сыһ. Биир хайысхалаахтык, ол эрэ хайысханы тутуһан. ☉ Придерживаясь одной определённой линии, направления
[Н. Заболоцкай кэпсээннэрэ] саха үөрэхтээҕэ, ревком киһи Яков Шергин хомуйбут норуот кэпсээннэрин быһыытынан олус сүрүннээхтик суруллубуттар. Амма Аччыгыйа
Сүрүннээхтик тыл этэллэр. «ХС»

туохт. Элбэхтик киэҥ сиринэн айанныы, кэрийэ сырыт. ☉ Обходить (много мест), побывать (во многих местах)
Остолобуойга дэлэгэдийэ сылдьан эһигини көрсөн солкуобайы биэрбит. Эрилик Эристиин
1920 с. волостной ревком учуоттааһыныгар идэ оҥостон кыырар ойуун ахсаана отут биэс киһиэхэ тиийбитэ, ол таһынан бэркэ дэлэгэдийбэккэ эрэ быстахтык мэнэрийэр дьон итиннээҕэр икки-үс төгүл элбэх этилэр. «ХС»

аат. Үчүгэйдик, тэтимнээхтик сиэлэр ат. ☉ Лошадь, обладающая хорошей, резвой рысью, рысак
Кини күн аайы ревком дьиэтигэр кэлэн, сур соноҕос ааттаах сэлиигин, сүрдээх сүүрүгүн, олус күүстээҕин туһунан сорунан олорон сэһэргиир. Амма Аччыгыйа
Ааттаах-ааттаах сэлииктэри Айааһаатым ахан ини, Сүүнэ-сүүнэ сүүрүктэри Сүгүрүттүм ахан ини. И. Гоголев
[Атым Чолбон] сэлиик боруода, туттан-хаптан, сиэлэн тэлимнээн, табаарыстарым ымсыыра көрөллөрө. И. Сосин
ср. тюрк. йэлэк ‘рысь’

аат., кэпс. Украинеһы күлэн-оонньоон этэр аат. ☉ Шутливое название украинцев, хохол
«Бу хотойдуу муруннаах, эрилкэй харахтаах киппэ түөстээх хохуол маннааҕы ревком кэйэр муоһа, охсор сутуруга буоллаҕа», — дии санаата иһигэр. Л. Попов
Баай хохуол этэ уонна дьэ баайдартан олус үчүгэй санаалаах киһи этэ. М. Горькай (тылб.)

аат., истор.
1. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн, гражданскай сэрии кэмигэр тэриллибит суһал боломуочуйалаах былаас уоргана (1920 с. кулун тутартан 1923 с. тохсунньуга диэри); эрэпкиэм үлэлиир дьиэтэ. ☉ Временный чрезвычайный орган власти во время Гражданской войны в России, ревком (от сокращ
революционный комитет). Эрэпкиэмҥэ кэлии-барыы, мунньах эҥин туох да сүрдээх. А. Софронов
Ородобуойга сылдьан баран уол эрэпкиэмҥэ барыах буолан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Бу эрэпкиэмнэри ууратан, аны сэбиэт диэннэри талыахтаахпыт. «ХС»
2. Эрэпкиэм бэрэссэдээтэлэ, чилиэнэ. ☉ Председатель, член ревкома
Мин эрэпкиэм Охонооско бардым. Амма Аччыгыйа
Арамаан эрэпкиэми ким өлөрбүтэй? Суорун Омоллоон
Маннааҕы биһиги эристииммит эмиэ эрэпкиэм тойон буолан хабдьыгыраабыта. Ф. Захаров

туохт.
1. көр иҥнэй
2
Ревком иҥнэстибит эргэ дьиэтигэр киһилэрин …… киллэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Бузулук элбэх иҥнэстибит дьиэлэрин быыстарынан …… бааһынай оҕонньотторо аалыҥнаһаллар. Эрилик Эристиин
Отуубут буоллаҕына тоҕо эрэ иҥнэстэн, симэхсин эмээхсин кэлтэччи үктээн кэбиспит олооччутун күн уотугар кууртаҕа буолан иҥнэри быраҕан кэбиспитин курдук буолан көстөр. Н. Заболоцкай
2. Иҥнэйэн оҕун, түҥнэһин. ☉ Опрокинуться, сильно накренившись, свалиться
[Ыраахтааҕы саҕана саха кырата] кураанах чорооно иҥнэстэн баран …… хоппотун үрдүгэр олорон эрэ ытыы олороохтообута. Суорун Омоллоон
Эргэ харааран хаалбыт кириэстэр иҥнэстибиттэр, сорохторо умса, сорохторо тиэрэ түһэн сыталлар. М. Шолохов (тылб.)
3. көсп. Буорай, эһин, өл-сүт. ☉ Гибнуть, погибать, пропадать
Эҥинэ да бэйэлээхтэр Иҥнэһиннилэр, Дьороҕоно да сотолоохтор Тоһутталаннылар, Үтүө да мөссүөннээхтэр Үлтүрүйдүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан дойдулара Атыйах курдук айманна, Ийэ сирдэрэ Иин курдук иҥнэһиннэ. П. Ойуунускай
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа. Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа, төрүүр оҕоҥ уйата мөлтүөҕэ, иитэр сүөһүҥ күрүөтэ иҥнэстиэҕэ. Ньургун Боотур
◊ Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - утарылаһааччыгар хотторума, өстөөххөр кыайтарыма. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокидывайся, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн. Саха фольк.

1. даҕ. Сэриигэ сыһыаннаах. ☉ Военный
   Биэс-түөрт байыаннай формалаах дьон бааллар. Амма Аччыгыйа
   Семен эргэрбит синиэлин ыраастанан, өҥүн сүтэрбит байыаннай гимнастеркатын сууйтаран кэтэн кэллэ. Софр. Данилов
   Субу аҕай босхоломмут Дьокуускай улахан уулуссаларын устун орто уҥуохтаах, күүстээх көрүҥнээх, байыаннай формалаах киһи эрчимнээхтик хааман иһэрэ. П. Филиппов
2. аат суолт. Аармыйаҕа сулууспалааччы, сэрииһит. ☉ Военнослужащий, воин
   Биһиги байыаннайдар, ханна баҕарар байыаннайбытынан сылдьар идэлээхпит. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сулустаах коммунаркалаах байыаннайдар көтөр аал кэлэн түһэр сирин күөйэ сэлэлээн тураллар. П. Филиппов
   ◊ Байыаннай академия – байыаннай специалистары бэлэмниир үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. ☉ Военная академия
   Байыаннай академиялары бүтэрбиттэри кытта манна, Кремльгэ, көрсүһүү биһиэхэ үгэс буолла. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай (сэрии) балаһыанньа – туох эмэ быһылааннаах түбэлтэҕэ (хол., сэрии, айылҕа иэдээнэ) судаарыстыба үрдүкү былаастара биллэрэр оһуобай быһыыларамайгылара. ☉ Военное положение
   Чопчу биир эппиэт эрэйиллибэтэр да, байыаннай балаһыанньаҕа ханнык өйүнэн-санаанан киирэн эрэллэрин [Степанов] билгэлээн көрөр эбит. У. Нуолур
   Тыылга хаалбыт оҕо-дьахтар, кырдьаҕас дьон сэрии балаһыанньата кытаанаҕын өйдөөн, баардарынан-суохтарынан түһэн сылдьаллара. П. Аввакумов. Байыаннай блок полит. – икки эбэтэр хас да судаарыстыба байыаннай уонна политическай сойуустаһыылара. ☉ Военный блок
   Эдэр дойдулары империалистическай байыаннай блоктарга киллэрэргэ сорунуулар үүнэн иһэр утарсыыны үөскэтэллэр. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай диктатура истор. – байыаннайдарга хааччаҕа суох бэриллэр политическай былаас. ☉ Военная диктатура
   Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор, кинилэри тимир сиппииринэн сиппийэр иннигэр Саха уобалаһыгар байыаннай диктатура тэриллэр. Бэс Дьарааһын. Байыаннай дьиссипилиинэ – байыаннайдар устаабынан көрүллүбүт бэрээдэги туох да халбаҥа суох тутуһуулара. ☉ Воинская дисциплина
   [Бадин – Пистолекка:] Куораттан тахсарга байыаннай дьиссипилиинэни толоруом диэн бигэ тылгын биэрэн турардааххын. С. Ефремов. Байыаннай дьыала – сэбилэниилээх күүстэри (аармыйаны) сайыннарыы, байыаннай техниканан хааччыйыы, байыан-най сулууспалаахтары үөрэтии, сэриигэ туһаныы. ☉ Военное дело
   Аҕабыыт, байыаннай дьыаланы быһааран эрэр генерал курдук, бэркэ улуутуйан кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
   Бэһис аармыйа ыстаабыгар үлэлии сылдьан кини [Аммосов] байыаннай дьыаланы уонна байыаннай техниканы үөрэппитэ. П. Филиппов
   [Афиныга] уолаттары икки сыл устата байыаннай дьыалаҕа үөрэтэллэрэ. КФП БАаДИ. Байыаннай кистэлэҥ – судаарыстыба байыаннай дьыалаҕа сыһыаннаах сэкириэтэ. ☉ Военная тайна
   Итинтэн ордугу эһиэхэ сиһилии кэпсиир быраабым суох: байыаннай кистэлэҥ. Болот Боотур
   Биһиги [Абаҕа пионердара] бандьыыттары утары саа тутан сэриилэһэргэ бэлэмнэниэх тустаахпыт. Ол бэлэмнэнэрбитин пионера суох оҕолор да, төрөппүттэргит да билиэ суохтаахтар. Ити туохтааҕар да сэрэхтээх байыаннай кистэлэҥ диэн буолар. Н. Якутскай. Байыаннай коммунизм истор. – сэбиэскэй судаарыстыба тас дойдулар интервенцияларын уонна гражданскай сэрии саҕана (1918–1920 сс.) ыыта сылдьыбыт экономическай политиката. ☉ Военный коммунизм
   Күөх истэри, бурсуйдары өрө көрдөрбөккө самнары охсор иннигэр Саха уобалаһыгар байыаннай коммунизм олохтонон ревком диэн тэриллэр. Бэс Дьарааһын
   [Настаа:] Субу, күн бүгүнүгэр диэри биһиэхэ байыаннай коммунизм турар. Күндэ. Байыаннай оскуола истор. – анныкы хамандыырдары бэлэмнээн таһаарар байыаннай үөрэх тэрилтэтэ. ☉ Военная школа
   Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, Дальнай Восток биир куоратыгар мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай. Байыаннай сулууспа – Россия Федерациятын Конституциятыгар көрүллүбүт булгуччулаах байыаннай үөрэх. ☉ Военная служба
   Спорт диэн биһиги уолаттарбытын байыаннай сулууспаҕа бэлэмнээһин, тулуурдаах, эр санаалаах буолуу курдук олоххо наадалаах хаачыстыбалары иитии буолар. Л. Брежнев (тылб.). Байыаннай сэбиэт – сэбилэниилээх күүстэр сэриилэрин бүтүннүүтүн эбэтэр араас көрүҥнэрин салайар үрдүкү кэлэктиибинэй уорган. ☉ Военный совет
   Кутузов дьиэтигэр байыаннай сэбиэт анаммытыгар, киэһэ уон чаас иннинэ Вейротер былаанын илдьэ кэллэ. Л. Толстой (тылб.). Байыаннай трибунал – байыаннай буруйдаахтары дьүүллүүр суут. ☉ Военный трибунал
   Сэбилэниилээх Күүстэргэ байыаннай трибуналлар үлэлииллэр. ССРС К. Байыаннай үөрэх – байыаннай билиигэ-көрүүгэ, байыаннай дьыала үөрүйэхтэригэр, сатабылларыгар үөрэтии. ☉ Военное обучение
   Байкал кытыытыгар байыаннай үөрэххэ сылдьабыт, биһиги лааҕырбытыттан чугас холкуос баар. Т. Сметанин
   Тордоохоп бииргэ айаннаабыт биир дойдулаахтарын кытары ый аҥаарын кэриҥэ байыаннай үөрэххэ үөрэммитэ. С. Никифоров