прил. реформистскай (ре-формизмҥа сыһыаннаах).

сов. что ретуштаа, ре-туштаан биэр.

сов. и несов. кого-что ре-квизициялаа.

сов. и несов. кого-что ре-прессиялаа, дьарый.

м. шифр (1. кистэлэҥ сурукка туттуллар бэлиэ; 2. библиотека^ кинигэлэри ре-гистрациялыырга туттуллар бэлиэ).

с. 1. (отправление) барыы, киирии; приказ о выступлении сэриигэ киирэр туһунан бирикээс; 2. (действие масс) хамсааһын; революционные выступления ре-волюцпоинай хамсааһыннар; 3. (публичное исполнение, высказывание) тыл этии, тыл көтөҕүү; оонньуу; суруйуу; оҥоруу; выступление артистов артистар оонньооһуннара; выступление журналиста в газете журналист хаһыакка суруйуута.

прил. 1. (находящийся на краю) уһук, бүтэһик; крайний дом уһук дьиэ; 2. (отдалённый) уһук, ыраах; крайний север уһук хоту; 3. (предельный) уһук, тиһэх; крайний срок уһук болдьох; 4. (исключительный) наһаа, муҥутуур; крайняя усталость наһаа сылайыы; крайний реакционер мунгутуур ре-, акционер; # крайние меры уһук миэрэлэр; в крайнем случае муҥур уһукка тиийдэххэ; по крайней мере муҥ сатаатар, муҥар тиийдэххэ; крайняя необходимость мүлчүрүйбэт кыһалҕа.

тыаһы үт. туохт. Араастаан ньиргиэрдээхтик сатархайдык дуораһыйан иһилин (хол., улахан куолакал тыаһын этэргэ). ☉ Издавать громкие, гулкие, переливающиеся звуки, гудеть (напр., о колоколах). Таҥара дьиэтэ буоллаҕына быыстала суох собуонун тыаһа эҥин араастаан лиҥ кинии-лаҥкыныы турар. Эрилик Эрис тиин
△ Ой дуораанын курдук сатарыйан иһилин. ☉ Издавать громкий ре зонирующий звук, греметь, громыхать
Кини соһуйан уһуктубут омунугар синньигэс лааппыны түөрэ көтөн кэбиспитэ, иччитэх өтөх кытта атын үлүгэрдик лиҥкинээн-лаҥкынаан уһугунна. Н. Заболоцкай

дьүһ. туохт. Аллараттан ыла сириэдийбит хойуу лабаалаах буол (үүнээйини этэргэ); үрдүккэр дьүөрэлээх олохтоох, тупсаҕай, суон көстүүлээх буол. ☉ Иметь низко посаженную широкую, раскидистую крону (о растениях); быть невысоким, приземистым, плотным, равномерно широким (о форме чего-л., фигу ре кого-л.)
Төрдүттэн кэриэтэ мутукчалана лаглайбыт, үрдүк халлааҥҥа дьу лурҕатык өрө үүнэн тахсыбыт соҕотох харыйа бу чуумпуну, бу оргуйар чыычаах ырыатын соһуйбуттуу иһиллиир. Э. Соколов
Уҥуоргу күөх иирэ, уһук таан киирэн, лаглайан көстөр. Д ь ү ө г э А а н ы с т ы ы р а п. [ Килимиэннээх ийэлэрэ] маанытык таҥнан хотунхаан курдук лаг лайбыт. А. Сыромятникова
ср. монг. лаглайх ‘быть тяжеловесным; иметь широкое основание’

аат.
1. Сыарҕа ураҕастарын уһугар баайыллар, оҕуһу сыарҕаҕа көлүйэргэ аналлаах мастартан үөһээҥҥитэ. ☉ Ярмо (бычий хомут)
Киниэхэ [Уйбааҥҥа] бары барыта баар буолааччы: бурҕалдьы үөһэ бурҕалдьы, сүүрэр үөһэ сүүрэр туттар сэп эгэлгэтэ, быһатын эттэххэ, матаҕа муҥунан мал, хааһах муҥунан хаһаас. Р. Кулаковскай
Аны туран бу оҕуһум олох да сыарҕата суох эбит. Бурҕалдьы кэлиэ дуу, туох кэлиэ дуу?! В. Ойуурускай
Оҕуспун суолтан туоратан, булгутан бурҕалдьытыгар баайдым. «ХС»
2. көсп. Баттыыр, атаҕастыыр күүс, баттал, эбии үлэ, эбии таһаҕас. ☉ Гнет, иго; дополнительная работа, нагрузка
Мөлүйүөнүнэн ахсааннаах оробуочайдар Күүс быччыҥ илиилэрэ күөрэйиэ, Саллааттар ыстыыктарынан дурдаланан Баттал бурҕалдьыта үрэллиэ. Эллэй. Эрилик Эристиин дьоруойдара Бурхалей, Ахмет Галиев, Абдуркулла уонна Мундербек, Марьяс Искандеров батталатаҕастабыл бурҕалдьытын туора сүгэн, өрөбөлүүссүйэ иһин охсуһааччылар инники кэккэлэригэр тураллар
ТНН ЭЭ. «Бэйэбит үлэбит үгүс. Онно эбии бурҕалдьы кэтэр күүс-сэниэ суох»,— диэн буолар [ыалдьыбыт ыанньыксыты солбуйары этэллэр]. С. Федотов
монг. бургалдьи
♦ Бурҕалдьы буол — кимиэхэ эмэ мэһэй, боһол буол. ☉ Стать обузой для кого-л.. Бурҕалдьыгын уһул — туох эмэ ыарахантан, ыар баттыктан, эрэйтэн, түбүктэн босхолон. ☉ Сбросить (свалить, скинуть) с плеч что-л. тяжкое, гнетущее
Бигэ тылбын эйиэхэ биэрбэппин буолан баран, эйигиттэн бурҕалдьыны устар санаа суох. В. Яковлев
Уйбаан Лөгөнтөйтөн арахсыбытын истэн хайҕаата. «Бурҕалдьытын уһуллаҕа, өрө тыыннаҕа», — диэтэ. «ХС». Ыраахтааҕы былааһын бурҕалдьытын субу аҕай устубут үлэһит дьону кинилэр арыт адаҕаны, капиталистическай кулуттааһын адаҕатын, кэтэргэ ыҥырбыттара. «Ленин с.». Бурҕалдьыны кэт — төлөрүйбэт ыар батталга, олус ыарахан үлэҕэ киир, түбэс. ☉ Быть, под ярмом; выполнять тяжелую работу
Украина киэҥ киллэм сыһыытыгар Уол оҕо барахсан төрөөбүтэ, Кулут дьонтон төрөөн, кулут-чаҕар Бурҕалдьытын ол күн кэппитэ. Эллэй
Биһиги, бу олорооччулар,— Буулаҕа бурҕалдьыны кэтэн Боҕуйаары төрөөбөтөхпүт, Сүрү-кэби сүүйтэрэн Сүгүрүйээри төрөөбөтөхпүт. С. Васильев
Бэйэбин өйдүөхпүттэн үлэттэн орпоппун, куруутун моонньубар бурҕалдьы кэтэ сылдьабын. Н. Лугинов. Бурҕалдьыны сос (тарт) — сөбүлээбэт, ыарахан, үксүгэр, биир күдьүс, онон салгымтыалаах үлэни толор. ☉ Заниматься тяжелой однообразной, надоедливой работой (соотв. тянуть лямку)
Дьадаҥы аймах, биһиги Этэрбэс кэтээт, эрэйи билэн, Сон кэтээт, Сору көрөн, Булгуйбат буулаҕа Бурҕалдьыны соспуппут. С. Васильев
«Сылайдыбыт-элэйдибит», — диэн үҥсэргээн эрэллэрин бииргэ үлэлиир, бурҕалдьыны бииргэ сосуһар дьоно истэ иликтэр. Г. Нынныров
Оҕо санаторийын үлэһитэ Р.Е. Андросов бурҕалдьытын кыайан тардыбат. Партбюроҕа кини отчуотун истии кэнниттэн да дьыала сыҕарыйбата. ПДН ТБКЭ. Бурҕалдьыта кэтэрт — кимиэхэ эмэ күүс өттүнэн ыар батталы эбэтэр буруйу-сэмэни сүктэр, соҥноо. ☉ Навязывать кому-л. обузу или обвинять кого-л. в чем-л.
Эргийбэт сирдэригэр үүрэн илпиттэрэ Эр дьоҥҥо бурҕалдьы кэтэрдэннэр. Тува т. Кини «Биһиги бэйэбит иннигэр буруйдаахтарга даҕаны, буруйа суохтарга даҕаны кулут буолуу бурҕалдьытын кэтэрдиэхпит», — диирэ. КФП БАаДИ
Сардаана Михайловна сопхуос үлэтин хамнаһын бары итэҕэстэрин иһин буруйу барытын мин үрдүбэр түһэрэр. Онон мин моонньубар кыайан төлөрүйбэт тимир бурҕалдьыны кэтэрдэ сатыыр. С. Никифоров
◊ Бурҕалдьы быата — бурҕалдьыны сыарҕа ураҕаһыгар баайар тирии быа. ☉ Кожаные ремни для привязывания бычьего ярма к оглоблям
Кыратынан буоллаҕына, оҕус бурҕалдьытын быатын ылыаҕыҥ. Ону санаан аһарарбыт дуо биһиги? Амма Аччыгыйа. Бурҕалдьы сото үөхс. — бурҕалдьы курдук токур (маадьаҕар) атахтаах. ☉ Кривоногий, криволапый
[Ньургун Боотур:] Көр даа, доҕоттоор, Көстүбэт уола, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Бу буолан сытан Тумсун Тууһун Айаҕын Абатын, Бэлэһин Бэтэтин Көрөллөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
Буор сырай, Бурҕалдьы сото — Сип-сибилигин Чэгиэн эккин сэймэктээммин, Ый бөҕө Ыһыаҕа гынан, Ыһар күнүм кэллэ, Күн бөҕө Күдэнэ оҥорон Көтүтэр күнүм буолла. Күннүк Уурастыырап