа крепость кумыса; 3) темперамент; пыл, огонь; кыыһырбыт уоҕар тугу гынарын билбэт в пылу гнева он не ведает, что творит.

даҕ., үрд. Сааллан түһэр этиҥ, чаҕылҕан курдук дуолан күүстээх; уордаах, ыар, ыар-нүһэр, олус ыарахан, дьоһуннаах, ньыгыл, олус кытаанах. ☉ Сильный, как удар грома, молнии, неимоверный (по силе, мощи); грозный; массивный, увесистый
Саалыр былыт Чаппарааҕынан чаппараахтаата, Бардам дьааһын Баһын быатынан Бас быалаата, Көҥдөй Көнтөһүнэн көнтөстөөтө. Күннүк Уурастыырап
Тулуй, кэрэ Кэтириинэ! Туох бу илин иһиллэр? Иэстэбил дьааһын этиҥин Ити илдьэ иһэллэр [өстөөҕү үлтү сынньар сэрии тыаһын туһунан]. С. Тарасов
◊ Аан дьааһын фольк. - наһаа, олус тымныы. ☉ Чрезмерно холодный, морозный
Аҕыс ыйдаах аан дьааһын кыһынтан Айманан, куттанан көрбөккө, Ыал буолан, дьиэ туттан, аал уот оттон Олорбуттар ээ син өлбөккө. И. Эртюков. Саҥ дьааһын фольк. - саамай муҥутуура, чыпчаала. ☉ Высшая ступень, степень, расцвет чего-л., апогей, вершина
Улуу ойуун Гургули Саҥа дьааһын түүн үөһүгэр, Сөрүүн тордох иһигэр Кытаанахтык утуйда, Дьикти түүлү түһээн барда. В. Лебедев (тылб.). Сөҥ (сүҥ) дьааһын фольк. - ыар-нүһэр, дьоһуннаах. ☉ Веский; внушительный; глубокий. «Ээ, дьэ, мин диэтэх киһи сүгэбалта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ!» ПЭК ОНЛЯ I
Мин кырыйдым, быһыыта, Түүлүм-быарым ыараата. Өлбүт дархан төрүттэрим Сөҥ дьааһын өбүгэлэрим Түүлбэр-биппэр биллэннэр Эрсэҥнэһэн эрэллэр. И. Гоголев
Бэйэм тыа киһитэ буоламмын Бэл түүнүн түһээммин ахтабын Хайҕахтаах быардары хамсатар Халыҥ тыам сөҥ дьааһын саҥатын. С. Тарасов
Дьылҕа сүҥ дьааһын сэмэлэриттэн Дьулааннаахтара эбит - диир санаа, Ыарык буолан, муҥур муҥатыйыы Чүөмпэтигэр тимиртэ. С. Данилов

аат.
1. Олох инники дьоло, инники туруктаах дьоллоох үтүө олох. ☉ Будущее счастье, благополучие; будущее развитие, расцвет
Инники кэскил. Кэлэр кэскил. Кэнэҕэски (кэнчээри) кэскил. Кэхтибэт кэскил.  Оҕо — киһи инники кэскилэ (өс ном.). Кэлэр кэм! Эн кэрэ да ааттааххын: «Кэскил!» — диэн, «Кэрэ кэскил!» — диэн. С. Данилов
Күһүҥҥү ардахтар, Нап-наҕыл ардахтар Кэлэр кэм кэскилин Сипсийэр курдуктар. Н. Харлампьева
△ Ким эмэ инники анала; төлкө, дьылҕа; кэлэр өттө, инникитэ. ☉ Рок, судьба; предназначение; будущее, перспектива
Дьылҕа хаан дьылҕата Сиргэ түспүт кэскилбитин Киминэн тэрийбитэ, Окко түспүт оҥоруубутун Тугунан олохтообута — Ол билиэ этэ буоллаҕа дии, ноколоор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миитэрэй, эн Сүөдэри тыытыма, кэскилин кэһимэ. Амма Аччыгыйа
Киһи буолбут кэскилэ, олох олорбут бэлиэтэ тугуй? В. Гаврильева
♦ Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах көр бардам
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай барыылаах, Тойон эһэм, истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүүлээ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кэскили тэрин кэпс. — кэргэн ылан, кэргэҥҥэ тахсан олоҕуҥ инники өттө туруктаах буоларын хааччын, тэрин. ☉ Обзавестись семьей, выйти замуж, жениться и тем обеспечить свою будущую благополучную жизнь
Кэскилгин тэринэн Кэргэҥҥин ыларгар, Иннигинкэннигин Кичэйэн көрүнээр. А. Бэрияк
Былыргы кэмҥэ ойох-эр ылсыынан уруурҕаһыыны кэскили тэринии диэн ааттыыллара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938. Кэскил тыл — истиҥ тыл, иитиэхтээбит ымыы оҥостубут санаа. ☉ Заветное слово
Кырдьыктаах санаабын, кэскил тылбын кинилэргэ этэн өлүүм. Күндэ. Таҥара кэскилэ эргэр. — таҥара кэриэһэ; таҥара үтүөтэ, уйгута. ☉ Божья благодать
Биһиги бэйэбит кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Уруу кэскилэ эргэр. — сыбаайба тэрээһинэ, силигэ-туома. ☉ Свадебные обряды; все необходимое для проведения свадьбы.

мест А. (именно) су=, си=, с=; эта самая книга субу кинигэ; в этом самом месте субу сиргэ, саманна; 2. (как раз, прямо) саамай, олох, хара; усамого моря олох муора кытыытыгар; с самого утра хара сарсыардаттан; на самом ветру олох аһаҕас тыалга; в самом расцвете сил күүһүн-уоҕун муҥутуур үгэнигэр; 3. (сам по себе) бэйэтэ (да); достаточен самый факт - согласия сөбүлэспит чахчыта бэйэтэ да сөп; 4. (для образования превосх. ст.) самый хороший ордук үчүгэй; самый близкий друг ордук чугас доҕор; в самом деле 1) (в действительности) дьиҥэр; 2) (точно, правда) кырдьык, кырдьык даҕаны; на самом деле дьиҥэр; в самый раз разг. уот харахха, лоп курдук.

1. послелог, упр. осн. п. 1) над, сверх; кыһалҕа үрдүгэр сылдьар он находится в крайне затруднительном положении (букв. он ходит над трудностями); кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат поел. кривда над правдой не поднимется; 2) сверх, помимо; кэрэтин үрдүгэр ырыаһыт этэ она была красавица да к тому же певунья; ол үрдүгэр к тому же; 2. в роли союза сверх того, что...; помимо того, что...; ыаллара кэлбиттэрин үрдүгэр атын сиртэн эмиэ бааллара мало того, что пришли соседи, прибыли и из других мест # күүһүн үрдүгэр сылдьар он находится в расцвете сил ; ытыс үрдүгэр илдьэ сырыт = содержать кого-л. в особо хороших условиях (букв. держать на ладони); ытыс үрдүгэр түһэр = принять с распростёртыми объятиями.